Przełamanie Linii Mannerheima

Przełamanie Linii Mannerheima było rozstrzygającą operacją wojny zimowej. Po grudniowych klęskach, kiedy ataki Armii Czerwonej na fińskie umocnienia Przesmyku Karelskiego załamywały się jeden po drugim, Moskwa przez miesiąc przygotowywała nowe uderzenie. 1 lutego 1940 roku radziecka artyleria i lotnictwo zaczęły metodycznie niszczyć fińskie pozycje, a piechota i czołgi codziennie atakowały, wyczerpując obrońców. 11 lutego ruszyło natarcie generalne i jeszcze tego samego dnia radziecka 123 Dywizja Strzelecka wdarła się w główną pozycję obrony pod Lähde, obok wsi Summa na drodze do Wyborga. Fińskie kontrataki zawiodły, a 15 lutego marszałek Carl Gustaf Emil Mannerheim zezwolił wojskom na zachodzie Przesmyku na odwrót na pozycję pośrednią. Do 17 lutego Finowie oderwali się od przeciwnika i zajęli nową linię. Linia Mannerheima, przez ponad dwa miesiące symbol fińskiego oporu, została przełamana, a wojna weszła w ostatnią fazę, która w marcu doprowadziła Finlandię do pokoju na radzieckich warunkach.

Nazwa i daty

W historiografii rosyjskiej operację nazywa się „przełamaniem linii Mannerheima” (ros. proryw linii Mannergiejma). Fińscy historycy mówią raczej o drugiej bitwie pod Summą albo o bitwach o Lähde i Summę (fiń. Summan taistelut), w odróżnieniu od pierwszej bitwy pod Summą, stoczonej od 17 do 22 grudnia 1939 roku. Wieś Summa, w której stały najsilniejsze fińskie umocnienia, dała nazwę całemu odcinkowi. Właściwy przełom nastąpił jednak kilka kilometrów na wschód, pod Lähde, gdzie szosa do Wyborga krzyżowała się z drogami biegnącymi w głąb Przesmyku.

Za początek uznaje się 1 lutego 1940 roku, kiedy Front Północno-Zachodni rozpoczął wielodniowe przygotowanie ogniowe, połączone z codziennymi natarciami na fińskie pozycje. Za koniec – 17 lutego, kiedy fiński II Korpus zakończył odwrót z przełamanej głównej pozycji na pozycję pośrednią (fiń. väliasema), a czołowe radzieckie oddziały podeszły do niej. Chronologie wojny często podają jako datę przełomu 15 lutego, gdy po fińskim odwrocie Armia Czerwona zajęła ruiny Summy, i 17 lutego jako dzień, w którym Finowie „kontynuowali odwrót”. Główna pozycja została jednak przerwana już 11 lutego, a 15 lutego to dzień, w którym Mannerheim zgodził się ją opuścić. Walki o pozycję pośrednią, trwające od 18 do 27 lutego, i marsz na Wyborg w marcu należały już do następnego etapu wojny.

Tło

Linia Mannerheima przecinała Przesmyk Karelski od Zatoki Fińskiej po jezioro Ładoga. Wbrew radzieckiej propagandzie, która porównywała ją z francuską Linią Maginota, była to przede wszystkim sieć okopów, zasieków, rowów i głazów przeciwczołgowych oraz ziemno-drewnianych schronów, z niewielką liczbą betonowych bunkrów. Najnowocześniejsze z nich, zbudowane w latach 1937–1939, skupiono właśnie na odcinku Summa–Lähde, uważanym za najbardziej zagrożony kierunek, bo przez niego wiodła najkrótsza droga z Leningradu do Wyborga. Pod Lähde stały dwa duże schrony: Sj4, nazywany „Poppius”, i Sj5, zwany „Milionowym” (fiń. Miljoonalinnake), bo jego budowa miała kosztować ponad milion marek. Linia miała jednak słabości: w rejonie Summy wyginała się do wewnątrz, a na bagnie Munasuo, przez błąd projektantów, przez kilometr prawie nie było umocnień.

W grudniu 1939 roku 7 Armia komandarma 2. rangi Kiriłła Mierieckowa próbowała przejść przez tę linię w marszu. Pierwsza bitwa pod Summą pokazała wszystkie słabości Armii Czerwonej po wielkiej czystce: czołgi wdzierały się za fińskie okopy, ale piechota zostawała na zasiekach, a artyleria strzelała według planu, nie według celów. Natarcie załamało się z ciężkimi stratami, podobnie jak ataki nad Taipale na wschodnim krańcu Przesmyku. 26 grudnia 7 Armia przeszła do obrony. W tym samym czasie na północ od Ładogi i w środkowej Finlandii fińskie oddziały rozbiły radzieckie dywizje pod Tolvajärvi, Suomussalmi i na drodze Raate, a nad Kollaa zatrzymały 8 Armię.

Klęski grudnia zmusiły Józefa Stalina do zmiany planów. Pod koniec miesiąca wstrzymano frontalne ataki bez przygotowania, a 7 stycznia 1940 roku z wojsk na Przesmyku utworzono Front Północno-Zachodni, na którego czele stanął komandarm 1. rangi Siemion Timoszenko. Członkiem rady wojennej frontu został sekretarz partii w Leningradzie Andriej Żdanow, a szefem sztabu komandarm 2. rangi Iwan Smorodinow. Stalinowi zależało na czasie. Po wykluczeniu ZSRR z Ligi Narodów w Londynie i Paryżu mówiono otwarcie o wysłaniu wojsk na pomoc Finlandii, a wiosenne roztopy w kwietniu zamieniłyby Przesmyk w bagno. Pod koniec stycznia Moskwa dała przez Szwedów do zrozumienia, że jest gotowa rozmawiać z prawowitym rządem fińskim, a marionetkowy „rząd ludowy” Otto Kuusinena po cichu porzucono. Ofensywa miała zmusić Helsinki do przyjęcia radzieckich warunków.

Siły i plany

Przesmyk podzielono między dwie armie. 7 Armia Mierieckowa na zachodzie, od Zatoki Fińskiej po jezioro Muolaanjärvi, miała zadać główne uderzenie na kierunku wyborskim. 13 Armia komandarma 2. rangi Władimira Grendala, urodzonego w twierdzy Sveaborg pod Helsinkami artylerzysty dawnej armii carskiej, który ten stopień otrzymał 16 stycznia, działała na wschodzie, od Muolaanjärvi po Ładogę. Jej zadaniem było wiązać Finów nad rzeką Vuoksi i nad Taipale, tak by nie mogli przerzucać odwodów na zachód.

Liczba dywizji na Przesmyku wzrosła z około dziesięciu w grudniu do ponad dwudziestu. Ściągnięto ciężkie haubice kalibru 203 mm i moździerze 280 mm, zdolne niszczyć betonowe schrony, pułki artylerii odwodu naczelnego dowództwa, nowe brygady pancerne i lotnictwo. Szacunki sił różnią się w zależności od źródła. Według opracowań zachodnich opartych na danych fińskich 11 lutego Armia Czerwona miała na Przesmyku około 460 tysięcy żołnierzy, ponad 3 tysiące dział i około 3 tysięcy czołgów, a w powietrzu około 1300 samolotów. Fińskie publikacje podają dla tego dnia także około 1550 czołgów, a niektóre szacują łączną liczbę żołnierzy radzieckich na Przesmyku nawet na 600 tysięcy. Po stronie fińskiej Armia Przesmyku gen. por. Hugo Östermana miała na całym Przesmyku osiem osłabionych dywizji, około 150 tysięcy ludzi. II Korpus gen. por. Haralda Öhquista bronił zachodniej części Przesmyku, a III Korpus gen. mjr. Erika Heinrichsa wschodniej, od Vuoksi po Ładogę. Odcinek Summa–Lähde zajmowała 3 Dywizja. Finom brakowało przede wszystkim amunicji artyleryjskiej i dział przeciwpancernych, a dywizje, które stały na linii od grudnia, nie miały kim się wymienić.

Plan Timoszenki był prosty i metodyczny. Przez kilka dni ciężka artyleria, w tym działa ustawione do strzelania na wprost, miała niszczyć jeden po drugim fińskie schrony i zasieki, a lotnictwo bombardować zaplecze. Codzienne natarcia piechoty z czołgami miały zmylić Finów co do kierunku głównego uderzenia, rozpoznać ich ogień i nie dać im odpocząć. Dopiero potem miało ruszyć natarcie generalne, skupione na wąskim odcinku. W styczniu wojska ćwiczyły szturm na zbudowanych na tyłach makietach fińskich umocnień. Szczególnie starannie przygotowywała się 123 Dywizja Strzelecka płk. Filippa Alabuszewa, która w grudniu nie zdołała przejść pod Lähde. Utworzono grupy szturmowe z piechoty, saperów z ładunkami wybuchowymi, czołgów i dział, a piechota uczyła się iść tuż za czołgami i ogniem własnej artylerii, osłaniając wozy przed fińskimi „łowcami czołgów” z wiązkami granatów i butelkami zapalającymi.

Przebieg: dziesięć dni ognia (1–10 lutego)

1 lutego 1940 roku rano radziecka artyleria otworzyła ogień na całym froncie II Korpusu, najsilniejszy na odcinku Summy i nad Taipale. Według niektórych zachodnich opracowań w pierwszej dobie wystrzelono na fińskie pozycje nawet 300 tysięcy pocisków. Liczby te są niepewne, ale autorzy zgodnie porównują natężenie tego ostrzału z wielkimi bitwami pierwszej wojny światowej. Radzieckie lotnictwo bombardowało stanowiska artylerii, drogi i linie kolejowe na tyłach. W następnych dniach ostrzał nie ustawał, a radziecka piechota z czołgami, osłaniana zasłonami dymnymi, atakowała w kilku miejscach jednocześnie, często nocą.

Finowie odpierali te ataki, ale płacili za to coraz drożej. Za dnia kryli się w schronach, a nocą naprawiali zniszczone okopy i zasieki, prawie bez snu, przy mrozie sięgającym 30–40 stopni. Fińska artyleria, której pocisków starczało na niewiele, dostała rozkaz strzelania tylko do bezpośrednio zagrażających natarć. Bunkry, których strzelnice ostrzeliwały ciężkie działa z bliskiej odległości, traciły wartość bojową, a ich załogi ponosiły straty. Tym razem radzieckie czołgi nie wjeżdżały same w głąb fińskiej obrony: piechota szła tuż za nimi i ogniem broniła ich przed fińskimi żołnierzami, którzy w grudniu zatrzymywali wozy ładunkami wybuchowymi. Atakujący nadal ponosili ciężkie straty, bo piechota szła często w zwartych szykach przez otwarty teren.

6 lutego trzy radzieckie dywizje z brygadą pancerną cztery razy atakowały pozycje fińskiej 3 Dywizji między Suokanta, Summą, Lähde i Merkki. Fiński 7 Pułk Piechoty utrzymał wieś Summa i bezpośrednią drogę do Wyborga, toteż radzieckie dowództwo przesuwało ciężar ataków na wschód, ku Lähde. Amerykański historyk Allen F. Chew, jeden z autorów najczęściej cytowanych opracowań tej wojny, ocenia, że Rosjanie tracili w tych dniach nawet po 500 ludzi dziennie, a w ciągu pierwszych dziesięciu dni lutego 86 czołgów i tysiące żołnierzy. Fiński front się nie załamał, ale obrońcy byli u kresu sił, a odwody topniały.

Tymczasem Mannerheim, który od początku przewidywał, że główne uderzenie spadnie na Summę, nie miał już czym zasilić Przesmyku. Do Armii Przesmyku przekazano jego ostatni odwód, 5 Dywizję, oraz bataliony uzupełnień, często złożone z ledwie przeszkolonych rekrutów. W Helsinkach rząd Risto Rytiego liczył jeszcze na pomoc Szwecji i mocarstw zachodnich, a minister spraw zagranicznych Väinö Tanner wyjechał 12 lutego do Sztokholmu, by przez Szwedów sondować radzieckie warunki pokoju.

Przebieg: przełom pod Lähde (11–13 lutego)

11 lutego rano radziecka artyleria przeszła do najsilniejszego w tej wojnie przygotowania ogniowego, które trwało kilka godzin. Według fińskich źródeł ogień przeszedł w nawałę około 8.40, a piechota ruszyła przed południem. Natarcie generalne objęło cały Przesmyk, ale jego ciężar spadł na odcinek Lähde. Pułk 123 Dywizji Strzeleckiej, wsparty dwiema kompaniami czołgów, uderzył na schron „Poppius”, broniony przez kompanię fińskiego 9 Pułku Piechoty. „Milionowy”, który miał go osłaniać ogniem, był już ciężko uszkodzony przez radzieckie haubice. Czołgi podjechały pod sam bunkier i zasłoniły pancerzem jego strzelnice, a saperzy wysadzili wejścia. Około południa „Poppius” był w radzieckich rękach. Chew nazywa go kluczem do całego odcinka na zachód od Muolaanjärvi.

Rano 12 lutego radzieccy saperzy wysadzili „Milionowy”. Radziecka piechota opanowała pas fińskich okopów między obu bunkrami i zaczęła się rozszerzać na boki. Fińska obrona próbowała zamknąć wyłom kontratakami. Mannerheim zwolnił 5 Dywizję do dyspozycji II Korpusu, ale jej pułki przychodziły pojedynczo, wprost z marszu, pod ciągłym ogniem. Według Chew w jednym z tych dni Armia Przesmyku straciła około 1200 ludzi. 13 lutego kontratak 13 i 14 Pułku Piechoty załamał się w ogniu radzieckiej artylerii i czołgów. Brakowało już nie tylko ludzi, ale i pocisków artyleryjskich, bez których kontrataki na przeciwnika zasypującego teren ogniem nie miały szans.

Według radzieckich meldunków do 13 lutego 123 Dywizja przeszła przez całą głębokość głównej pozycji, na 6–7 kilometrów, i rozszerzyła wyłom do około 6 kilometrów. W tym czasie zniszczyła lub zajęła kilkanaście fińskich bunkrów i kilkadziesiąt schronów ziemno-drewnianych. Sąsiednia 136 Dywizja Strzelecka, wsparta brygadą pancerną, wdarła się w fińską obronę w kierunku przesmyku między jeziorami Muolaanjärvi i Äyräpäänjärvi. Radzieckie dowództwo posuwało się jednak ostrożnie: zamiast od razu rzucić się w głąb, umacniało zdobyty teren w obawie przed fińskimi kontratakami. Dało to Finom czas, którego potrzebowali na zorganizowanie odwrotu.

Przebieg: odwrót na pozycję pośrednią (14–17 lutego)

14 lutego 7 Armia poszerzała wyłom pod Lähde, a Öhquist naradzał się z Mannerheimem, Östermanem, szefem sztabu Armii Przesmyku płk. K. A. Tapolą i generałem kwatermistrzem Kwatery Głównej Akselem Airo. Utrzymanie przełamanej linii groziło okrążeniem całego II Korpusu, bo radzieckie oddziały mogły zawinąć wzdłuż wygiętej w głąb linii na tyły obrońców Summy. 15 lutego Mannerheim wydał II Korpusowi rozkaz wycofania się na pozycję pośrednią, biegnącą od wybrzeża Zatoki Fińskiej przez jeziora Näykkijärvi, Muolaanjärvi i Äyräpäänjärvi do Vuoksi, kilka do kilkunastu kilometrów za główną linią. Była to linia budowana dopiero od początku wojny, w wielu miejscach niedokończona, z okopami i nielicznymi schronami.

Odwrót zaczął się w nocy z 15 na 16 lutego i przebiegł w porządku. Fińskie oddziały wycofywały się pod osłoną straży tylnych, zabierając ciężką broń i rannych, a na wybrzeżu, na odcinku Inkilä, 16 lutego oderwały się od przeciwnika bez walki, by nie dać się okrążyć. 15 lutego Armia Czerwona zajęła ruiny Summy. Szef artylerii Armii Czerwonej Nikołaj Woronow, który obserwował natarcie z wysuniętego punktu obserwacyjnego, wspominał po latach, że w Moskwie nikt nie chciał wierzyć w zdobycie Summy: ludowy komisarz obrony trzy razy dopytywał go przez telefon w sztabie 7 Armii, czy umocniony punkt rzeczywiście padł. Według rosyjskich opracowań tego dnia radziecka piechota po raz pierwszy jechała do natarcia na pancerzach czołgów.

16 lutego radzieckie oddziały zajęły stację kolejową Kämärä na linii Leningrad–Wyborg. Wyłom 7 Armii miał według radzieckich danych około 11–12 kilometrów szerokości i 11 kilometrów głębokości. 17 lutego czołowe oddziały 123 Dywizji, jako pierwsze z wojsk radzieckich, podeszły do pozycji pośredniej. Fiński II Korpus zakończył tego dnia odwrót. Główna pozycja Linii Mannerheima na zachodzie Przesmyku, od Zatoki Fińskiej po Muolaanjärvi, była stracona, a nadbrzeżne baterie Humaljoki i Saarenpää na jej morskim skrzydle Finowie opuścili w kolejnych dniach.

Taipale i wschód Przesmyku

Na wschodzie Przesmyku walki potoczyły się inaczej. 13 Armia Grendala uderzała na pozycje fińskiego III Korpusu nad Vuoksi i nad rzeką Taipale, gdzie Finowie bronili się od grudnia. Według rosyjskich biografii Grendala jego armia po przegrupowaniu wznowiła natarcie 13 lutego. Fińska 7 Dywizja, nazywana wcześniej 10 Dywizją, odpierała nad Taipale ciężkie ataki od 11 do 20 lutego i w większości utrzymała swoje pozycje. III Korpus pozostał na głównej linii do końca wojny, tak że po odwrocie II Korpusu front fiński zagiął się pod kątem w rejonie Vuoksi.

Grendal twierdził później, że jego trzymiesięczne natarcie nad Taipale, choć nie przełamało tego odcinka, wiązało znaczne siły fińskie i odwracało uwagę od kierunku głównego uderzenia. Moskwa nie była jednak zadowolona z tempa jego natarcia i 2 marca odwołała go z dowództwa 13 Armii.

Straty

Strat poniesionych w samych bitwach o Lähde i Summę nie da się dokładnie wyodrębnić z ogólnych strat wojny zimowej. Wszystkie źródła zgadzają się, że Armia Czerwona zapłaciła za przełamanie bardzo wysoką cenę. Według Chew w pierwszych dziesięciu dniach lutego straciła tysiące zabitych i rannych oraz 86 czołgów. Fiński historyk Ohto Manninen szacuje, że w bitwach o przełamanie Linii Mannerheima zimą 1939–1940 roku 7 Armia straciła łącznie 1244 czołgi zniszczone i uszkodzone, z których wiele naprawiono. Rosyjskie dane z całej wojny, ustalone w latach 90. przez zespół Grigorija Kriwoszejewa, mówią o ponad 126 tysiącach poległych, zmarłych i zaginionych, a nowsze badania archiwalne o jeszcze wyższych liczbach. Największą ich część poniesiono na Przesmyku Karelskim w lutym i marcu 1940 roku.

Straty fińskie były liczebnie wielokrotnie mniejsze, ale dla małej armii trudne do zniesienia. Według Chew w jednym tylko dniu przełomu Armia Przesmyku straciła około 1200 ludzi, a jeszcze w styczniu, w walkach pozycyjnych, straciła ponad 3 tysiące. Wyczerpanie i brak wymiany dla dywizji, które walczyły bez przerwy od grudnia, ważyły tak samo jak straty w ludziach. Finowie stracili też większość betonowych bunkrów zachodniej części Linii Mannerheima, które Armia Czerwona po wojnie wysadziła w powietrze.

Znaczenie

Przełamanie pod Lähde rozstrzygnęło wojnę zimową. Pokazało, że mała armia fińska, pozbawiona amunicji i odwodów, nie wytrzyma długo uderzenia przeciwnika, który mógł rzucać do walki coraz to nowe dywizje i strzelać tyle, ile chciał. Mannerheim ostrzegał rząd, że armia może się wkrótce załamać, i coraz mocniej nalegał na pokój, zanim Finlandia straci resztę sił. Oddalone w czasie i niepewne plany alianckiej pomocy nie mogły już tego zmienić.

Po odwrocie zmieniło się fińskie dowództwo. 19 lutego Österman, który spierał się z Mannerheimem o dalszy odwrót, ustąpił z dowództwa Armii Przesmyku. Zastąpił go Heinrichs, a III Korpus objął gen. mjr Paavo Talvela, zwycięzca spod Tolvajärvi. Na pozycji pośredniej Finowie bronili się od 18 do 27 lutego. 21 lutego Armia Czerwona wdarła się w nią nad jeziorem Näykkijärvi, a 27 lutego Mannerheim zgodził się na odwrót na linię tyłową przed Wyborgiem. Timoszenko już 26 lutego rozkazał zdobyć Wyborg. Na początku marca radzieckie dywizje przeszły po lodzie Zatoki Wyborskiej i stanęły na przedmieściach miasta.

Jednocześnie toczyła się gra dyplomatyczna. 23 lutego Moskwa zażądała całego Przesmyku Karelskiego z Wyborgiem i ziem nad Ładogą, 29 lutego rząd fiński zgodził się rozpocząć rokowania, a 12 marca 1940 roku podpisał w Moskwie pokój, oddając ZSRR około jednej dziesiątej terytorium państwa. Stalin osiągnął cele terytorialne, ale nie podporządkował sobie Finlandii, a groźba interwencji mocarstw zachodnich, przed którą chciał zakończyć wojnę, skierowała uwagę Londynu, Paryża i Berlina na Skandynawię.

Przełamanie Linii Mannerheima stało się w ZSRR wzorem przełamania umocnionej obrony. Za lutową operację Timoszenko, Mierieckow, Grendal i dziesiątki dowódców otrzymali wysokie odznaczenia. 123 Dywizja Strzelecka została odznaczona Orderem Lenina, a jej dowódca Alabuszew awansował na kombriga. Wnioski z niej, podkreślające staranne przygotowanie, masę artylerii i współdziałanie piechoty z czołgami, weszły do radzieckich regulaminów, a Timoszenko jako nowy ludowy komisarz obrony od maja 1940 roku reformował według nich Armię Czerwoną. Obserwatorzy w Berlinie zapamiętali jednak z wojny zimowej raczej grudniowe klęski niż lutowe zwycięstwo, okupione ogromnymi stratami. Utwierdziło to Adolfa Hitlera i niemieckich generałów w przekonaniu, że Armię Czerwoną da się pokonać w jednej krótkiej kampanii. W czerwcu 1941 roku Finlandia, rozgoryczona utratą Karelii, przystąpiła u boku Niemiec do wojny z ZSRR, a jej wojska jeszcze latem tego roku odzyskały Przesmyk Karelski i ruiny Linii Mannerheima.