Risto Ryti

Risto Heikki Ryti był fińskim prawnikiem, ekonomistą i politykiem, przez piętnaście lat prezesem banku centralnego, a w najtrudniejszych latach historii niepodległej Finlandii jej premierem i prezydentem. Objął rząd pierwszego dnia wojny zimowej i to on w marcu 1940 roku pojechał do Moskwy podpisać pokój, który odebrał Finlandii Karelię, ale ocalił jej niepodległość. Jako prezydent poprowadził kraj w 1941 roku do wojny ze Związkiem Radzieckim u boku Niemiec, a w 1944 roku podpisał osobiste zobowiązanie wobec Hitlera, które pozwoliło przetrwać radziecką ofensywę, po czym ustąpił, by jego następca mógł się z niego wycofać. Za politykę wojenną został po wojnie skazany na dziesięć lat więzienia. Wielu Finów uważa go mimo to za jednego z najwybitniejszych mężów stanu w dziejach kraju.

Młodość i kariera prawnika

Urodził się 3 lutego 1889 roku w Huittinen w Satakuncie, w zachodniej Finlandii, będącej wtedy autonomicznym Wielkim Księstwem w składzie Imperium Rosyjskiego. Był jednym z dziesięciorga dzieci zamożnego gospodarza, który przyjął nazwisko od nazwy swojego majątku, Ryti. Chłopiec bardziej niż do pracy w gospodarstwie garnął się do książek. Po nauce w liceum w Pori w 1906 roku zaczął studia prawnicze na Uniwersytecie Helsińskim, które ukończył w ciągu trzech lat.

Był to czas drugiej fali rusyfikacji Finlandii i Ryti wrócił z Helsinek do rodzinnej Satakunty. Założył kancelarię adwokacką w Raumie i został prawnikiem Alfreda Kordelina, jednego z najbogatszych ludzi w kraju. W 1914 roku wyjechał do Anglii studiować prawo morskie, ale wybuch wojny zmusił go do powrotu. W 1916 roku ożenił się z Gerdą Serlachius, z którą miał troje dzieci.

Rewolucja w Rosji dotknęła go osobiście. 7 listopada 1917 roku, w dniu przewrotu bolszewickiego w Piotrogrodzie, Ryti z żoną był gościem Kordelina w jego majątku Mommila, gdy na dwór napadli uzbrojeni rosyjscy marynarze. W strzelaninie z przybyłymi na pomoc członkami Straży Obywatelskiej zginął Kordelin i wielu innych ludzi, a Ryti z żoną ledwie uszli z życiem. To przeżycie i wojna domowa z 1918 roku, którą przeczekał w ukryciu w opanowanych przez czerwonych Helsinkach, utrwaliły jego nieufność wobec lewicy i Rosji Radzieckiej.

Poseł, minister i bankier

W 1919 roku, w wieku trzydziestu lat, Ryti został posłem do Eduskunty z ramienia liberalnej Narodowej Partii Postępowej, tej samej, z której wywodził się pierwszy prezydent republiki Kaarlo Juho Ståhlberg. Zasiadał w parlamencie w latach 1919–1924 i 1927–1929. Był republikaninem i demokratą, ale w sprawie pokonanych w wojnie domowej czerwonych zajmował stanowisko twarde: sprzeciwiał się amnestiom dla więźniów. Szybko zyskał opinię najlepszego w kraju znawcy finansów publicznych. W latach 1921–1924 był dwukrotnie ministrem finansów i uporządkował budżet młodego państwa.

W 1923 roku Ståhlberg mianował go prezesem Banku Finlandii, a obowiązki objął na początku 1924 roku. Bankiem kierował przez szesnaście lat. Był zwolennikiem klasycznego liberalizmu gospodarczego i twardej waluty: w 1926 roku przywrócił markę opartą na złocie, a od parytetu złota odszedł dopiero w 1931 roku, w ślad za Wielką Brytanią. Według krytyków jego polityka pogłębiła na początku wielkiego kryzysu bezrobocie i zadłużenie rolników, co budziło gorycz na wsi, ale pozwoliła Finlandii spłacić długi zagraniczne. Gdy w grudniu 1932 roku inni dłużnicy Stanów Zjednoczonych przestawali płacić, Finlandia jako jedyna wpłaciła należną ratę, co przyniosło jej na Zachodzie opinię uczciwego dłużnika. Utrzymywał bliskie kontakty z bankierami w Londynie i Nowym Jorku, pracował w komitetach Ligi Narodów, a w 1934 roku otrzymał brytyjski Królewski Order Wiktoriański z tytułem rycerskim. Był anglofilem, sprzeciwiał się zarówno komunizmowi, jak i narodowemu socjalizmowi, a w kraju potępiał skrajnie prawicowy ruch Lapua.

W 1925 roku Narodowa Partia Postępowa wystawiła go jako kandydata na prezydenta. W trzeciej turze głosowania kolegium elektorów przegrał z kandydatem agrariuszy Laurim Kristianem Relanderem stosunkiem 109 do 172 głosów. W latach trzydziestych stał z dala od bieżącej polityki, ale jako szef banku był jedną z najbardziej wpływowych postaci w państwie. Zbliżył się wtedy do przywódcy socjaldemokratów Väinö Tannera i do prezydenta Kyöstiego Kallio.

Premier wojny zimowej

Jesienią 1939 roku, gdy Moskwa zażądała od Finlandii ustępstw terytorialnych i bazy w Hanko, Kallio proponował Rytiemu stanowisko premiera, ale ten odmówił. Zgodził się dopiero, gdy 30 listopada 1939 roku Armia Czerwona napadła na Finlandię, a prezydent i marszałek Carl Gustaf Emil Mannerheim odwołali się do jego poczucia obowiązku. 1 grudnia objął rząd koalicyjny, w którym ministrem spraw zagranicznych został Tanner, a ministrem bez teki Juho Kusti Paasikivi. Ci trzej ludzie prowadzili przez całą wojnę politykę państwa, a schorowany Kallio coraz częściej zostawiał decyzje premierowi.

Ryti od początku zakładał, że mała Finlandia nie wygra długiej wojny z ZSRR i że wojnę trzeba zakończyć jak najszybciej, zanim armia się wyczerpie. Moskwa nie uznawała jego rządu, rozmawiając tylko z marionetkowym „rządem ludowym” Otto Kuusinena, ale zwycięstwa Finów w grudniu i styczniu zmusiły Kreml do zmiany kursu. Pod koniec stycznia 1940 roku Wiaczesław Mołotow dał znać przez Szwedów, że jest gotów rozmawiać z rządem Rytiego. Gdy w lutym Armia Czerwona przełamała Linię Mannerheima, a Wielka Brytania i Francja obiecywały wyprawę przez Norwegię i Szwecję, Ryti razem z Tannerem przekonywał rząd, że pomoc zachodnia przyjdzie za późno i w zbyt małej sile, a wciągnie kraj w wielką wojnę. Na nalegania Paasikiviego sam stanął na czele delegacji, która 6 marca wyjechała do Moskwy. Tam musiał przyjąć warunki cięższe od zapowiadanych, a jego propozycję, by mieszkańcy oddawanej Karelii mogli pozostać w domach, Mołotow i Andriej Żdanow odrzucili. 12 marca 1940 roku Ryti jako pierwszy podpisał traktat, na mocy którego Finlandia straciła około jednej dziesiątej terytorium, a ponad 400 tysięcy ludzi musiało opuścić domy.

W czasie „pokoju przejściowego” Ryti pozostał premierem. Starał się utrzymać stosunki z Moskwą, która zgłaszała coraz to nowe żądania, i szukał oparcia w Szwecji, ale plan sojuszu obronnego obu państw upadł wobec sprzeciwu ZSRR i Niemiec. Gdy Niemcy opanowały Norwegię i Danię, a Związek Radziecki w czerwcu 1940 roku zajął państwa bałtyckie, handel Finlandii z Zachodem praktycznie ustał, a jedynym mocarstwem gotowym pomóc pozostała Rzesza. Od sierpnia 1940 roku Ryti zgodził się na tajną współpracę wojskową z Niemcami, w tym na tranzyt niemieckich wojsk przez Finlandię do północnej Norwegii.

Prezydent

Latem 1940 roku Kallio doznał udaru i w listopadzie ogłosił, że ustępuje. Ponieważ wybory elektorów w kraju, z którego jedna dziesiąta ludności była wysiedlona, uznano za niemożliwe, parlament uchwalił ustawę wyjątkową, na mocy której prezydenta wybrali elektorzy z 1937 roku. 19 grudnia 1940 roku Ryti otrzymał 288 z 300 głosów. Tego samego dnia wieczorem Kallio zmarł na atak serca na dworcu w Helsinkach, podczas uroczystego pożegnania.

Jako prezydent Ryti wraz z Mannerheimem, Tannerem i ministrem obrony Rudolfem Waldenem przygotowywał wejście Finlandii do wojny po stronie Niemiec. Po niemieckiej napaści na ZSRR i radzieckich nalotach na fińskie miasta Finlandia 25 czerwca 1941 roku uznała się za stronę wojny. Następnego dnia Ryti w przemówieniu radiowym mówił o „drugiej wojnie obronnej” i o tym, że tym razem Finowie walczą razem z siłami zbrojnymi potężnych Niemiec, którymi dowodzi „genialny wódz, kanclerz Rzeszy Hitler”. Te słowa wykorzystano przeciw niemu po wojnie. Sam twierdził później, że nie wierzył w zwycięstwo Niemiec, a jedynie w to, że rozbiją Armię Czerwoną.

Fińska armia szybko odzyskała ziemie utracone w pokoju moskiewskim i zajęła Karelię Wschodnią po drugiej stronie dawnej granicy, a jej wojska wzięły udział w blokadzie Leningradu. Ryti utrzymywał przez całą wojnę szeroką koalicję od socjaldemokratów po skrajną prawicę i trzymał się tezy, że Finlandia prowadzi z ZSRR „osobną wojnę”, a nie jest sojusznikiem Rzeszy. Nie podpisał z Niemcami żadnego układu sojuszniczego i nie pojechał do Adolfa Hitlera, choć ten przyleciał do Finlandii w czerwcu 1942 roku na 75. urodziny Mannerheima. Latem 1942 roku przyjął także Heinricha Himmlera, którego zanotował w dzienniku jako „skrajnego antysemitę”. 15 lutego 1943 roku, znów na mocy ustawy wyjątkowej, ci sami elektorzy wybrali go na drugą, tym razem dwuletnią kadencję. Ryti był już wtedy przekonany, że Niemcy przegrają, i popierał ostrożne sondaże pokojowe nowego rządu Edwina Linkomiesa.

Zobowiązanie wobec Ribbentropa i dymisja

9 czerwca 1944 roku ruszyła wielka radziecka ofensywa na Przesmyku Karelskim, a 20 czerwca Armia Czerwona zajęła Wyborg. Moskwa żądała bezwarunkowej kapitulacji, a Finlandia potrzebowała natychmiast broni przeciwpancernej, samolotów i zboża. 22 czerwca przyleciał do Helsinek niemiecki minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop i zażądał zobowiązania, że Finlandia nie zawrze odrębnego pokoju. Ryti chciał przedstawić sprawę parlamentowi, który najpewniej by jej nie przyjął. Ostatecznie, za radą Mannerheima, 26 czerwca podpisał list do Hitlera, w którym we własnym imieniu zobowiązywał się nie zawierać pokoju bez zgody Niemiec i nie mianować rządu, który by to zrobił. Niemcy przysłali broń i zboże, a Stany Zjednoczone 30 czerwca zerwały z Finlandią stosunki dyplomatyczne. Fińscy historycy spierają się, na ile niemiecka pomoc zdecydowała o zatrzymaniu ofensywy w bitwie pod Tali-Ihantala, ale front w połowie lipca się ustabilizował.

Zobowiązanie Rytiego, jako osobiste, nie wiązało jego następcy. 1 sierpnia 1944 roku Ryti złożył dymisję, a 4 sierpnia parlament ustawą wyjątkową powierzył urząd prezydenta Mannerheimowi. Marszałek oświadczył Niemcom, że nie czuje się związany listem poprzednika, i Finlandia podjęła rokowania z Moskwą. Na początku września zerwała stosunki z Niemcami, a 19 września 1944 roku podpisała w Moskwie rozejm. Mannerheim nazwał później postępek Rytiego czynem obywatelskiego męstwa.

Proces i ostatnie lata

Po dymisji Ryti wrócił na stanowisko prezesa Banku Finlandii, ale w nowej sytuacji politycznej musiał je opuścić w połowie 1945 roku. Pod naciskiem sojuszniczej Komisji Kontroli, w której dominowali Rosjanie, i fińskich komunistów parlament uchwalił z mocą wsteczną ustawę o karaniu winnych wojny. W procesie, który toczył się od listopada 1945 do lutego 1946 roku, Ryti był pierwszym z ośmiu oskarżonych, obok Tannera, byłych premierów i ministrów. Zarzucano mu wprowadzenie kraju do wojny w 1941 roku i zobowiązanie wobec Ribbentropa. Bronił się spokojnie i przedstawiał siebie jako wykonawcę polityki, którą popierała większość narodu. W ostatnim słowie mówił, że ma czyste sumienie, a ojczyźnie można służyć zarówno w więzieniu, jak w pałacu prezydenckim. 21 lutego 1946 roku został skazany na dziesięć lat ciężkiego więzienia, najwyższą karę spośród wszystkich oskarżonych.

W więzieniu ciężko zachorował. Przeszedł operację żołądka, cierpiał na reumatyzm, a od jesieni 1948 roku leżał w szpitalu. W maju 1949 roku jego dawny współpracownik Paasikivi, wówczas prezydent, ułaskawił go mimo protestów komunistów i prasy radzieckiej. Do życia publicznego już nie wrócił, a wspomnień, które zaczął pisać, nie ukończył. Zmarł 25 października 1956 roku w Helsinkach. Jego pogrzeb, w dniach, gdy Armia Czerwona tłumiła powstanie na Węgrzech, zgromadził tłumy i stał się cichą manifestacją patriotyczną. Spoczął na cmentarzu Hietaniemi.

Znaczenie

Ryti był w polityce fińskiej czasu wojny postacią centralną i tragiczną. Jako premier zrozumiał wcześniej od wielu, że Finlandia nie może liczyć na ratunek z zewnątrz, i zawarł pokój, póki armia jeszcze walczyła, choć oznaczało to utratę Karelii. Jako prezydent wprowadził kraj do wojny u boku Hitlera, licząc na odzyskanie ziem i na klęskę ZSRR, i ta polityka przyniosła Finlandii w 1944 roku nowe straty i ciężkie warunki rozejmu. Ten sam człowiek przyjął jednak na siebie zobowiązanie wobec Niemiec, które pozwoliło zatrzymać radziecką ofensywę, a potem ustąpił, by państwo mogło się z niego wyplątać. Dzięki temu Finlandia, jako jedyny kraj walczący w Europie po stronie Niemiec, wyszła z wojny bez okupacji i z zachowanym ustrojem.

W czasach radzieckich jego imię było w Finlandii tematem drażliwym. Po rozpadzie ZSRR stał się symbolem odwagi cywilnej: w 1994 roku przed gmachem parlamentu w Helsinkach stanął jego pomnik, a w 2004 roku w telewizyjnym plebiscycie na największego Fina Ryti zajął drugie miejsce, za Mannerheimem. Spór o to, czy jego polityka z lat 1940–1944 była mądrą grą małego państwa między mocarstwami, czy błędem, który związał Finlandię z III Rzeszą, trwa wśród historyków do dziś.