Juho Kusti Paasikivi

Juho Kusti Paasikivi przez ponad pół wieku należał do najważniejszych ludzi w Finlandii: był urzędnikiem i senatorem w autonomicznym Wielkim Księstwie, bankierem, premierem w roku odzyskania niepodległości, negocjatorem pokoju z Rosją Radziecką, a na koniec prezydentem. Dla historii drogi do drugiej wojny światowej najważniejsze są jednak jesienne tygodnie 1939 roku, gdy jako przewodniczący fińskiej delegacji siedział naprzeciw Józefa Stalina i Wiaczesława Mołotowa i wysłuchiwał radzieckich żądań, które doprowadziły do wojny zimowej. Człowiek, który w 1939 roku radził swemu rządowi ustąpić, po 1944 roku stał się twórcą polityki, dzięki której Finlandia, pokonana i zależna od ZSRR, zachowała niepodległość i demokratyczny ustrój.

Młodość

Urodził się 27 listopada 1870 roku jako Johan Gustaf Hellstén, w saunie gospodarstwa we wsi Huljala w gminie Koski Hl (późniejsze Hämeenkoski), gdzie jego rodzice, drobni kupcy z Tampere, zatrzymali się w drodze na jarmark w Lahti. Matka zmarła, gdy miał cztery lata, a ojciec, właściciel sklepu z tkaninami w Lahti, w 1884 roku, zostawiając długi. Chłopca wychowywała ciotka. Ojciec zdążył jednak posłać go do najlepszej fińskojęzycznej szkoły średniej w kraju, liceum w Hämeenlinnie, gdzie Juho był prymusem. W duchu ruchu fennomanów, który domagał się równouprawnienia języka fińskiego wobec szwedzkiego, w 1887 roku (według części źródeł już w 1885) zmienił szwedzko brzmiące nazwisko na fińskie Paasikivi, czyli „płyta kamienna”.

W 1890 roku zaczął studia na uniwersytecie w Helsinkach. Najpierw wybrał język i literaturę rosyjską, spędził ponad pół roku w Nowogrodzie i do końca życia interesował się Rosją, jej historią i literaturą. Potem przeniósł się na prawo i w 1901 roku obronił doktorat. Wykładał na uniwersytecie, uczył w szkołach, prowadził praktykę adwokacką w Lahti. W 1897 roku ożenił się z Anną Forsman, z którą miał czworo dzieci.

Urzędnik i senator Wielkiego Księstwa

Paasikivi należał do Partii Fińskiej, tzw. starofinów, którzy wobec rusyfikacji zalecali ostrożność i ustępstwa, by ocalić autonomię kraju. W 1903 roku został dyrektorem generalnym Skarbu Państwa Wielkiego Księstwa. Gdy w 1904 roku Eugen Schauman zastrzelił generała-gubernatora Nikołaja Bobrikowa, Paasikivi publicznie nazwał zamach odrażającą zbrodnią, wbrew nastrojom większości rodaków, którzy widzieli w zabójcy bohatera. W latach 1907–1909 i 1910–1914 był posłem do nowo utworzonego jednoizbowego parlamentu, Eduskunty, a w latach 1908–1909 senatorem kierującym departamentem finansów, czyli w praktyce ministrem finansów Wielkiego Księstwa. W 1914 roku odszedł z polityki i objął stanowisko dyrektora generalnego banku Kansallis-Osake-Pankki, którym kierował przez dwadzieścia lat.

Niepodległość i Tartu

Po rewolucji rosyjskiej Paasikivi poparł pełną niepodległość Finlandii. W wojnie domowej w 1918 roku stał po stronie białych, a od 27 maja do 27 listopada 1918 roku kierował Senatem, czyli ówczesnym rządem. Jako monarchista chciał związać kraj z Niemcami i doprowadził do wyboru na króla Finlandii niemieckiego księcia Fryderyka Karola Heskiego. Klęska Niemiec w pierwszej wojnie światowej przekreśliła ten plan, rząd Paasikiviego podał się do dymisji, a Finlandia została republiką. Jego okres rządów obciążają też obozy dla pojmanych czerwonych, w których w 1918 roku zmarło z głodu i chorób około 12 tysięcy ludzi.

W 1920 roku Paasikivi przewodniczył fińskiej delegacji na rokowaniach pokojowych z Rosją Radziecką w estońskim Tartu. Traktat podpisany 14 października 1920 roku potwierdził dawną granicę Wielkiego Księstwa i dał Finlandii obszar Petsamo z niezamarzającym portem nad Oceanem Arktycznym. Wielu Finów uważało go za „haniebny pokój”, bo marzyli o Karelii Wschodniej. Paasikivi sądził odwrotnie: że Finlandia uzyskała w Tartu wręcz za dużo i że granica tak bliska Piotrogrodu utrzyma się tylko tak długo, jak długo Rosja będzie słaba.

W latach 1934–1936 kierował konserwatywną Partią Koalicji Narodowej, którą odciągnął od skrajnej prawicy spod znaku ruchu Lapua. W 1936 roku, owdowiały i powtórnie żonaty, został posłem Finlandii w Sztokholmie. Jego zadaniem było przekonanie Szwecji do sojuszu obronnego z Finlandią. Misja się nie powiodła: szwedzcy socjaldemokraci nie ufali dawnemu monarchiście, a Szwecja chciała zachować wolne ręce.

Rozmowy na Kremlu

5 października 1939 roku Mołotow zaprosił Finlandię do Moskwy na rozmowy o „konkretnych kwestiach politycznych”. Rząd wysłał nie ministra spraw zagranicznych Eljasa Erkkę, lecz Paasikiviego, który miał za sobą Tartu i znał rosyjski. 12 i 14 października Stalin i Mołotow przedstawili mu żądania: dzierżawę Hanko na bazę wojenną, odstąpienie wysp w Zatoce Fińskiej i części Przesmyku Karelskiego w zamian za ziemie w radzieckiej Karelii. Według relacji fińskich uczestników Stalin mówił, że skoro Leningradu nie da się przesunąć, trzeba odsunąć od niego granicę. W następnych rundach, 23 października i na początku listopada, Paasikiviemu towarzyszył minister finansów Väinö Tanner.

Paasikivi należał w rządzie do zwolenników daleko idących ustępstw, podobnie jak marszałek Carl Gustaf Emil Mannerheim. Uważał, że Związek Radziecki naprawdę martwi się o Leningrad i że Finlandia nie wygra z nim wojny. Instrukcje Erkki nie pozwalały mu jednak zgodzić się na więcej niż drobne korekty granicy. 13 listopada delegacja wyjechała z Moskwy, a 30 listopada Armia Czerwona zaatakowała Finlandię. Paasikivi nazywał potem wojnę zimową „wojną Erkki”.

W rządzie Risto Rytiego, utworzonym po wybuchu wojny, był ministrem bez teki i obok premiera i Tannera, teraz ministra spraw zagranicznych, należał do trzech ludzi, którzy prowadzili politykę państwa. W marcu 1940 roku pojechał z Rytim do Moskwy i podpisał pokój, który kosztował Finlandię cały Przesmyk Karelski z Wyborgiem. Zaraz potem został posłem w Moskwie. Próbował poprawić stosunki ze Stalinem, ale gdy zrozumiał, że Helsinki zbliżają się do Niemiec z myślą o odwecie, w lutym 1941 roku złożył dymisję. Gdy przy pożegnaniu obiecał Stalinowi, że jako osoba prywatna nadal będzie działał na rzecz dobrych stosunków obu państw, usłyszał podobno: „Pan nigdy nie może być osobą prywatną”.

Wojna kontynuacyjna i pokój

W czasie wojny kontynuacyjnej, w którą Finlandia weszła w czerwcu 1941 roku u boku Niemiec, Paasikivi pozostawał na uboczu i pisał wspomnienia. Po Stalingradzie był przekonany, że Niemcy przegrają i że Finlandia musi jak najszybciej wyjść z wojny. W lutym 1944 roku rząd wysłał go potajemnie do Sztokholmu na rozmowy z radziecką ambasador Aleksandrą Kołłontaj, a pod koniec marca pojechał z byłym ministrem spraw zagranicznych Carlem Enckellem do Moskwy. Mołotow postawił warunki: zerwanie z Niemcami i internowanie lub wypędzenie ich wojsk, granicę z 1940 roku, oddanie Petsamo i 600 milionów dolarów odszkodowań. Paasikivi radził je przyjąć, ale parlament je odrzucił. Finlandia zawarła rozejm dopiero we wrześniu 1944 roku, na warunkach gorszych, bo z dodatkową dzierżawą półwyspu Porkkala pod Helsinkami.

17 listopada 1944 roku Paasikivi został premierem. W kraju nadzorowanym przez sojuszniczą komisję kontroli pod przewodnictwem Andrieja Żdanowa wprowadził do rządu komunistów i przeprowadził przez parlament ustawę, na mocy której skazano za odpowiedzialność za wojnę ośmiu polityków, w tym Rytiego i Tannera. Było to dla niego najprzykrzejsze zadanie, ale twierdził, że nie ma wyboru: „Moskwa nie jest sądem grodzkim”. W przemówieniu z 6 grudnia 1944 roku wyłożył zasadę, którą kierował się do końca życia: stosunki ze Związkiem Radzieckim są głównym problemem fińskiej polityki zagranicznej, a polityka ta nie może nigdy być skierowana przeciwko ZSRR.

Prezydent

W marcu 1946 roku, po ustąpieniu Mannerheima, parlament wybrał Paasikiviego na prezydenta. W 1947 roku Finlandia podpisała pokój paryski, a w kwietniu 1948 roku, na żądanie Stalina, układ o przyjaźni, współpracy i wzajemnej pomocy z ZSRR. Paasikivi osobiście kierował rokowaniami i wywalczył traktat znacznie łagodniejszy niż te, które zawarły z Moskwą Węgry i Rumunia: Finlandia zobowiązała się bronić własnego terytorium przed atakiem Niemiec lub ich sojuszników, ale nie wchodziła do bloku radzieckiego. Wiosną 1948 roku, gdy krążyły pogłoski o komunistycznym zamachu stanu, postawił armię w stan gotowości, a po przegranych przez komunistów wyborach nie dopuścił ich do rządu.

W 1950 roku został ponownie wybrany. Jego druga kadencja przyniosła spłatę reparacji wojennych w 1952 roku, otwarcie igrzysk olimpijskich w Helsinkach i przyjęcie Finlandii do ONZ w 1955 roku. W 1954 roku jako pierwszy zachodni szef państwa otrzymał Order Lenina. We wrześniu 1955 roku w Moskwie uzgodnił zwrot Porkkali, z której wojska radzieckie wycofały się w styczniu 1956 roku. „Pióro naprawiło, co zniszczył miecz” – powiedział po powrocie. Kadencja skończyła się 1 marca 1956 roku, a jego następcą został Urho Kekkonen, wieloletni premier i kontynuator jego linii. Paasikivi zmarł 14 grudnia 1956 roku w Helsinkach i został pochowany na cmentarzu Hietaniemi.

Znaczenie

Paasikivi był konserwatystą, monarchistą z 1918 roku i przeciwnikiem socjalizmu, ale też realistą, który nigdy nie zapomniał tego, czego nauczył się w Nowogrodzie i w Tartu: że Rosja, słaba czy silna, pozostanie sąsiadem Finlandii. W 1939 roku jego rady nie posłuchano. Do dziś toczy się spór, czy ustępstwa, za którymi optował, zapobiegłyby wojnie zimowej, czy tylko otworzyłyby drogę do losu Estonii, Łotwy i Litwy. Po 1944 roku jego przekonanie, że małe państwo musi uwzględniać interesy bezpieczeństwa potężnego sąsiada, stało się podstawą tzw. linii Paasikiviego, kontynuowanej przez Kekkonena. Krytycy nazwali ją później finlandyzacją. Opublikowane w latach 80. dzienniki Paasikiviego pokazały jednak, że przy całej ostrożności strzegł on granic fińskiej suwerenności i nie miał złudzeń co do Związku Radzieckiego: „Nie mamy za co dziękować Związkowi Radzieckiemu poza tym, że nie potraktował nas gorzej, niż potraktował” – zapisał w 1952 roku. Finlandia, która w latach 1939–1944 dwukrotnie walczyła z ZSRR, jako jedyne z europejskich państw walczących przeciw niemu wyszła z wojny bez okupacji i z nienaruszonym ustrojem demokratycznym. To w dużej mierze jego zasługa.