Obrona Wielkiego Muru

Obrona Wielkiego Muru to seria walk, które Japonia i Chiny stoczyły od stycznia do maja 1933 roku na pograniczu Mandżurii i północnych Chin. Japońska Armia Kwantuńska, wsparta wojskami marionetkowego państwa Mandżukuo, zdobyła najpierw twierdzę Shanhaiguan na wschodnim krańcu Muru, potem w niespełna dwa tygodnie opanowała całą prowincję Rehe, a następnie przez blisko trzy miesiące walczyła o przełęcze Muru i dwukrotnie wkroczyła na południe od niego, w głąb prowincji Hebei. Na przełęczach chińskie oddziały, gorzej uzbrojone, ale zdeterminowane, stawiały opór, jakiego Japończycy nie spotkali ani w Mandżurii, ani w Rehe. Ostatecznie Chiny musiały jednak przyjąć rozejm w Tanggu, który oddał Japonii linię Muru i otworzył jej drogę do północnych Chin. Kampania była ostatnim aktem podboju rozpoczętego w 1931 roku pod Mukdenem i zapowiedzią wojny, która wybuchła w 1937 roku.

Nazwa i daty

W Chinach kampanię nazywa się obroną Wielkiego Muru albo wojną oporu na Wielkim Murze (changcheng kangzhan), a jej część dotyczącą Rehe – wojną o Rehe. W Japonii mówi się o operacji w Rehe (Nekka sakusen), a o późniejszych walkach na południe od Muru – o operacjach „wewnątrz przełęczy” (Kannai sakusen), czyli w Chinach właściwych. W części literatury angielskojęzycznej spotyka się nazwę „pierwsza bitwa o Hebei”.

Za początek uznaje się zwykle 1 stycznia 1933 roku, dzień prowokacji w Shanhaiguan. Część autorów zaczyna kampanię od 23 lutego, gdy ruszyła ofensywa w Rehe (niektórzy od 21 lutego, gdy doszło do pierwszych starć na granicy prowincji), a walki w Shanhaiguan traktuje jako jej preludium. Za koniec – 31 maja 1933 roku, dzień podpisania rozejmu w Tanggu, choć działania bojowe ustały już kilka dni wcześniej, po chińskiej prośbie o rozejm z 25 maja.

Tło

Po incydencie mukdeńskim z 18 września 1931 roku Armia Kwantuńska w kilka miesięcy zajęła Mandżurię, a 1 marca 1932 roku proklamowano Mandżukuo. Jego założyciele od początku zaliczali do nowego państwa także prowincję Rehe, wydzieloną w 1914 roku z ziem Mongolii Wewnętrznej, a w 1928 roku przekształconą w prowincję. Rehe, ze stolicą w Chengde, leżało między Mandżurią a Pekinem. Od południa zamykał je Wielki Mur, za którym zaczynała się prowincja Hebei. Rządził nim generał Tang Yulin, dawny towarzysz broni Zhang Zuolina. Prowadził podwójną grę z Mandżukuo i z Nankinem, a jego władza opierała się na dochodach z opium.

Dla Armii Kwantuńskiej opanowanie Rehe miało zamknąć sprawę Mandżurii. Granica Mandżukuo miała biec Murem, który od wieków oddzielał Chiny od ludów stepu. Z Rehe Japończycy mogli też kontrolować Pekin. Wojsko liczyło początkowo na to, że Tang Yulin przejdzie na stronę Mandżukuo, a gdy to zawiodło, zaczęło przygotowywać operację zbrojną. Po stronie chińskiej odpowiadał za obronę Zhang Xueliang, syn Zhang Zuolina, który po utracie Mandżurii kierował w Pekinie północnym oddziałem Komisji Wojskowej i dowodził resztkami Armii Północno-Wschodniej. Czang Kaj-szek obiecywał posiłki, ale główne siły rządowe walczyły z komunistami w środkowych Chinach.

Siły

Armia Kwantuńska, dowodzona przez generała Nobuyoshiego Mutō, który był zarazem ambasadorem Japonii w Mandżukuo, skierowała do operacji 6 i 8 Dywizję, 14 i 33 Mieszaną Brygadę, 4 Brygadę Kawalerii, kompanię czołgów, samochody pancerne i kilka eskadr lotnictwa. Szefem sztabu armii był generał Kuniaki Koiso, jego zastępcą generał Yasuji Okamura. Według różnych szacunków Japończycy mieli w kampanii od 40 do 50 tysięcy żołnierzy. Towarzyszyły im oddziały Mandżukuo i chińskich kolaborantów, które źródła oceniają na 30–40 tysięcy ludzi.

Chińczycy mieli liczebną przewagę. W Rehe stało według różnych źródeł od 100 do 150 tysięcy żołnierzy, a w całej kampanii wzięło udział kilkanaście chińskich armii, łącznie ponad 200 tysięcy ludzi. Były to jednak wojska bardzo różnej wartości. Oddziały Tang Yulina były słabo wyszkolone i od miesięcy nieopłacane. Armia Północno-Wschodnia była zdemoralizowana utratą Mandżurii. 29 Armia Song Zheyuana, wywodząca się z dawnych wojsk Feng Yuxianga, miała dobrych żołnierzy, ale mało broni i amunicji. Dopiero w marcu na front przybyły rządowe dywizje 17 Armii Xu Tingyao, częściowo szkolone i uzbrojone według wzorów niemieckich. Chińczykom brakowało lotnictwa, artylerii, broni przeciwpancernej i łączności, a dowódcy z różnych frakcji nie ufali sobie nawzajem.

Przebieg: Shanhaiguan

Shanhaiguan zamykało nadmorski korytarz z Mandżurii do Chin, którym biegła kolej Pekin–Mukden. Na mocy protokołu kończącego powstanie bokserów Japonia trzymała tam mały garnizon. Twierdzy broniły dwa bataliony 626 pułku chińskiej 9 Samodzielnej Brygady pod dowództwem He Zhuguo. Wieczorem 1 stycznia 1933 roku przy posterunku japońskiej żandarmerii i na stacji wybuchło kilka granatów. Japończycy oskarżyli o to Chińczyków i zażądali oddania im południowej części miasta. Wielu historyków uważa, że incydent zaaranżował sam dowódca japońskiego garnizonu.

2 stycznia Japończycy zajęli stację i zaatakowali bramę, ale zostali odparci. Na pomoc przybyły pociągami oddziały 8 Dywizji. 3 stycznia, po ostrzale z samolotów, pociągów pancernych i okrętów stojących w zatoce, japońska piechota z czołgami przełamała obronę w narożniku murów. Batalion An Dexina zginął niemal w całości, a dowódca pułku Shi Shian wycofał resztki swoich żołnierzy za rzekę Shi. W następnych dniach Japończycy zajęli okoliczne wzgórza, a 10 stycznia przełęcz Jiumenkou. Potem się zatrzymali. Rząd w Tokio przedstawiał starcie jako lokalny incydent, a Armia Kwantuńska przygotowywała właściwą operację.

Przebieg: Rehe

4 lutego cesarz Hirohito zatwierdził operację w Rehe pod warunkiem, że wojsko nie przekroczy Wielkiego Muru i nie będzie bombardować terenów na południe od niego. Według Herberta Bixa cesarz miał potem wątpliwości, bo operacja w czasie obrad Ligi Narodów nad raportem Lyttona groziła sankcjami, ale zgody nie cofnął. W połowie lutego do Pekinu przyjechali ministrowie z Nankinu z Song Ziwenem na czele, a Zhang Xueliang i ponad dwudziestu generałów ogłosili, że będą bronić Rehe do końca. 18 lutego władze Mandżukuo ogłosiły wyprawę przeciw „najeźdźcom” w Rehe. 23 lutego Japonia wręczyła rządowi chińskiemu żądanie wycofania wojsk z prowincji i tego samego dnia jej wojska ruszyły.

Japończycy uderzyli z trzech kierunków. 6 Dywizja z kawalerią i oddziałami Mandżukuo szła od północnego wschodu na Kailu i Chifeng. 8 Dywizja generała Yoshikazu Nishiego posuwała się główną drogą z Jinzhou przez Chaoyang, Lingyuan i Pingquan na Chengde. Mieszane brygady szły od wybrzeża, wzdłuż Muru, w stronę przełęczy Lengkou, Jielingkou i Xifengkou. Obrona załamała się niemal od razu. Część chińskich dowódców poddała się albo przeszła na stronę Mandżukuo, inni wycofywali się bez walki. Chaoyang padło w ostatnich dniach lutego, Lingyuan 2 marca. Pod Chifengiem wojska Sun Dianyinga stawiły kilkudniowy opór i nawet kontratakowały, ale i one musiały się cofnąć.

Gubernator Tang Yulin zarekwirował wojskowe ciężarówki, załadował na nie swój majątek, w tym opium, i wysłał je do Tiencinu. 3 marca wieczorem sam opuścił Chengde. 4 marca stolicę prowincji zajęła bez walki japońska awangarda. Chińskie źródła podają, że liczyła ona zaledwie 128 kawalerzystów, którym towarzyszyło kilka samochodów pancernych i czołgów. Rozległa, górzysta prowincja padła w niespełna dwa tygodnie. Upadek Rehe wstrząsnął Chinami. 9 marca Czang Kaj-szek spotkał się z Zhang Xueliangiem w Baoding i nakłonił go do ustąpienia. 12 marca rząd przyjął jego dymisję, a dowództwo w północnych Chinach przejął minister wojny He Yingqin. Zhang Xueliang wyjechał wkrótce do Europy. Tang Yulina rząd kazał ścigać listem gończym.

Przebieg: walki o przełęcze

Po zajęciu Rehe Japończycy ruszyli do przełęczy Muru, by zamknąć granicę. Tu sytuacja się zmieniła. Na przełęczach w górach Yan Shan obrońcy mogli wykorzystać teren i samą budowlę: mury i wieże, zbudowane za czasów dynastii Ming, by bronić Chin od północy, znów służyły jako umocnienia, a łączące je chodniki pozwalały przerzucać żołnierzy z odcinka na odcinek.

Najsławniejsze walki stoczono pod przełęczą Xifengkou, której broniła 29 Armia Song Zheyuana. 9 marca japońska brygada zajęła przełęcz. Chińczycy, wiedząc, że w dzień nie mają szans wobec japońskiej artylerii i lotnictwa, przeszli do ataków nocnych. W nocy z 11 na 12 marca brygada Zhao Dengyu wysłała przez góry, po śniegu, ochotnicze oddziały uzbrojone w granaty i dadao, ciężkie miecze o szerokich ostrzach. Uderzyły one na japońskie obozowiska i stanowiska artylerii. Chińska prasa ogłosiła wielkie zwycięstwo i podawała, że Japończycy stracili ponad tysiąc ludzi. Te liczby są z pewnością zawyżone, ale atak zaskoczył przeciwnika, a 29 Armia utrzymała pozycje pod Xifengkou przez ponad miesiąc. W dniach 17–19 marca odparła też natarcie na sąsiednią przełęcz Luowenyu. Oddziały z mieczami stały się w Chinach symbolem oporu, a Song Zheyuan bohaterem narodowym.

Pod przełęczą Gubeikou, na drodze z Chengde do Pekinu, od 10 marca walczyły rządowe dywizje 17 Armii, wspierane przez oddziały Armii Północno-Wschodniej. 25 Dywizja Guan Linzhenga straciła wielu oficerów, a ranny dowódca przekazał komendę Du Yumingowi. 11 i 12 marca Japończycy zdobyli przełęcz i okoliczne wzgórza. Chińczycy cofnęli się na pozycje przy Nantianmen, kilka kilometrów na południe, i bronili się tam do maja, w ciężkich walkach pod ostrzałem artylerii i bombami. Według chińskich danych sama 2 Dywizja Huang Jie straciła w kwietniu ponad sześć tysięcy zabitych i rannych. Dalej na wschód walczono o przełęcze Lengkou, Jielingkou i Yiyuankou, które kilkakrotnie przechodziły z rąk do rąk.

Przebieg: za Murem

Chińskie wojska, choć nie mogły odbić Rehe, utrzymywały się pod samym Murem i wysyłały oddziały na jego północną stronę. Armia Kwantuńska uznała, że granica Mandżukuo nie będzie bezpieczna, dopóki nie odepchnie ich dalej. 27 marca generał Mutō wydał rozkaz operacji we wschodnim Hebei, między Murem a rzeką Luan He. Około 10 kwietnia Japończycy przełamali obronę pod Lengkou i przeszli przez Mur. Chińskie wojska wycofały się z przełęczy, także spod Xifengkou, i cofnęły się za Luan He.

Przekroczenie Muru naruszało warunek postawiony przez cesarza. 18 kwietnia Hirohito zapytał swojego adiutanta generalnego, generała Shigeru Honjō, czy nie należy wydać armii bezpośredniego rozkazu odwrotu. Sztab generalny w Tokio, nie chcąc dopuścić do takiego upokorzenia, sam rozkazał Armii Kwantuńskiej wrócić na linię Muru. Do 23 kwietnia Japończycy się wycofali. Chińskie wojska ponownie jednak weszły do opuszczonych miejscowości, a Armia Kwantuńska uznała to za prowokację. Koiso pojechał do Tokio i uzyskał zgodę na nową operację.

Na początku maja 6 i 8 Dywizja ponownie przeszły przez Mur. Tym razem chińska obrona się załamała. 17 Armia opuściła pozycje pod Nantianmen, a wojska we wschodnim Hebei wycofywały się na zachód. Około 20 maja Japończycy byli w Miyun i Huairou, a ich oddziały podeszły w okolice Tongzhou, kilkanaście kilometrów od Pekinu. W Tiencinie generał Seishirō Itagaki próbował wywołać przewrót z pomocą dawnych militarystów. Rząd w Nankinie, który właśnie rzucił swoje najlepsze siły przeciw komunistom w Jiangxi, postanowił prosić o rozejm. 25 maja oficer sztabu He Yingqina przekazał w Miyun japońskiemu dowództwu oficjalną prośbę o wstrzymanie walk, a Japończycy przerwali natarcie.

Rozejm

Rozmowy odbyły się w Tanggu pod Tiencinem. 31 maja 1933 roku generał Yasuji Okamura i chiński generał Xiong Bin podpisali dokument przygotowany przez Japończyków, którego Chińczycy nie mogli zmienić. Wojska chińskie miały się wycofać na zachód i południe od linii Yanqing – Changping – Shunyi – Tongzhou – Xianghe – Baodi – Ninghe – Lutai. Japończycy mieli wrócić „w zasadzie” na linię Muru i mogli z powietrza kontrolować wykonanie umowy. Między Murem a tą linią powstała strefa zdemilitaryzowana, w której porządku pilnowała chińska policja. Rozejm nie wspominał o Mandżukuo, ale w praktyce Chiny pogodziły się z utratą Rehe i z tym, że Wielki Mur stał się granicą.

Rehe włączono do Mandżukuo jako jego prowincję. Generał Mutō nie cieszył się długo zwycięstwem: zmarł w lipcu 1933 roku w stolicy Mandżukuo, Xinjingu (Changchun).

Straty

Dane o stratach są niepewne. Według zestawienia chińskiego dowództwa, przytaczanego w literaturze, od 1 stycznia do 24 maja 1933 roku wojska chińskie straciły około 15,8 tysiąca zabitych (w tym ponad 500 oficerów) i około 22,6 tysiąca rannych. Straty japońskie były wielokrotnie mniejsze: w literaturze chińskiej podaje się około 2,4 tysiąca zabitych i rannych w całej kampanii, a według szacunków opartych na danych japońskich w samej operacji w Rehe poległo niespełna dwustu japońskich żołnierzy. Nie wiadomo, ilu zginęło żołnierzy Mandżukuo ani ilu cywilów, choć japońskie lotnictwo bombardowało chińskie miasta i wsie, a walki toczyły się wśród osad.

Znaczenie

Obrona Wielkiego Muru zakończyła się klęską Chin. Japonia w ciągu pięciu miesięcy zajęła rozległą prowincję Rehe i oparła granicę Mandżukuo o Mur. Chiny straciły w ciągu niespełna dwóch lat cztery prowincje północno-wschodnie. Liga Narodów, która w lutym 1933 roku przyjęła raport Lyttona i odmówiła uznania Mandżukuo, nie zrobiła nic, by pomóc Chinom. Japonia opuściła Ligę, a cały świat zobaczył, że agresja może pozostać bezkarna. Lekcję tę odnotowano w Rzymie i Berlinie.

Rozejm w Tanggu zapewnił Czang Kaj-szekowi kilka lat względnego spokoju na północy, które wykorzystał, by zmusić komunistów do Długiego Marszu, umocnić władzę rządu i z pomocą niemieckich doradców modernizować armię. Za ten spokój płaciło jednak państwo. Strefa zdemilitaryzowana stała się bazą do dalszego japońskiego podboju. W 1935 roku Japończycy wymusili usunięcie wojsk rządowych z Hebei i Chaharu i utworzyli w strefie marionetkową administrację wschodniego Hebei. W lipcu 1937 roku starcie przy moście Marco Polo pod Pekinem rozpoczęło wojnę chińsko-japońską, a Japończycy zajęli Pekin i Tiencin w kilka tygodni.

Kampania z 1933 roku miała też trwałe znaczenie dla chińskiej pamięci. Walki pod Xifengkou i Gubeikou dowiodły, że chiński żołnierz potrafi stawić czoło Japończykom, a ucieczka Tang Yulina i rozejm w Tanggu stały się symbolem polityki ustępstw. Rosnący sprzeciw wobec niej doprowadził w grudniu 1936 roku do porwania Czang Kaj-szeka w Xi’anie przez Zhang Xuelianga i do zawarcia frontu jedności z komunistami przeciw Japonii. 29 Armia Song Zheyuana w lipcu 1937 roku była tą, która broniła mostu Marco Polo. Jedną z najbardziej znanych chińskich pieśni wojennych, „Marsz wielkich mieczy”, napisano w 1937 roku na cześć żołnierzy tej armii, a jej refren przywołuje miecze, z którymi szli do ataku pod Xifengkou.