Zhang Zuolin

Zhang Zuolin był w latach dwudziestych XX wieku najpotężniejszym z chińskich watażków. Analfabeta i były przywódca konnej bandy rządził Mandżurią jak udzielnym księstwem, a w 1927 roku ogłosił się generalissimusem i stanął na czele rządu w Pekinie, który świat uznawał za rząd Chin. Przez całą karierę lawirował między Japonią, która widziała w nim strażnika swoich interesów w Mandżurii, a chińskim patriotyzmem i własnymi ambicjami. Gdy przestał być Japończykom posłuszny i przegrał wojnę z Czang Kaj-szekiem, oficerowie japońskiej Armii Kwantuńskiej wysadzili jego pociąg pod Mukdenem. Ten zamach był zapowiedzią podboju Mandżurii w 1931 roku, a syn zamordowanego, Zhang Xueliang, odegrał później jedną z głównych ról w drodze Chin do wojny z Japonią.

Z ubogiej wsi do bandy

Urodził się 19 marca 1875 roku w powiecie Haicheng w południowej Mandżurii, w prowincji Fengtian (dziś Liaoning), w ubogiej rodzinie chłopskiej. Jego dziadek przybył tu z prowincji Zhili, uciekając przed głodem, jak setki tysięcy Chińczyków, którzy w XIX wieku zasiedlali dawną ojczyznę Mandżurów. Ojciec zginął w 1889 roku. Chłopak nie chodził do szkoły, liznął trochę weterynarii, pracował przy koniach w zajeździe i wcześnie poznał świat konnych band, których w Mandżurii, słabo kontrolowanej przez władze, było pełno. Chińczycy nazywali ich „czerwonymi brodami”.

W czasie wojny chińsko-japońskiej w latach 1894–1895 służył jako kawalerzysta, a po wojnie wrócił w rodzinne strony i sam został przywódcą bandy. Jego ludzie ściągali opłaty za ochronę od kupców i wiosek, a z czasem stworzyli niewielką prywatną armię. Okres zbójecki Zhang nazywał później z przekąsem studiami na „uniwersytecie zielonego lasu”. Wśród jego ówczesnych towarzyszy był Zhang Jinghui, później premier marionetkowego Mandżukuo.

Na przełomie wieków władze cesarskie, niezdolne do zwalczenia band, zaczęły je przyciągać obietnicą służby. Zhang przyjął tę ofertę i jego ludzie stali się oddziałem armii dynastii Qing, ścigającym inne bandy. W czasie wojny rosyjsko-japońskiej, toczonej w latach 1904–1905 na ziemiach Mandżurii, współpracował z Japończykami. Według japońskiej tradycji najpierw działał na rzecz Rosjan i wpadł w ręce japońskiego wojska, które chciało go stracić, ale ocalił go generał Gentarō Kodama, a rozkaz o ułaskawieniu przekazał młody major Giichi Tanaka, ten sam, który ponad dwadzieścia lat później jako premier Japonii będzie decydował o jego losie. Od tego czasu Zhang miał w japońskiej armii znajomych i protektorów.

Pan trzech prowincji

Po wojnie Zhang awansował w wojskach prowincji Fengtian. Gdy w październiku 1911 roku wybuchła rewolucja Xinhai, pomagał gubernatorowi Mandżurii tłumić ruch republikański w Mukdenie i zabił wielu rewolucjonistów. Kiedy cesarstwo upadło, szybko poparł nowego prezydenta, generała Yuan Shikaia, który zrobił go generałem i dowódcą dywizji. Po śmierci Yuana w 1916 roku Zhang usunął przysłanego z Pekinu gubernatora i został gubernatorem wojskowym i cywilnym Fengtianu, w czym pomogli mu miejscowi oficerowie japońscy. W ciągu dwóch lat podporządkował sobie także Jilin i Heilongjiang, a w 1918 roku rząd pekiński mianował go generalnym inspektorem trzech prowincji północno-wschodnich. Był odtąd faktycznym władcą całej Mandżurii, z wyjątkiem japońskiej dzierżawy Kraju Kwantuńskiego i japońskiej strefy kolejowej, a jego zwolennicy byli znani jako klika fengtiańska.

Mandżuria stała się pod jego rządami niemal niezależnym państwem. Na początku lat dwudziestych jej finansami kierował zdolny urzędnik Wang Yongjiang, który uporządkował podatki, spłacił długi i ustabilizował pieniądz. Prowincja przyjmowała setki tysięcy osadników z północnych Chin, powstawały chińskie linie kolejowe, przędzalnie, arsenał w Mukdenie, Uniwersytet Północno-Wschodni, a także lotnictwo i flota rzeczna. Armia Zhanga rosła z około stu tysięcy żołnierzy w 1922 roku do kilkuset tysięcy pod koniec dekady i należała do najlepiej uzbrojonych w Chinach. Pochłaniała jednak ogromną część dochodów. Zhang żył z przepychem, miał kilka żon i kilkanaściorga dzieci. Nazywano go Starym Marszałkiem albo Tygrysem z Mukdenu.

Wojny o Pekin

Mandżuria nie wystarczała Zhangowi. Po śmierci Yuan Shikaia Chiny rozpadły się na strefy wpływów generałów, którzy walczyli o Pekin, bo kto go trzymał, ten miał uznawany przez mocarstwa rząd i dostęp do dochodów z ceł. W 1920 roku Zhang pomógł klice Zhili obalić Duan Qiruia, a w 1921 roku narzucił Pekinowi własny rząd. Wiosną 1922 roku jego wojska zostały pobite przez armię kliki Zhili, którą dowodził Wu Peifu. Zhang wycofał się za Wielki Mur i ogłosił niezależność Mandżurii od Pekinu.

Przez dwa lata przebudowywał armię, a jesienią 1924 roku rozpoczął drugą wojnę z kliką Zhili. Rozstrzygnęła ją zdrada: generał Feng Yuxiang zajął Pekin i obalił prezydenta Cao Kuna. Zhang i Feng dzielili się potem władzą w północnych Chinach, ale szybko się poróżnili. We wrześniu 1924 roku Zhang zawarł z ZSRR osobne porozumienie w sprawie Kolei Wschodniochińskiej, biegnącej przez północną Mandżurię. W listopadzie 1925 roku zbuntował się przeciw niemu jego najlepszy generał Guo Songling, który ruszył na Mukden. Zhang był na krawędzi klęski. Uratowała go Armia Kwantuńska, która nie pozwoliła buntownikom przejść przez japońską strefę kolejową, i w grudniu bunt upadł, a Guo zginął. Za tę pomoc Japończycy oczekiwali wdzięczności: nowych koncesji, prawa dzierżawy ziemi i zgody na budowę kolejnych linii kolejowych.

W 1926 roku Zhang, w sojuszu ze swoim niedawnym wrogiem Wu Peifu, wyparł Fenga z Pekinu. Był teraz najsilniejszym człowiekiem północnych Chin. W grudniu 1926 roku stanął na czele sojuszu północnych armii, nazwanego Armią Pacyfikacji Kraju, która miała zatrzymać ekspedycję północną Kuomintangu. Był zdecydowanym przeciwnikiem komunizmu i ZSRR, którego doradcy pomagali wtedy nacjonalistom. 6 kwietnia 1927 roku, za zgodą korpusu dyplomatycznego, jego policja wtargnęła do części terenu ambasady radzieckiej w Pekinie i aresztowała ukrywających się tam chińskich komunistów. 28 kwietnia, w tych samych tygodniach, w których Czang Kaj-szek dokonał masakry komunistów w Szanghaju, Zhang kazał powiesić współzałożyciela Komunistycznej Partii Chin Li Dazhao i kilkunastu jego towarzyszy. 18 czerwca 1927 roku ogłosił się generalissimusem wojsk lądowych i morskich i objął władzę nad rządem pekińskim. Był ostatnim szefem państwa w tak zwanej erze militarystów, uznawanym przez obce mocarstwa.

Między Tokio a Nankinem

Stosunki z Japonią układały się coraz gorzej. Zhang potrzebował japońskiego poparcia, ale nie chciał oddawać Japończykom tego, czego żądali, a jako przywódca, który pretendował do rządzenia całymi Chinami, nie mógł sobie pozwolić na to, by uchodzić za ich sługę. Budował chińskie linie kolejowe konkurujące z Koleją Południowomandżurską, zwlekał z realizacją obietnic, a wojny prowadzone na południe od Wielkiego Muru rujnowały gospodarkę Mandżurii. Pieniądz prowincji, który na początku lat dwudziestych był wart tyle co jen, na początku 1928 roku tracił do niego ponad dziewięćdziesiąt procent wartości. Część japońskich oficerów w Mandżurii, wśród nich starszy oficer sztabu Armii Kwantuńskiej, pułkownik Daisaku Kōmoto, uznała, że Zhang jest niewdzięczny i trzeba się go pozbyć. Premier Tanaka myślał inaczej: chciał, by Zhang wycofał się do Mandżurii i tam rządził pod japońską opieką.

Wiosną 1928 roku Czang Kaj-szek wznowił ekspedycję północną, a armie Zhanga i jego sojuszników zaczęły się cofać. W maju w Jinanie wojska Czanga starły się z Japończykami w incydencie jinańskim, ale nie przerwały marszu. Japończycy naciskali na Zhanga, by opuścił Pekin, zanim jego pobite wojska w nieładzie wtargną do Mandżurii. Zhang w końcu się zgodził. Wczesnym rankiem 3 czerwca 1928 roku wyjechał specjalnym pociągiem do Mukdenu.

Śmierć pod wiaduktem

4 czerwca o 5.23 rano, gdy pociąg przejeżdżał w pobliżu stacji Huanggutun pod wiaduktem japońskiej Kolei Południowomandżurskiej, wybuchł ładunek podłożony przez ludzi Kōmoto. Był to starannie przygotowany zamach, którego sprawcy chcieli zrzucić winę na agentów Kuomintangu. Zhang, ciężko ranny, zmarł kilka godzin później w swojej rezydencji w Mukdenie. Jego otoczenie przez ponad dwa tygodnie ukrywało jego śmierć, aż do Mukdenu dotarł i objął władzę jego najstarszy syn, Zhang Xueliang. Śmierć Zhang Zuolina ogłoszono oficjalnie 21 czerwca.

Zabójcy liczyli, że po śmierci Starego Marszałka Mandżuria pogrąży się w chaosie, a Armia Kwantuńska wkroczy, by przywrócić porządek. Tak się nie stało. Zhang Xueliang, który wiedział, kto zabił jego ojca, 29 grudnia 1928 roku podporządkował Mandżurię rządowi narodowemu w Nankinie. Japonia straciła swojego najważniejszego partnera w Chinach i zyskała wroga.

Dziedzictwo

Zhang Zuolin był typowym watażką swojej epoki: brutalnym, przebiegłym, lojalnym tylko wobec siebie i swojej armii, a jednocześnie budowniczym, za którego rządów Mandżuria stała się jednym z najlepiej rozwijających się regionów Chin. W historii drogi do drugiej wojny światowej zapisał się przede wszystkim swoją śmiercią. Jego zabójstwo było pierwszym tak jawnym przypadkiem, w którym oficerowie Armii Kwantuńskiej na własną rękę próbowali zmienić politykę Japonii na kontynencie, i pierwszym, w którym uszło im to na sucho. Trzy lata później ci sami ludzie i ich następcy wywołali incydent mukdeński i zajęli całą Mandżurię. Na tronie stworzonego przez nich państwa posadzili ostatniego cesarza Chin, Puyi, któremu Zhang przez lata okazywał szacunek, a premierem mianowali dawnego towarzysza Zhanga z czasów bandyckich, Zhang Jinghuia.

Zhang Xueliang, Młody Marszałek, w 1931 roku wycofał armię z Mandżurii niemal bez walki, a w grudniu 1936 roku w czasie incydentu w Xi’anie uwięził Czang Kaj-szeka i zmusił go do zawarcia z komunistami frontu przeciw Japonii. Zapłacił za to ponad pięćdziesięcioma latami aresztu domowego, najpierw w Chinach, a potem na Tajwanie, i zmarł w 2001 roku na Hawajach w wieku stu lat. Rezydencja Zhang Zuolina w Shenyangu jest dziś muzeum, a w Chinach Stary Marszałek, przez lata potępiany jako reakcyjny militarysta i zabójca Li Dazhao, bywa dziś przedstawiany także jako człowiek, który nie chciał oddać Mandżurii Japończykom.