Japońska inwazja na Mandżurię

Japońska inwazja na Mandżurię była pierwszą wojną zaborczą lat trzydziestych i pierwszym wielkim aktem agresji, na który świat nie potrafił odpowiedzieć. Zaczęła się wieczorem 18 września 1931 roku, gdy oficerowie japońskiej Armii Kwantuńskiej wysadzili niewielki ładunek na torach Kolei Południowomandżurskiej pod Mukdenem (Shenyangiem), oskarżyli o to chińskich żołnierzy i jeszcze tej samej nocy zaatakowali ich koszary. W ciągu pięciu miesięcy armia, która na początku liczyła nieco ponad dziesięć tysięcy ludzi, zajęła obszar większy niż Francja i Niemcy razem wzięte. Działała na własną rękę: rząd w Tokio ogłosił politykę nierozszerzania konfliktu, sztab generalny wielokrotnie wstrzymywał jej marsz, a mimo to każdy fakt dokonany był potem zatwierdzany. Chiński władca Mandżurii, marszałek Zhang Xueliang, nakazał swoim wojskom nie stawiać oporu, rząd Czang Kaj-szeka zdał się na Ligę Narodów, a Liga ograniczyła się do rezolucji i wysłania komisji. Walczyli tylko nieliczni, jak generał Ma Zhanshan nad rzeką Nen Jiang i obrońcy Harbinu. 1 marca 1932 roku Japończycy proklamowali na zdobytych ziemiach państwo Mandżukuo, a na jego czele postawili ostatniego cesarza Chin, Puyi.

Nazwa i daty

W Japonii całe te wydarzenia nazywano i nazywa się nadal „incydentem mandżurskim” (Manshū jihen). Słowo „incydent” było wyborem politycznym: Japonia nie wypowiedziała Chinom wojny, by nie uznać się za agresora w świetle paktu Brianda-Kellogga i nie narazić się na sankcje, a obie strony przez cały czas utrzymywały stosunki dyplomatyczne. W Chinach mówi się o „incydencie 18 września” (Jiu yi ba), przy czym nazwa ta obejmuje zarówno wybuch na torach, jak i całą inwazję. Sam wybuch Chińczycy nazywają incydentem nad jeziorem Liutiao (Liutiaohu), od nazwy miejsca, w którym go wywołano. W polskiej literaturze przyjął się incydent mukdeński jako nazwa prowokacji i inwazja na Mandżurię jako nazwa kampanii.

Za początek uważa się 18 września 1931 roku, dzień wybuchu i pierwszego ataku na chińskie koszary. Koniec jest umowny. Ostatni duży chiński garnizon regularnego wojska, w Harbinie, został rozbity 5 lutego 1932 roku (część źródeł podaje 4 lutego, gdy Japończycy podeszli pod miasto i zaczęła się bitwa). Za datę końcową przyjmuje się zwykle 27 lutego 1932 roku, którą wiele zachodnich opracowań i kalendariów wiąże z propozycją przerwania walk złożoną przez generała Ding Chao, dowódcę obrony Harbinu. Trzeba jednak pamiętać, że Ding Chao, wycofawszy się w dół rzeki Sungari, walczył jeszcze przez wiele miesięcy, generał Ma Zhanshan, który w lutym pozornie przeszedł na stronę Japończyków, w kwietniu 1932 roku znów podniósł broń, a walki z chińskimi armiami ochotniczymi i partyzantką trwały w Mandżurii przez kilka następnych lat. Japonia, która do końca nie nazywała tej kampanii wojną, uznała ją za zakończoną dopiero rozejmem w Tanggu z 31 maja 1933 roku, po zajęciu prowincji Rehe.

Tło

Japońska Mandżuria. Japonia przejęła od Rosji po wojnie rosyjsko-japońskiej dzierżawę Kraju Kwantuńskiego na południowym krańcu półwyspu Liaotung, z Port Arthurem (Lüshunem) i Dalianem, oraz południową odnogę Kolei Wschodniochińskiej od Changchunu do Port Arthura. Na mocy traktatu z Portsmouth i umowy z Chinami z grudnia 1905 roku Japończycy mogli trzymać przy kolei wojsko, do piętnastu żołnierzy na kilometr toru. Kolej Południowomandżurska, wielkie przedsiębiorstwo państwowe znane jako Mantetsu, zarządzała wzdłuż linii pasem ziemi ze szkołami, kopalniami, hutami i dzielnicami miast, w tym nowoczesną japońską dzielnicą Mukdenu. W 1915 roku, w tak zwanych dwudziestu jeden żądaniach, Japonia wymusiła przedłużenie dzierżawy do 99 lat. W 1919 roku wojsko strzegące dzierżawy i kolei wydzielono jako osobną Armię Kwantuńską, podległą bezpośrednio Tokio. Pod koniec lat dwudziestych w Mandżurii mieszkało około dwustu tysięcy Japończyków i ponad pół miliona Koreańczyków, poddanych japońskich, a w regionie ulokowano znaczną część japońskich inwestycji zagranicznych.

Młody Marszałek i chiński nacjonalizm. Przez dwanaście lat Mandżurią rządził watażka Zhang Zuolin, z którym Japonia współpracowała, choć coraz mniej chętnie. Gdy Zhang przestał być posłuszny, oficerowie Armii Kwantuńskiej pod kierunkiem pułkownika Daisaku Kōmoto zamordowali go 4 czerwca 1928 roku. Jego syn i następca Zhang Xueliang nie dał się jednak zastraszyć. W grudniu 1928 roku podporządkował Mandżurię rządowi narodowemu Kuomintangu w Nankinie, a potem zaczął wypierać japońskie wpływy: budował chińskie linie kolejowe konkurujące z Mantetsu i port w Huludao, który miał odebrać ruch Dalianowi, utrudniał Japończykom i Koreańczykom dzierżawę ziemi. Japońska opinia publiczna słyszała o setkach „nierozwiązanych spraw” mandżurskich i o zagrożeniu dla „linii życia” Japonii, jak nazwał Mandżurię polityk Yōsuke Matsuoka. Wielki kryzys, który po krachu na Wall Street uderzył w japoński eksport jedwabiu i w wieś, sprawiał, że bogata w węgiel, żelazo i ziemię uprawną Mandżuria wydawała się wielu Japończykom ratunkiem.

Spisek w sztabie Armii Kwantuńskiej. W sztabie Armii Kwantuńskiej w Port Arthurze dwóch oficerów doszło do wniosku, że dyplomacja ministra spraw zagranicznych Kijūrō Shidehary, oparta na współpracy z mocarstwami i nieingerencji w sprawy Chin, prowadzi do utraty Mandżurii. Podpułkownik Kanji Ishiwara, szef wydziału operacyjnego, był teoretykiem przyszłej „ostatecznej wojny” Japonii ze Stanami Zjednoczonymi, do której Japonia potrzebowała zasobów Mandżurii. Pułkownik Seishirō Itagaki, starszy oficer sztabu, był organizatorem i człowiekiem kontaktów. Od 1929 roku przygotowywali plany operacyjne zajęcia Mandżurii, a wiosną 1931 roku plan prowokacji. Mieli sojuszników w Tokio, wśród oficerów sztabu generalnego i w tajnym stowarzyszeniu Sakurakai, które planowało przewrót w samej Japonii. Atmosferę podgrzały dwa wydarzenia lata 1931 roku: starcie chińskich chłopów z koreańskimi osadnikami w Wanbaoshan pod Changchunem w lipcu, które wywołało w Korei antychińskie pogromy, i zabicie przez chińskich żołnierzy japońskiego kapitana wywiadu Shintarō Nakamury, ujawnione w sierpniu.

Na początku sierpnia 1931 roku dowództwo Armii Kwantuńskiej objął generał porucznik Shigeru Honjō, dawny doradca Zhang Zuolina. Pogłoski o przygotowaniach dotarły do Tokio. Minister wojny generał Jirō Minami, ostrzeżony także przez dyplomatów, wysłał do Mukdenu generała Yoshitsugu Tatekawę z poleceniem powściągnięcia spiskowców. Tatekawa, sam im przychylny, nie spieszył się. Gdy dotarł do Mukdenu wieczorem 18 września, Itagaki zabrał go do restauracji i spiskowcy postanowili działać tej samej nocy, zanim rozkaz z Tokio zostanie formalnie przekazany.

Siły. Armia Kwantuńska liczyła we wrześniu 1931 roku nieco ponad dziesięć tysięcy żołnierzy: 2 Dywizję generała Jirō Tamona, której pułki stały wzdłuż kolei, i sześć niezależnych batalionów ochrony kolei. Za granicą, w Korei, stała Armia Korei generała Senjūrō Hayashiego, gotowa przyjść z pomocą. Armia Północno-Wschodnia Zhang Xueliang była na papierze jedną z najsilniejszych w Chinach: liczyła łącznie około ćwierć miliona ludzi, miała arsenał w Mukdenie, czołgi, kilkadziesiąt samolotów bojowych i ciężką artylerię. Jednak jej najlepsze oddziały, łącznie ponad sto tysięcy żołnierzy, od jesieni 1930 roku stały na południe od Wielkiego Muru, w prowincji Hebei, dokąd Zhang wprowadził je, by poprzeć Czang Kaj-szeka w wojnie domowej przeciw Yan Xishanowi i Feng Yuxiangowi. Sam Zhang od tamtej pory rezydował w Pekinie (wtedy Beipingu) i w dniach incydentu leczył się tam z tyfusu. Siły pozostawione w Mandżurii, według różnych szacunków od około 160 do ponad 200 tysięcy żołnierzy, były rozrzucone po trzech prowincjach, słabo wyszkolone i spenetrowane przez japoński wywiad.

Przebieg

Noc 18 września: Mukden

Około 22.20 porucznik Suemori Kawamoto z batalionu ochrony kolei zdetonował ładunek przy torze Kolei Południowomandżurskiej, kilka kilometrów na północ od Mukdenu, w pobliżu jeziorka Liutiao, kilkaset metrów od Beidaying, czyli Północnych Koszar, w których stacjonowała chińska 7 Brygada, około siedmiu tysięcy żołnierzy. Wybuch był słaby: uszkodził półtorametrowy odcinek jednej szyny, a pociąg z Changchunu przejechał tamtędy kilka minut później bez przeszkód. Japończycy natychmiast ogłosili, że chińscy żołnierze wysadzili tor i ostrzelali patrol. Kompanie batalionu majora Shimamoto ruszyły na Beidaying, a dwie ciężkie haubice kalibru 240 mm, potajemnie ustawione kilka tygodni wcześniej na terenie japońskiego garnizonu w Mukdenie, otworzyły ogień na koszary i chińskie lotnisko. Itagaki, który w Mukdenie wydawał rozkazy w imieniu nieobecnego dowódcy, kazał też 29 Pułkowi Piechoty zaatakować otoczone murami chińskie miasto.

Chińscy żołnierze mieli rozkaz nie odpowiadać na prowokacje: Zhang Xueliang, obawiając się, że Japończycy szukają pretekstu, od lata nakazywał unikać starć, a dowódcy w Mukdenie, gdy wybuchła strzelanina, otrzymali polecenie, by nie stawiać oporu i złożyć broń w magazynach. Część oddziałów broniła się mimo to, ale większość wycofała się z koszar na wschód. Do rana Japończycy zajęli Beidaying, chińskie miasto, arsenał i lotnisko z kilkudziesięcioma samolotami. Zginęło dwóch Japończyków i, według różnych źródeł, od około trzystu do pięciuset Chińczyków.

Generał Honjō był tego wieczoru w Port Arthurze. Gdy przed północą dotarły do niego meldunki, przez kilka godzin wahał się, czy rozszerzyć działania. Według relacji jego sztabowców przekonał go Ishiwara. Honjō wydał rozkaz zajęcia głównych miast wzdłuż kolei, przeniósł kwaterę główną do Mukdenu i zwrócił się do Armii Korei o posiłki. 19 września Japończycy zajęli Changchun (po ciężkiej walce w Nanling i Kuanchengzi, gdzie Chińczycy stawili zacięty opór), Yingkou, Liaoyang, Fushun, Andong (Dandong) nad granicą koreańską i kilka innych miast. W ciągu jednej doby cała strefa kolejowa z jej otoczeniem znalazła się w japońskich rękach.

Tokio wobec faktów dokonanych

Rząd premiera Reijirō Wakatsukiego dowiedział się o wydarzeniach z gazet i z depesz. Na posiedzeniu 19 września minister Shidehara, który miał od dyplomatów z Mukdenu informacje, że incydent był dziełem wojska, uzyskał decyzję o nierozszerzaniu konfliktu. Szef sztabu generalnego i minister wojny przekazali ją Armii Kwantuńskiej. Ta jednak znalazła nowy pretekst: rzekome zagrożenie dla Japończyków w Jilinie, stolicy sąsiedniej prowincji, leżącym poza strefą kolejową. 21 września jej oddziały weszły do miasta, które oddał im bez walki szef sztabu prowincji, generał Xi Qia, wkrótce szef projapońskiego rządu Jilinu.

Tego samego dnia stało się coś, co w japońskim systemie było przestępstwem: generał Hayashi, dowódca Armii Korei, z własnej woli i bez rozkazu cesarza kazał 39 Mieszanej Brygadzie przekroczyć graniczną rzekę Jalu. Wysłanie wojsk za granicę bez sankcji cesarza naruszało jego prerogatywy dowódcze. Rząd przez dwa dni się wahał, ale 22 września premier Wakatsuki uznał, że skoro wojsko już przekroczyło granicę, nie można odmówić mu pieniędzy, a gabinet zatwierdził wydatki. Cesarz Hirohito zgodził się na to po fakcie, okazując generałom niezadowolenie. Był to wzór, który miał się powtarzać przez całą kampanię: armia działała, rząd protestował, a potem uznawał fakt dokonany. Na przełomie września i października przy pomocy Japończyków powstały projapońskie „komitety” i rządy w Mukdenie, Jilinie i Harbinie, a na zachodzie generał Zhang Haipeng w Taonanie ogłosił niezależność swojego okręgu w zamian za japońską broń.

Bombardowanie Jinzhou

Zhang Xueliang przeniósł władze prowincji Liaoning do Jinzhou, węzła kolejowego na linii Pekin–Mukden, w pobliżu przejścia z Mandżurii do Chin właściwych. Ishiwara uznał, że trzeba pokazać, iż Zhang nie ma w Mandżurii czego szukać. 8 października 1931 roku dwanaście japońskich samolotów, w tym zdobyte na Chińczykach francuskie bombowce Potez, zrzuciło na miasto kilkadziesiąt bomb, mierząc w siedzibę władz i koszary. Zginęli żołnierze i cywile. Był to jeden z pierwszych od czasów pierwszej wojny światowej nalotów na miasto i wywołał w Europie i Ameryce falę oburzenia. Doniesienia z Jinzhou zmieniły nastawienie sekretarza stanu Stanów Zjednoczonych Henry’ego Stimsona, który wcześniej liczył, że japoński rząd sam powstrzyma wojsko.

Liga Narodów, do której Chiny odwołały się już 21 września, przyjęła 30 września rezolucję przyjmującą do wiadomości japońskie zapewnienie, że wojska wrócą do strefy kolejowej, gdy tylko bezpieczeństwo Japończyków będzie zapewnione. 24 października Rada Ligi stosunkiem głosów 13 do 1, przy sprzeciwie Japonii, wezwała ją do wycofania wojsk do 16 listopada. Ponieważ decyzje Rady wymagały jednomyślności z udziałem stron sporu, rezolucja nie miała mocy wiążącej. Tymczasem w Tokio w połowie października aresztowano oficerów ze stowarzyszenia Sakurakai, którzy przygotowywali zamach na członków rządu (tak zwany incydent październikowy). Ukarano ich łagodnie, a politycy zrozumieli, że sprzeciw wobec armii może kosztować życie.

Most na rzece Nen Jiang i Qiqihar

Najdalej na północ leżała prowincja Heilongjiang, przez którą biegła Kolej Wschodniochińska należąca w połowie do ZSRR. Tu Japończycy postępowali ostrożniej, bo sztab generalny bał się wojny z Rosją. W połowie października wspierany przez nich Zhang Haipeng ruszył na stolicę prowincji, Qiqihar. Wojska prowincjonalne odparły go, a żeby zatrzymać jego natarcie, wysadziły most kolejowy na rzece Nen Jiang, na linii zbudowanej za japońskie pożyczki. Zhang Xueliang mianował tymczasem pełniącym obowiązki gubernatora prowincji generała Ma Zhanshana, byłego dowódcę kawalerii, który 20 października objął urząd w Qiqiharze i oświadczył, że „nigdy nie będzie generałem, który się poddał”.

Armia Kwantuńska zażądała naprawy mostu. 4 listopada wysłała ekipę remontową pod osłoną kilkuset żołnierzy. Doszło do walki z oddziałami Ma, które ustawiły się nad rzeką. Każda strona oskarżała drugą o otwarcie ognia. Przez kolejne dni Ma kontratakował, a Japończycy ściągali posiłki, czołgi i lotnictwo. Według doniesień z tamtych dni do 15 listopada jego oddziały straciły ponad czterystu zabitych i około trzystu rannych. Ma odrzucił ultimatum żądające oddania Qiqiharu. 17 listopada, przy mrozie, około 3,5 tysiąca Japończyków z 2 Dywizji generała Tamona zaatakowało jego pozycje pod Sanjianfang na południe od miasta i przełamało je przy wsparciu artylerii i samolotów. 18 listopada Ma opuścił Qiqihar i wycofał się na północny wschód, do Hailunu, a 19 listopada Japończycy weszli do miasta. Tokio, które wciąż zabraniało zajmowania północnej Mandżurii, kazało wycofać główne siły i Honjō, wbrew sztabowcom, pozostawił w Qiqiharze tylko niewielki garnizon.

Walka nad Nen Jiang była militarnie przegrana, ale politycznie ogromnie ważna. Ma Zhanshan, który jako jedyny generał przeciwstawił się polityce niestawiania oporu, stał się bohaterem narodowym. Pisały o nim gazety całego świata, chińska diaspora w Ameryce przysyłała mu pieniądze, a jego przykład zachęcił tysiące ludzi do wstępowania do armii ochotniczych, które w następnych latach walczyły z Japończykami w całej Mandżurii.

Puyi opuszcza Tiencin

Armia Kwantuńska nie zamierzała anektować Mandżurii. Plan Ishiwary, który początkowo przewidywał jej włączenie do Japonii, został zastąpiony koncepcją „niepodległego” państwa, rządzonego przez Chińczyków i Mandżurów pod japońską kontrolą. Brakowało mu tylko głowy. Pułkownik Kenji Doihara, szef japońskiego wywiadu w Mukdenie, a potem w Harbinie, pojechał do Tiencinu, gdzie w japońskiej koncesji mieszkał zdetronizowany w 1912 roku cesarz Puyi, i obiecał mu tron. 8 listopada Japończycy wywołali w Tiencinie zamieszki, a w ich zamęcie, 10 listopada, Puyi potajemnie opuścił miasto i japońskim statkiem popłynął do Yingkou, a potem do Port Arthura. Drugie zamieszki w Tiencinie, 26 listopada, posłużyły Armii Kwantuńskiej za pretekst do ruszenia na Jinzhou, ale 27 listopada cesarski rozkaz, wydany przez szefa sztabu generalnego, kazał jej wycofać się na wschód od rzeki Liao. Tokio liczyło jeszcze na kompromis: Liga Narodów rozważała utworzenie wokół Jinzhou strefy neutralnej, którą Czang Kaj-szek najpierw zaproponował, a 4 grudnia, pod naciskiem oburzonej opinii publicznej, wycofał.

Upadek Jinzhou

Grudzień zmienił układ sił w obu stolicach. 10 grudnia Rada Ligi Narodów postanowiła wysłać na Daleki Wschód komisję pod przewodnictwem brytyjskiego polityka Victora Bulwer-Lyttona, która miała zbadać sprawę na miejscu. Japonia zgodziła się na nią pod warunkiem, że nie przerwie to „operacji przeciw bandytom”, co dawało Armii Kwantuńskiej wolną rękę. 11 grudnia upadł rozbity wewnętrznymi sporami rząd Wakatsukiego, a nowy premier, Tsuyoshi Inukai, szef partii Seiyūkai, zgodził się na marsz na Jinzhou i wysłanie do Mandżurii dalszych dywizji. Pod koniec grudnia siły japońskie w Mandżurii liczyły już około sześćdziesięciu tysięcy żołnierzy. W Nankinie z kolei 15 grudnia Czang Kaj-szek, oskarżany przez rywali z Kantonu o oddanie Mandżurii, ustąpił z funkcji szefa rządu.

Pod koniec grudnia Japończycy ruszyli wzdłuż linii kolejowej z Mukdenu na zachód. Zhang Xueliang, pozbawiony wsparcia nowego, słabego rządu w Nankinie i przekonany, że nie utrzyma miasta, wycofał wojska za Wielki Mur. 3 stycznia 1932 roku Japończycy weszli do Jinzhou bez walki i wkrótce stanęli pod Shanhaiguanem, gdzie Wielki Mur dochodzi do morza. Cztery dni później, 7 stycznia, Stimson ogłosił w notach do Chin i Japonii, że Stany Zjednoczone nie uznają żadnej sytuacji, traktatu ani porozumienia osiągniętego środkami sprzecznymi z paktem Brianda-Kellogga. Ta doktryna Stimsona była moralnym potępieniem, ale nie pociągała za sobą sankcji.

Bitwa o Harbin

Ostatnim wielkim miastem poza japońską kontrolą był Harbin, centrum Kolei Wschodniochińskiej, z wielką społecznością rosyjską. Bronił go generał Ding Chao, dowódca ochrony kolei, wraz z generałem Li Du. Pod koniec stycznia 1932 roku na miasto ruszyła projapońska „nowa armia jilińska” Xi Qia, ale 26 stycznia została przez Dinga pobita. Doihara wywołał wtedy w Harbinie zamieszki, w których zginęło kilku poddanych japońskich, i dało to Armii Kwantuńskiej pretekst do interwencji. 2 Dywizja Tamona, która po operacji pod Jinzhou odpoczywała w Mukdenie, załadowała się do pociągów 28 stycznia, w dniu, w którym w Szanghaju zaczynały się walki japońsko-chińskie. Przez tydzień jej kolumny przedzierały się przez ośnieżony step przy mrozie dochodzącym do minus trzydziestu stopni. Kolei Wschodniochińskiej Japończycy użyli do przewozu wojsk mimo sprzeciwu jej radzieckiej administracji, a Moskwa, wciąż słaba na Dalekim Wschodzie, ograniczyła się do protestów.

4 lutego Japończycy podeszli pod miasto od zachodu i południa. Obrońcy Dinga, w dużej części słabo uzbrojeni ochotnicy, walczyli kilkanaście godzin pod ostrzałem artylerii i nalotami. 5 lutego załamali się i wycofali w dół Sungari, a Japończycy zajęli Harbin. Wraz z nim padł ostatni ośrodek zorganizowanego oporu regularnych wojsk chińskich w Mandżurii.

Luty 1932: koniec kampanii

Po upadku Harbinu Doihara skłonił do porozumienia Ma Zhanshana, który od listopada bronił się w Hailunie i prowadził z Japończykami dwuznaczne rozmowy. W połowie lutego Ma zgodził się współpracować z nowym reżimem w zamian za zachowanie urzędu gubernatora Heilongjiangu i, według różnych relacji, wielkie sumy w złocie. 16 lutego w Mukdenie zebrali się kolaborujący gubernatorzy i generałowie, utworzyli Północno-Wschodnią Radę Administracyjną, a 18 lutego ogłosili oddzielenie się Mandżurii od Republiki Chińskiej. 27 lutego, według zachodnich opracowań, Ding Chao zaproponował przerwanie walk. 29 lutego zgromadzenie w Mukdenie poprosiło Puyi o objęcie władzy, a 1 marca 1932 roku proklamowano Mandżukuo, którego „szefem wykonawczym” Puyi został 9 marca.

Straty

Wiarygodnego bilansu strat całej kampanii nie ma, a dostępne liczby dotyczą pojedynczych starć. W nocnej walce o Mukden zginęło dwóch Japończyków i, według różnych źródeł, od około trzystu do pięciuset Chińczyków. Oddziały Ma Zhanshana straciły w walkach nad Nen Jiang od 5 do 15 listopada 1931 roku ponad czterystu zabitych i około trzystu rannych, a potem kolejnych ludzi pod Qiqiharem. Ciężkie straty ponieśli też obrońcy Harbinu, w dużej części ochotnicy. Japońskie straty były wielokrotnie mniejsze, bo większość chińskich wojsk się nie broniła, ale walki nad Nen Jiang, pod Qiqiharem i Harbinem kosztowały Japończyków dziesiątki zabitych i wielu odmrożonych. Ginęli także cywile, między innymi w bombardowanym Jinzhou i w walkach o Harbin. Znacznie większe straty, idące w dziesiątki tysięcy zabitych, przyniosły następne lata walk z armiami ochotniczymi i partyzantką oraz japońskie represje wobec ludności, takie jak masakra w Pingdingshan we wrześniu 1932 roku.

Polityczne straty Chin były ogromne. Utraciły obszar ponad miliona kilometrów kwadratowych z około trzydziestoma milionami mieszkańców, najbardziej uprzemysłowiony region kraju, z kopalniami węgla w Fushunie, hutami w Anshanie i arsenałem w Mukdenie, który dostał się w ręce Japończyków z całym zapasem broni. Z Mandżurii uciekły setki tysięcy ludzi, w tym latem 1932 roku około stu tysięcy studentów, którzy nie chcieli żyć pod japońskimi rządami.

Znaczenie

Inwazja na Mandżurię była pierwszym wielkim wyłomem w ładzie stworzonym po pierwszej wojnie światowej. Japonia, stała członkini Rady Ligi Narodów, sygnatariuszka porozumień waszyngtońskich z 1922 roku, w tym traktatu dziewięciu mocarstw gwarantującego integralność terytorialną Chin, oraz paktu Brianda-Kellogga, zajęła siłą część terytorium innego członka Ligi, a Liga nie potrafiła jej powstrzymać. Raport komisji Lyttona, ogłoszony w październiku 1932 roku, uznał Mandżurię za część Chin, a Mandżukuo za twór japońskiego wojska, ale gdy w lutym 1933 roku Zgromadzenie Ligi przyjęło jego wnioski, Japonia po prostu z Ligi wystąpiła. Nikt nie nałożył na nią sankcji, bo Wielka Brytania i Francja, pogrążone w kryzysie, nie chciały wojny na Dalekim Wschodzie, a Stany Zjednoczone nie były członkiem Ligi. Benito Mussolini i Adolf Hitler wyciągnęli z tego wnioski: w 1935 roku Włochy najechały Etiopię, a w 1936 roku Niemcy wkroczyły do Nadrenii. Dlatego wielu historyków uważa 18 września 1931 roku za początek drugiej wojny światowej w Azji, a w Chinach od 2017 roku oficjalnie liczy się od tego dnia czternastoletnią wojnę oporu przeciw Japonii.

W samej Japonii kampania zapoczątkowała koniec cywilnej kontroli nad wojskiem. Armia Kwantuńska przekonała się, że może łamać rozkazy i zostać za to nagrodzona: Honjō wrócił do kraju jako bohater i został generałem adiutantem cesarza, Itagaki i Ishiwara zrobili kariery, a Hayashi, który bez rozkazu przekroczył granicę, został ministrem wojny, a potem premierem. Opinia publiczna, karmiona przez gazety wojenną gorączką, entuzjastycznie poparła podbój. Premier Inukai, który próbował negocjować z Chinami i nie spieszył się z uznaniem Mandżukuo, zginął 15 maja 1932 roku z rąk młodych oficerów marynarki. W ciągu kilku lat ostatnie partyjne rządy ustąpiły rządom zdominowanym przez wojsko.

Mandżuria stała się dla Japonii przemysłową bazą i poligonem. Z niej Armia Kwantuńska w 1933 roku sięgnęła po prowincję Rehe i zagroziła Pekinowi, z niej w 1937 roku japońska armia ruszyła na północne Chiny, a na jej granicach w 1938 i 1939 roku doszło do walk z Armią Czerwoną nad jeziorem Chasan i nad Chałchin-Goł. Dla Chin utrata Mandżurii była ciosem, który na lata zdominował politykę. Polityka niestawiania oporu, za którą Zhang Xueliang zapłacił reputacją, i zasada Czang Kaj-szeka, by „najpierw zaprowadzić spokój wewnątrz, a potem odeprzeć wroga z zewnątrz”, stały się źródłem głębokiego gniewu, który w grudniu 1936 roku doprowadził do uwięzienia Czanga w Xi’anie przez samego Zhang Xueliang, a w lipcu 1937 roku do wojny, która w 1941 roku stała się częścią wojny światowej.