Hideki Tōjō

Hideki Tōjō był w czasie drugiej wojny światowej twarzą Japonii dla jej przeciwników. Zawodowy oficer, sumienny biurokrata o przydomku „Brzytwa” (カミソリ), wyrósł w latach trzydziestych na przywódcę frakcji, która chciała przekształcić Japonię w państwo zorganizowane do wojny totalnej. Jako szef sztabu Armii Kwantuńskiej w 1937 roku poprowadził wojska w głąb Chin, jako minister wojny w latach 1940–1941 forsował sojusz z Niemcami i nie zgodził się na wycofanie wojsk z Chin, za które Amerykanie gotowi byli znieść embargo, a jako premier od października 1941 roku podjął decyzję o wojnie ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią i Holandią. Odsunięty od władzy po utracie Saipanu w 1944 roku, po klęsce próbował się zastrzelić, a w 1948 roku, skazany przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu, został powieszony.

Syn generała

Urodził się w Tokio, w dzielnicy Kōjimachi. W większości źródeł jako datę urodzenia podaje się 30 grudnia 1884 roku, część japońskich opracowań wskazuje jednak 30 lipca tego roku. Był trzecim synem Hidenoriego Tōjō, oficera wywodzącego się z niezamożnej rodziny samurajów służących książętom z Morioki, który jako jeden z pierwszych absolwentów Akademii Sztabu Generalnego doszedł do stopnia generała porucznika. Dwaj starsi bracia zmarli w dzieciństwie, więc Hideki był wychowywany jako dziedzic rodu. Ojciec do końca życia uważał, że zablokowano mu karierę, bo nie należał do potężnej w armii kliki z dawnego księstwa Chōshū. Syn odziedziczył po nim niechęć do tej kliki i przekonanie, że do wszystkiego trzeba dojść pracą.

Ukończył szkoły kadetów i w marcu 1905 roku, pod koniec wojny rosyjsko-japońskiej, akademię wojskową, a w kwietniu został podporucznikiem piechoty gwardii. Podobnie jak większość Japończyków przyjął traktat z Portsmouth jako upokorzenie, za które obwiniano po części amerykańskiego mediatora. W 1909 roku ożenił się z Katsuko Itō, z którą miał trzech synów i cztery córki. Dwukrotnie nie dostał się do Akademii Sztabu Generalnego. Przyjęto go za trzecim razem, w 1912 roku, a w 1915 roku ukończył ją jako jedenasty na roku. Koledzy zapamiętali go jako człowieka nie najzdolniejszego, ale niezmordowanego. Opowiadano, że nauczył się na pamięć grubego zbioru przepisów armii.

Baden-Baden i reformatorzy armii

W 1919 roku wyjechał jako attaché wojskowy do Szwajcarii, a w 1921 roku do Niemiec, gdzie z bliska oglądał skutki przegranej wojny. 27 października 1921 roku w Baden-Baden trzej młodzi majorowie, Tetsuzan Nagata, Toshishirō Obata i Yasuji Okamura, zawarli nieformalne porozumienie: postanowili odnowić armię, odsunąć od wpływów klikę z Chōshū i przygotować Japonię do przyszłej wojny totalnej. Tōjō dołączył do nich i stał się najbliższym współpracownikiem Nagaty. Wracając w 1922 roku do kraju, przejechał koleją przez Stany Zjednoczone. Było to jego jedyne zetknięcie z Ameryką. Amerykańskie przepisy z 1924 roku, które zamknęły drogę imigrantom z Japonii, uznał, podobnie jak wielu oficerów, za dowód, że biali nigdy nie uznają Azjatów za równych.

W latach dwudziestych wykładał w Akademii Sztabu Generalnego i pracował w ministerstwie wojny. Należał do kół młodych oficerów, które w 1929 roku połączyły się w stowarzyszenie Isseki-kai. Jego członkowie, wśród nich Seishirō Itagaki i Kanji Ishiwara, chcieli przebudowy kadr armii i „rozwiązania problemu Mandżurii i Mongolii”. W 1929 roku Tōjō dowodził 1 pułkiem piechoty, a od 1931 roku był szefem oddziału organizacji i mobilizacji Sztabu Generalnego. W 1933 roku został generałem majorem.

W połowie lat trzydziestych armię rozdzierał spór dwóch frakcji. Radykalna Kōdō-ha, „Frakcja Cesarskiej Drogi”, liczyła na zamach stanu i wojnę z ZSRR. Tōsei-ha, „Frakcja Kontroli”, skupiona wokół Nagaty, chciała zmieniać państwo od środka, przez ministerstwa, i budować „państwo obrony narodowej”, zdolne zmobilizować całą gospodarkę i społeczeństwo do długiej wojny. W 1934 roku Tōjō, uważany za człowieka Nagaty, został przeniesiony na dowództwo brygady w Kurume, co wielu historyków uważa za odsunięcie go przez rywali. 12 sierpnia 1935 roku Nagatę zarąbał szablą w jego gabinecie podpułkownik Saburō Aizawa, zwolennik Kōdō-ha. Tōjō stał się odtąd jednym z przywódców Frakcji Kontroli.

Mandżuria i Chiny

We wrześniu 1935 roku objął dowództwo żandarmerii, Kempeitai, w Armii Kwantuńskiej i policji Terytorium Kwantuńskiego. Gdy w Tokio wybuchł pucz 26 lutego 1936 roku, kazał aresztować w Mandżurii oficerów podejrzanych o sympatie dla buntowników. Po upadku puczu Frakcja Kontroli usunęła z armii przywódców Kōdō-ha. W grudniu 1936 roku Tōjō został generałem porucznikiem, a 1 marca 1937 roku szefem sztabu Armii Kwantuńskiej. Uważał za swoje pierwsze zadanie przygotowanie do wojny z ZSRR, ale popierał także ekspansję w północnych Chinach. Zbliżył się wtedy do Yōsuke Matsuoki, prezesa Kolei Południowomandżurskiej, i do Nobusuke Kishiego, który kierował gospodarką Mandżukuo.

Po starciu przy moście Marco Polo w lipcu 1937 roku Tōjō należał do tych, którzy domagali się uderzenia, a nie lokalnego porozumienia. W sierpniu osobiście poprowadził zgrupowanie wojsk Armii Kwantuńskiej w operacji w prowincji Chahar. 27 sierpnia jego oddziały zajęły Zhangjiakou, a później dotarły do Datongu i Suiyuanu. Było to jego jedyne dowództwo na polu walki. Na zajętych ziemiach Japończycy utworzyli wkrótce marionetkowe państwo Mengjiang.

W maju 1938 roku wrócił do Tokio jako wiceminister wojny u boku Itagakiego. 28 listopada 1938 roku, przemawiając do przemysłowców, powiedział, że wojna w Chinach przeciąga się, bo Chińczyków wspierają Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i ZSRR, więc Japonia musi przygotować się do wojny na dwa fronty, przeciw ZSRR na północy i przeciw Anglosasom na południu. Gazety napisały, że wiceminister domaga się przygotowań do dwóch wojn, i wybuchł skandal. W grudniu 1938 roku Tōjō został przeniesiony na stanowisko generalnego inspektora lotnictwa armii.

Minister wojny

Gdy w lipcu 1940 roku armia obaliła gabinet admirała Mitsumasy Yonaiego, książę Fumimaro Konoe przyjął Tōjō jako kandydata armii na ministra wojny. 19 lipca, na naradzie w willi Konoe w Ogikubo, Tōjō z Konoe, Matsuoką i admirałem Zengo Yoshidą ustalili program nowego rządu, a 22 lipca 1940 roku wszedł do drugiego gabinetu Konoe. Konoe liczył, że twardy generał o nienagannej reputacji w armii zapewni mu jej poparcie. Tōjō okazał się jednak jednym z najsilniejszych głosów za sojuszem z Niemcami. We wrześniu 1940 roku wojska japońskie weszły do północnych Indochin Francuskich, a 27 września Japonia podpisała z Niemcami i Włochami pakt trzech.

8 stycznia 1941 roku minister wojny ogłosił „Kodeks pola walki” (戦陣訓, Senjinkun), zbiór zasad postępowania żołnierza. Jego najsłynniejsze zdanie nakazywało: „Nie żyj, by doznać hańby niewoli”. Kodeks przyczynił się do tego, że w następnych latach japońscy żołnierze rzadko się poddawali i ginęli w beznadziejnych atakach, a w niektórych miejscach popełniali samobójstwa także cywile. Pogarda dla niewoli wpłynęła także na to, jak japońskie wojsko traktowało jeńców alianckich.

Latem 1941 roku, po niemieckim ataku na ZSRR i wkroczeniu wojsk japońskich do południowych Indochin, Stany Zjednoczone zamroziły japońskie aktywa i wstrzymały dostawy ropy. W rokowaniach z sekretarzem stanu Cordellem Hullem kluczową sprawą stało się wycofanie wojsk z Chin. Tōjō był temu nieprzejednanie przeciwny. Na posiedzeniach rządu w październiku 1941 roku mówił, że ustępstwo wobec Ameryki zniweczyłoby owoce wojny w Chinach i zagroziło Mandżukuo i Korei, a do wahającego się Konoe miał powiedzieć, że czasem trzeba zamknąć oczy i skoczyć z tarasu świątyni Kiyomizu. 16 października Konoe ustąpił.

Premier wojny

Strażnik pieczęci Kōichi Kido zaproponował na premiera właśnie Tōjō. Rozumował, że tylko generał tak lojalny wobec cesarza zdoła, jeśli cesarz tego zażąda, powstrzymać armię. 18 października 1941 roku Tōjō został premierem, zachowując ministerstwo wojny i obejmując także ministerstwo spraw wewnętrznych. Z tej okazji awansowano go na generała. Cesarz Hirohito polecił mu ponownie rozważyć decyzję z 6 września o przygotowaniach do wojny. Rewizja nie zmieniła niczego. 26 listopada Hull przedstawił japońskim dyplomatom plan porozumienia, który przewidywał wycofanie wojsk japońskich z Chin i Indochin. W Tokio, także w rządzie Tōjō, przedstawiano ją jako ultimatum, choć nota nie wyznaczała terminu i była określona jako wstępna. 1 grudnia narada z udziałem cesarza zatwierdziła wojnę. 7 grudnia 1941 roku czasu hawajskiego Japonia zaatakowała Pearl Harbor, Malaje, Hongkong i Filipiny.

Pierwsze miesiące wojny przyniosły Japonii zdobycze od Birmy po Wyspy Salomona. Tōjō skupił w swoim ręku więcej urzędów niż jakikolwiek wcześniejszy premier. Był przez pewien czas także ministrem spraw zagranicznych, edukacji i handlu, a w listopadzie 1943 roku objął nowe ministerstwo amunicji. W wyborach w kwietniu 1942 roku państwo popierało kandydatów rekomendowanych przez rząd, a krytyków ścigała żandarmeria. W listopadzie 1943 roku przewodniczył w Tokio Konferencji Wielkiej Azji Wschodniej, na której przywódcy rządów zależnych od Japonii, między innymi Wang Jingwei, ogłosili wspólną deklarację. Wbrew propagandzie Strefa Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej oznaczała dla okupowanych krajów rabunek surowców i żywności, pracę przymusową i terror. Jeńcy alianccy i robotnicy z Azji ginęli dziesiątkami tysięcy przy budowie Kolei Birmańskiej. Rząd Tōjō zalecał wykorzystywanie jeńców do pracy na rzecz wysiłku wojennego.

Władza Tōjō miała jednak granice. Jako premier i minister wojny nie dowodził operacjami, za które odpowiadały sztaby armii i floty, niezależne od rządu. Po klęsce pod Midway w czerwcu 1942 roku i po walkach na Guadalcanalu inicjatywa przeszła w ręce Amerykanów. W lutym 1944 roku, po zniszczeniu bazy na Truku, Tōjō łamiąc tradycję objął także stanowisko szefa Sztabu Generalnego armii, co krytycy uznali za zamach na niezależność dowództwa. W czerwcu 1944 roku flota poniosła klęskę na Morzu Filipińskim, a 9 lipca Amerykanie zdobyli Saipan, z którego ich bombowce mogły atakować Japonię. Byli premierzy, w tym Konoe, i dwór od miesięcy szukali sposobu, by się go pozbyć. 18 lipca 1944 roku rząd Tōjō podał się do dymisji. Zastąpił go generał Kuniaki Koiso, a Tōjō przeszedł w stan spoczynku.

Klęska, proces i śmierć

Do końca wojny Tōjō zasiadał wśród byłych premierów, którzy doradzali cesarzowi. Jeszcze w lutym 1945 roku zapewniał Hirohito, że sytuacja jest „pół na pół”, i sprzeciwiał się szukaniu pokoju. 11 września 1945 roku, gdy amerykańscy żołnierze przyszli aresztować go w jego domu w Setagayi, strzelił sobie w pierś. Kula ominęła serce, a Amerykanie, na polecenie generała Douglasa MacArthura, ratowali go w szpitalu wojskowym. Próba samobójcza, nieudana i podjęta tak późno, zaszkodziła mu w oczach wielu Japończyków.

Przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu w Tokio był najważniejszym z oskarżonych. Przyjmował odpowiedzialność za decyzje rządu, przekonując, że Japonia prowadziła wojnę obronną, ale starał się nie obciążyć cesarza. Gdy pod koniec 1947 roku powiedział, że żaden Japończyk nie postąpiłby wbrew woli cesarza, co mogło wskazywać na odpowiedzialność Hirohito, prokuratura i ludzie z otoczenia cesarza nakłonili go, by na kolejnej rozprawie zeznał, że cesarz zgodził się na wojnę niechętnie. 12 listopada 1948 roku trybunał uznał go winnym prowadzenia wojen napastniczych oraz nakazywania zbrodni wojennych i zezwalania na nie, w tym na nieludzkie traktowanie jeńców, i skazał na śmierć. Został powieszony w więzieniu Sugamo w Tokio wczesnym rankiem 23 grudnia 1948 roku, razem z sześcioma innymi skazanymi, wśród nich Itagakim i Iwane Matsuim. Prochy straceńców Amerykanie rozsypali nad Pacyfikiem.

Znaczenie

Dla aliantów Tōjō był japońskim odpowiednikiem Hitlera i Mussoliniego. Historycy zwracają uwagę, że nie był dyktatorem w ich rozumieniu. Doszedł do władzy w zgodzie z procedurą, odszedł, gdy stracił poparcie dworu i byłych premierów, a do 1944 roku nie miał wpływu na dowodzenie wojną. Był wykonawcą i rzecznikiem polityki, którą armia i znaczna część elit przygotowywały od lat trzydziestych: budowy państwa zmobilizowanego do wojny, podboju Chin i ekspansji na południe. To jednak on, jako minister wojny, zablokował w 1941 roku jedyne ustępstwo, które mogło zapobiec wojnie z Ameryką, i to jego rząd ją rozpoczął.

W 1978 roku Tōjō wraz z trzynastoma innymi zbrodniarzami wojennymi klasy A, skazanymi w procesie tokijskim albo zmarłymi w jego trakcie, został potajemnie włączony do grona bóstw opiekuńczych świątyni Yasukuni, gdzie czci się poległych za cesarza. Wizyty japońskich polityków w tej świątyni do dziś wywołują protesty w Chinach i Korei.