Kampania na Guadalcanalu

Nazwa i daty

Kampanią na Guadalcanalu (ang. Guadalcanal campaign; w Polsce częściej walki o Guadalcanal) nazywa się ciąg operacji lądowych, morskich i powietrznych, które Amerykanie i ich sojusznicy prowadzili przeciwko Japonii na Guadalcanalu i sąsiednich wyspach w południowej części archipelagu Wysp Salomona. Amerykański kryptonim całej operacji brzmiał Watchtower („wieża strażnicza”), samą wyspę w depeszach nazywano Cactus. Żołnierze nazywali ją „Operation Shoestring”, operacją „na sznurowadle”, bo od początku brakowało w niej wszystkiego.

Ramy kampanii są w literaturze zgodne: zaczęła się 7 sierpnia 1942 roku lądowaniem 1 Dywizji Piechoty Morskiej na Guadalcanalu i Tulagi, a skończyła 9 lutego 1943 roku, gdy generał major Alexander Patch zameldował, że na wyspie nie ma już zorganizowanych sił japońskich. Na kampanię składało się kilka osobnych, nazwanych bitew lądowych i morskich, opisanych niżej. Daty nocnych starć morskich podaje się różnie, zależnie od tego, czy liczy się je według czasu miejscowego, czy amerykańskiego.

Kampania na Guadalcanalu była częścią szerszej kampanii na Wyspach Salomona, która trwała do 1945 roku, a równolegle z nią toczyły się walki na szlaku Kokoda i pod Buną na Nowej Gwinei. Oba teatry łączył wspólny cel japońskiej obrony – baza w Rabaulu na Nowej Brytanii.

Tło

Na początku 1942 roku Japonia opanowała Rabaul i rozpoczęła wkraczanie na Wyspy Salomona. 3 maja jej oddziały bez walki zajęły Tulagi, siedzibę brytyjskiej administracji protektoratu, i założyły tam bazę wodnosamolotów. Była to część szerszego planu odcięcia Australii od Stanów Zjednoczonych: z lotnisk na Salomonach, Nowych Hebrydach, w Nowej Kaledonii i na Fidżi japońskie samoloty mogłyby przecinać szlak żeglugowy przez południowy Pacyfik. Plany te podważyły dwie bitwy: na Morzu Koralowym, po której Japończycy odłożyli desant morski na Port Moresby, i przede wszystkim pod Midway, gdzie w czerwcu Cesarska Marynarka Wojenna straciła cztery lotniskowce floty.

Japońska marynarka nie zrezygnowała jednak z budowy wysuniętych baz. Na przełomie czerwca i lipca 1942 roku przystąpiła do budowy lotniska na trawiastej równinie nad rzeką Lunga, na północnym wybrzeżu Guadalcanalu. Pracowało przy nim około 2500 ludzi z dwóch jednostek budowlanych, w dużej części robotników przymusowo sprowadzonych z Korei, osłanianych przez kilkuset żołnierzy piechoty morskiej pod komendą komandora Kanae Monzena. O budowie meldowali obserwatorzy wybrzeża – brytyjscy i australijscy urzędnicy, plantatorzy i misjonarze, którzy zostali na wyspach z radiostacjami; na Guadalcanalu był nim przede wszystkim okręgowy urzędnik Martin Clemens ze swoimi zwiadowcami z miejscowej policji – oraz zwiad lotniczy.

Po stronie amerykańskiej szef operacji morskich admirał Ernest King od wiosny naciskał na ograniczoną ofensywę na południowym Pacyfiku, mimo że strategia „najpierw Niemcy” kazała oszczędzać siły dla Europy. 2 lipca 1942 roku amerykańscy szefowie sztabów wydali dyrektywę o zajęciu Tulagi i wysp Santa Cruz, a następnie natarciu na Rabaul. Pierwsze zadanie powierzono admirałowi Chesterowi Nimitzowi i podległemu mu wiceadmirałowi Robertowi Ghormleyowi, dowódcy Obszaru Południowego Pacyfiku z siedzibą w Auckland, a później w Numei. Gdy na początku lipca potwierdziły się wiadomości o japońskim lotnisku, głównym celem operacji stał się Guadalcanal: Amerykanie musieli zająć pas startowy, zanim japońskie samoloty zaczną z niego operować.

Plan i siły

Siłę uderzeniową stanowiła 1 Dywizja Piechoty Morskiej generała majora Alexandra Vandegrifta, która dopiero przybywała do Nowej Zelandii i spodziewała się miesięcy szkolenia. Wzmocniona m.in. 2 Pułkiem Piechoty Morskiej z 2 Dywizji, 1 Batalionem Rajdowym podpułkownika Merritta Edsona i batalionem spadochronowym, liczyła około 19 tysięcy ludzi, z czego około 16 tysięcy przeznaczono do pierwszego rzutu. Na załadunek w Wellingtonie, w deszczu i w dużej mierze własnymi rękami żołnierzy, miała zaledwie kilka tygodni; zapasy zmniejszono z dziewięćdziesięciu do sześćdziesięciu dni, a amunicji wzięto na około dziesięć dni walki. Jedyna próba lądowania na wyspie Koro na Fidżi pod koniec lipca wypadła źle.

Całym zespołem ekspedycyjnym dowodził wiceadmirał Frank Jack Fletcher, który miał trzy lotniskowce – „Saratogę”, „Enterprise” i „Wasp” – z około 250 samolotami. Zespołem desantowym kierował kontradmirał Richmond Turner, a osłonę transportowców z krążowników amerykańskich i australijskich prowadził brytyjski kontradmirał Victor Crutchley. Łącznie flota liczyła około 75 okrętów wojennych i transportowców. Już na naradzie 27 lipca Fletcher zapowiedział, że nie zatrzyma lotniskowców w zasięgu japońskiego lotnictwa dłużej niż dwa–trzy dni, co Turner i Vandegrift przyjęli z niepokojem.

Po stronie japońskiej rejon podlegał utworzonej w lipcu 8 Flocie wiceadmirała Gun’ichiego Mikawy w Rabaulu i 25 Flotylli Powietrznej, a w odwodzie stała Połączona Flota admirała Isoroku Yamamoto w bazie na atolu Truk. Działania lądowe miała prowadzić 17 Armia generała porucznika Harukichiego Hyakutake, także w Rabaulu, która jednak była zajęta marszem na Port Moresby przez Nową Gwineę. Japoński wywiad wiedział o ruchach alianckich konwojów, ale uznał, że chodzi o wzmocnienie Australii lub Port Moresby.

Przebieg: lądowanie i bitwa koło wyspy Savo (7–9 sierpnia)

Osłonięta przez chmury i deszcz flota podeszła do Guadalcanalu niezauważona. Rankiem 7 sierpnia 1942 roku okręty i samoloty pokładowe ostrzelały brzegi oraz zniszczyły na wodzie kilkanaście japońskich wodnosamolotów pod Tulagi. Około 9.10 na plaży między przylądkami Koli i Lunga zaczęło lądować około 11 tysięcy żołnierzy piechoty morskiej. Opór był znikomy: robotnicy i żołnierze Monzena po bombardowaniu uciekli na zachód, za rzekę Matanikau, zostawiając żywność, sprzęt budowlany, ciężarówki i prawie gotowy pas startowy, który Amerykanie zajęli po południu 8 sierpnia. W połowie sierpnia lotnisko nazwano Henderson Field na cześć majora Loftona Hendersona, lotnika piechoty morskiej poległego pod Midway.

Zupełnie inaczej wyglądały walki po drugiej stronie cieśniny. Na Tulagi oraz połączonych groblą wysepkach Gavutu i Tanambogo około 3 tysięcy żołnierzy generała brygady Williama Rupertusa, w tym rajdersi Edsona i spadochroniarze, natrafiło na załogę japońskiej bazy wodnosamolotów, liczącą według amerykańskich opracowań około 880 ludzi. Japończycy bronili się w jaskiniach i schronach do ostatniego człowieka; do niewoli trafiła zaledwie garstka, a kilkudziesięciu przepłynęło na pobliską wyspę Florida. Tulagi opanowano 8 sierpnia, Gavutu i Tanambogo dzień później, kosztem około 250 zabitych i rannych Amerykanów.

Japończycy zareagowali natychmiast. 7 i 8 sierpnia bombowce i myśliwce z Rabaulu kilkakrotnie atakowały flotę inwazyjną, podpaliły transportowiec „George F. Elliott” i uszkodziły niszczyciel „Jarvis”, same jednak poniosły ciężkie straty. Wieczorem 8 sierpnia Fletcher, zaniepokojony ubytkiem myśliwców i zapasem paliwa, poprosił o zgodę na wycofanie lotniskowców i odpłynął, nie czekając na odpowiedź. Turner zapowiedział wobec tego, że rankiem jego transportowce także odejdą.

Tymczasem z Rabaulu i Kavieng szedł już ku Guadalcanalowi Mikawa z pięcioma ciężkimi i dwoma lekkimi krążownikami oraz niszczycielem. Mimo że kilka razy go dostrzeżono, meldunki dotarły z opóźnieniem i źle określały skład zespołu. W nocy z 8 na 9 sierpnia, w bitwie koło wyspy Savo, Japończycy zaskoczyli podzieloną osłonę Crutchleya, który akurat odpłynął krążownikiem „Australia” na naradę z Turnerem. W niespełna godzinę torpedami i ogniem artylerii zatopili lub śmiertelnie uszkodzili australijski krążownik „Canberra” oraz amerykańskie „Quincy”, „Vincennes” i „Astorię”, uszkodzili „Chicago” i niszczyciel „Ralph Talbot”. Zginęło około 1000 marynarzy alianckich (zwykle podaje się 1077), a Japończycy nie stracili w walce żadnego okrętu. Mikawa nie zaatakował jednak bezbronnych transportowców; obawiając się nalotów lotniskowców, o których odejściu nie wiedział, zawrócił do Rabaulu. W drodze powrotnej amerykański okręt podwodny S-44 zatopił jeden z jego krążowników, „Kako”.

Była to najdotkliwsza porażka US Navy w starciu okrętów nawodnych. Po południu 9 sierpnia Turner odpłynął z transportowcami, choć wyładowano niespełna połowę zaopatrzenia. Na wyspie zostało około 11 tysięcy marines na Guadalcanalu i około 6 tysięcy na Tulagi, bez osłony z morza i z powietrza, z żywnością na kilkanaście dni, wliczając zdobyczne japońskie zapasy ryżu. Cieśnina między Guadalcanalem, Savo i Florida dostała od marynarzy nazwę Ironbottom Sound – „cieśnina żelaznego dna” – od wraków, które do lutego 1943 roku legły na jej dnie.

Przebieg: Henderson Field, Tenaru i wschodnie Wyspy Salomona (sierpień)

Vandegrift zrezygnował z dalszych natarć i zorganizował obronę wokół lotniska – pas plaży i wzgórz między rzekami Ilu na wschodzie a Lungą i Kukum na zachodzie. Żołnierze dokończyli pas startowy zdobytymi japońskimi maszynami i jedli dwa posiłki dziennie; w połowie sierpnia co piąty chorował na czerwonkę. 12 sierpnia zginął w zasadzce na zachód od perymetru niemal cały, liczący 25 ludzi, patrol szefa wywiadu dywizji podpułkownika Franka Goettgego, który popłynął sprawdzić pogłoskę o Japończykach gotowych się poddać. Japońskie niszczyciele i okręty podwodne co noc ostrzeliwały wybrzeże, a bombowce z Rabaulu nadlatywały niemal codziennie około południa.

Japońskie dowództwo w Tokio uznało desant za rajd albo próbę rozpoznania i oceniło siły amerykańskie na około 2 tysiące ludzi. Hyakutake otrzymał rozkaz odbicia wyspy siłami, które akurat były pod ręką: pułkiem pułkownika Kiyonao Ichikiego, przeznaczonym pierwotnie do zajęcia Midway, i 35 Brygadą generała majora Kiyotake Kawaguchiego z Palau. Pierwszy rzut Ichikiego, około 900 żołnierzy, wysadziły niszczyciele w nocy z 18 na 19 sierpnia na przylądku Taivu, na wschód od perymetru. Ostrzeżenie przyniósł m.in. emerytowany starszy sierżant policji Jacob Vouza, zwiadowca Clemensa, który w japońskiej niewoli został pobity i przekłuty bagnetem, ale zdołał się uwolnić i dotrzeć do linii amerykańskich. Przed świtem 21 sierpnia Ichiki natarł frontalnie przez piaszczystą łachę przy ujściu strumienia Ilu, który marines na swoich mapach mylnie nazwali Tenaru. W bitwie nad Alligator Creek, zwanej w Ameryce bitwą nad Tenaru, oddział został niemal całkowicie zniszczony – zginęło około 790 Japończyków, w tym Ichiki – przy stratach amerykańskich rzędu 40–45 zabitych.

Dzień wcześniej, 20 sierpnia, lotniskowiec eskortowy „Long Island” przysłał na Henderson Field pierwsze samoloty: 19 myśliwców Grumman F4F Wildcat i 12 bombowców nurkujących Douglas SBD Dauntless piechoty morskiej, a 22 sierpnia przyleciało pięć wojskowych Airacobr. Tak powstały Cactus Air Force – zbieranina lotników piechoty morskiej, marynarki i armii, która przez następne miesiące panowała nad wodami wokół wyspy w dzień, choć noc należała do japońskich okrętów.

Kolejną próbę dostarczenia posiłków – pozostałych około 1400 ludzi Ichikiego i 5 Specjalnego Oddziału Desantowego z Jokosuki na transportowcach kontradmirała Raizō Tanaki – osłaniały lotniskowce wiceadmirała Chūichiego Nagumo. W bitwie koło wschodnich Wysp Salomona 24 sierpnia samoloty Fletchera zatopiły wysunięty jako przynęta lekki lotniskowiec „Ryūjō”, a bombowce z „Shōkaku” i „Zuikaku” trafiły trzema bombami „Enterprise”, który musiał odejść na blisko dwumiesięczny remont do Pearl Harbor. Następnego dnia samoloty z Henderson Field uszkodziły flagowy krążownik Tanaki „Jintsū” i zatopiły transportowiec „Kinryū Maru”, a amerykańskie B-17 – niszczyciel „Mutsuki”. Konwój zawrócił. Japończycy stracili około 75 samolotów, w większości z doświadczonymi załogami, Amerykanie około 25.

Tokyo Express i walka o zaopatrzenie

Po klęsce konwoju Tanaki Japończycy przestali wysyłać wolne transportowce w zasięg samolotów z Henderson Field. Żołnierzy, broń i żywność przewoziły odtąd szybkie niszczyciele, które wychodziły z baz na Wyspach Shortland, wieczorem wpływały do cieśniny, nocą wyładowywały ludzi i ładunek i przed świtem znikały poza zasięgiem amerykańskich samolotów. Japońscy marynarze nazywali te rejsy „transportami szczurów”, Amerykanie – Tokyo Express. Uzupełniały je barki desantowe płynące nocą wzdłuż wysp. Nocne rejsy pozwalały szybko przerzucić piechotę, ale niszczyciele nie mogły zabrać ciężkiej artylerii, większych zapasów amunicji ani dość żywności. Ta nierównowaga – Amerykanie panowali nad wyspą w dzień, Japończycy nocą – określiła cały dalszy przebieg kampanii.

Amerykanie zaopatrywali Guadalcanal z Espiritu Santo na Nowych Hebrydach i z Numei w Nowej Kaledonii, również z trudem. Na wodach na południowy wschód od Wysp Salomona, nazwanych przez marynarzy „aleją torped”, operowały japońskie okręty podwodne. 31 sierpnia jeden z nich storpedował „Saratogę”, wyłączając ją na trzy miesiące, a 15 września okręt podwodny I-19 jedną salwą zatopił lotniskowiec „Wasp” i uszkodził pancernik „North Carolina” oraz niszczyciel „O’Brien”. Przez kilka tygodni Amerykanie mieli na południowym Pacyfiku tylko jeden sprawny lotniskowiec, „Hornet”.

Przebieg: Krwawa Grań (wrzesień)

Między 29 sierpnia a 11 września Tokyo Express wysadził na wyspie około 5–6 tysięcy żołnierzy brygady Kawaguchiego, w większości na przylądku Taivu na wschód od perymetru, a część na zachodzie, za Matanikau. 8 września rajdersi Edsona wylądowali za plecami Japończyków pod wsią Tasimboko, zniszczyli ich bazę zaopatrzeniową i zdobyli dokumenty, z których wynikało, że szykuje się wielkie natarcie. Sztab Vandegrifta przewidział, że uderzenie przyjdzie od strony dżungli, od południa, wzdłuż wąskiego, trawiastego grzbietu biegnącego równolegle do Lungi około półtora kilometra od lotniska.

Na grzbiecie okopało się około 840 rajdersów i spadochroniarzy Edsona. W nocy z 12 na 13 września pierwszy batalion Kawaguchiego, wyczerpany marszem przez dżunglę, zaatakował chaotycznie i został zatrzymany. Następnej nocy około 3 tysięcy Japończyków ruszyło na grzbiet falami, zepchnęło obrońców na ostatnie wzgórze tuż nad lotniskiem i niemal je przełamało. Edson, osobiście podtrzymując ducha swoich ludzi, utrzymał pozycję dzięki ogniowi artylerii 11 Pułku, który do świtu wystrzelił tysiące pocisków. Rano Japończycy ustąpili. W bitwie o Krwawą Grań, zwanej przez Amerykanów Edson’s Ridge lub Bloody Ridge, zginęło około 850 Japończyków, a ich ranni i ocalali przez tydzień przedzierali się bez jedzenia przez dżunglę na zachód, za Matanikau. Amerykanie stracili około 100 zabitych. Edson i dowódca jednej z kompanii, major Kenneth Bailey, otrzymali Medal Honoru.

Klęska Kawaguchiego przekonała japońskie dowództwo, że na Guadalcanalu walczy znacznie większa armia, niż sądzono. Hyakutake, za zgodą Tokio, nakazał wojskom na Nowej Gwinei, które doszły wówczas na kilkadziesiąt kilometrów od Port Moresby, wstrzymać marsz do czasu rozstrzygnięcia „sprawy Guadalcanalu”. Odtąd Guadalcanal miał pierwszeństwo przed Nową Gwineą. 18 września Turner dowiózł na wyspę 7 Pułk Piechoty Morskiej z około 4200 ludźmi, sprzętem i paliwem lotniczym, co pozwoliło Vandegriftowi zamknąć perymetr ciągłą linią. Pod koniec września i na początku października marines dwukrotnie atakowali Japończyków nad Matanikau. Pierwsza próba skończyła się 27 września odwrotem batalionu podpułkownika Lewisa „Chesty’ego” Pullera, którego okrążone kompanie ewakuowano łodziami pod ogniem; druga, 7–9 października, zadała Japończykom ciężkie straty i opóźniła ich przygotowania.

Przebieg: przylądek Esperance i bitwa o Henderson Field (październik)

Na październik Japończycy przygotowali trzecią, największą ofensywę. Na wyspę miała trafić 2 Dywizja „Sendai” generała porucznika Masao Maruyamy wraz z częścią 38 Dywizji i ciężką artylerią, a 9 października przybył na Guadalcanal sam Hyakutake. Nocą 11 października, w bitwie koło przylądka Esperance, zespół krążowników kontradmirała Normana Scotta, osłaniający konwój z posiłkami, zaskoczył dzięki radarowi zespół kontradmirała Aritomo Gotō, który miał ostrzelać lotnisko. Japończycy stracili krążownik „Furutaka” i niszczyciel „Fubuki”, a Gotō został śmiertelnie ranny; Amerykanie stracili niszczyciel „Duncan”. Było to pierwsze nocne zwycięstwo US Navy nad Japończykami, choć w tym samym czasie japoński konwój z artylerią spokojnie się wyładował. 13 października na Guadalcanal przybył pierwszy pułk armii amerykańskiej, 164 Pułk Piechoty z dywizji Americal, liczący około 2800 ludzi.

Nocą z 13 na 14 października japońskie pancerniki „Kongō” i „Haruna” przez półtorej godziny ostrzeliwały Henderson Field; wystrzeliły blisko tysiąc pocisków kalibru 356 mm. Zniszczyły około połowy z 90 samolotów, spaliły niemal całe paliwo lotnicze i zabiły kilkadziesiąt osób. Marines zapamiętali ją jako „Noc” (The Night). Następnej nocy lotnisko ostrzeliwały krążowniki, a 15 października w biały dzień pod Tassafarongą wyładowywał się konwój z około 4500 żołnierzami. Lotnicy z Henderson Field, tankujący paliwo spuszczane z wraków samolotów, zatopili trzy z sześciu transportowców. W tych dniach amerykańskie dowództwo na Pacyfiku liczyło się poważnie z utratą wyspy. 18 października Nimitz uznał Ghormleya za zbyt zmęczonego i pesymistycznego i zastąpił go wiceadmirałem Williamem Halseyem, którego nominację żołnierze na wyspie przyjęli z ulgą.

Hyakutake, który do połowy października miał na wyspie około 20 tysięcy żołnierzy, sądził, że naprzeciw ma około 10 tysięcy Amerykanów; w rzeczywistości było ich około 23 tysięcy. Maruyama poprowadził główne siły, około 7 tysięcy ludzi, wyrąbaną w dżungli „drogą Maruyamy” na południe od perymetru, by uderzyć tam, gdzie wcześniej atakował Kawaguchi. Marsz przez góry, wąwozy i rzeki trwał dłużej, niż zakładano, a żołnierze porzucili po drodze większość ciężkiej broni. Wskutek opóźnień i zerwanej łączności natarcie zaczęło się bez koordynacji: 23 października nad ujściem Matanikau zaatakowały czołgi i piechota generała majora Tadashiego Sumiyoshiego i zostały rozbite przez artylerię. W nocy z 24 na 25 i z 25 na 26 października główne siły Maruyamy uderzyły na pozycje batalionu Pullera oraz 164 Pułku i w strugach deszczu zostały wybite ogniem karabinów maszynowych, moździerzy i działek przeciwpancernych strzelających kartaczami. W bitwie o Henderson Field zginęło co najmniej 1500, a według części szacunków ponad 2000 Japończyków; Amerykanie stracili około 60–80 zabitych.

Jednocześnie Yamamoto skierował na wschód od Wysp Salomona najsilniejszą flotę od czasu Midway, z czterema lotniskowcami. 26 października w bitwie koło wysp Santa Cruz Japończycy zatopili „Horneta” i uszkodzili „Enterprise”, sami zaś mieli uszkodzone lotniskowce „Shōkaku” i „Zuihō”. Było to taktyczne zwycięstwo Japonii, ale okupione utratą blisko 150 doświadczonych lotników pokładowych, których nie było kim zastąpić. Japońskie lotniskowce nie odegrały już w kampanii żadnej roli. Amerykanie przez kilka tygodni nie mieli na Pacyfiku ani jednego w pełni sprawnego lotniskowca.

Przebieg: morska bitwa pod Guadalcanalem (listopad)

Na początku listopada Amerykanie przeszli do natarć: na zachód od Matanikau ku przylądkowi Cruz oraz na wschód, ku przylądkowi Koli, gdzie 3 listopada wylądowały japońskie posiłki. Okrążeni tam ludzie pułkownika Toshinariego Shōjiego wymknęli się na południe i przez prawie miesiąc byli tropieni w dżungli przez 2 Batalion Rajdowy podpułkownika Evansa Carlsona, który podczas blisko miesięcznego „długiego patrolu” zabił według amerykańskich danych około 500 Japończyków, tracąc 16 ludzi. Do Shōjiego, gdy dotarł do swoich za Matanikau, dołączyło tylko 700–800 żołnierzy.

Japończycy szykowali tymczasem czwartą ofensywę z udziałem reszty 38 Dywizji. Jedenaście transportowców Tanaki z około 7 tysiącami żołnierzy miało wypłynąć z Shortland, a wcześniej dwa pancerniki wiceadmirała Hiroakiego Abe miały zniszczyć lotnisko. Nocą z 12 na 13 listopada naprzeciw Abe stanęły krążowniki i niszczyciele kontradmirała Daniela Callaghana. W chaotycznym starciu na bliski dystans, toczonym niemal na oślep w ciemności, zginęli Callaghan i Scott, a Amerykanie stracili lekki krążownik „Atlanta” i cztery niszczyciele. Przed południem 13 listopada okręt podwodny I-26 zatopił uszkodzony krążownik „Juneau”; z blisko 700 członków załogi ocalało dziesięciu, a wśród zabitych było pięciu braci Sullivanów. Abe odstąpił jednak od ostrzału lotniska, a jego okręt flagowy, pancernik „Hiei”, uszkodzony w nocy, został dobity przez samoloty z Henderson Field i „Enterprise” i zatonął – był to pierwszy japoński pancernik stracony w wojnie.

14 listopada samoloty z Henderson Field i „Enterprise” zaatakowały konwój Tanaki i zatopiły siedem transportowców. Nocą z 14 na 15 listopada wiceadmirał Nobutake Kondō z pancernikiem „Kirishima” ponowił próbę ostrzału lotniska. Halsey wysłał przeciw niemu dwa nowe pancerniki, „Washington” i „South Dakota”, pod dowództwem kontradmirała Willisa Lee. Japończycy zatopili trzy amerykańskie niszczyciele i ciężko uszkodzili „South Dakotę”, ale niezauważony „Washington” prowadzony ogniem kierowanym radarem w kilka minut obrócił „Kirishimę” we wrak, który załoga zatopiła. Cztery ocalałe transportowce Tanaka osadził na brzegu pod Tassafarongą, gdzie rano zniszczyło je lotnictwo i artyleria. Na ląd zeszło tylko około 2–3 tysięcy żołnierzy i niewielka część ładunku.

Pierwsza i druga bitwa pod Guadalcanalem, nazywane w Ameryce łącznie morską bitwą pod Guadalcanalem, przesądziły o losach kampanii. Japonia nie zdołała już nigdy wysłać na wyspę wielkiego konwoju ani wyłączyć Henderson Field z użytku.

Przebieg: Tassafaronga, góra Austen i operacja Ke (grudzień 1942 – luty 1943)

Odcięta 17 Armia zaczęła głodować. Tanaka próbował dostarczać żywność w beczkach zrzucanych z niszczycieli i holowanych do brzegu. Podczas pierwszego takiego rejsu, 30 listopada, w bitwie pod Tassafarongą jego osiem niszczycieli odpowiedziało na atak silniejszego zespołu amerykańskiego salwą torped: zatonął krążownik „Northampton”, a trzy inne zostały ciężko uszkodzone, przy stracie jednego japońskiego niszczyciela. Było to ostatnie wielkie zwycięstwo japońskiej marynarki w tej kampanii, ale zaopatrzenia nie dostarczono. W grudniu żołnierze Hyakutake umierali z głodu, malarii, czerwonki i beri-beri; sami nazwali Guadalcanal „Wyspą Głodu”.

9 grudnia wyczerpaną 1 Dywizję Piechoty Morskiej zluzowała i dowództwo na wyspie objął Patch. W styczniu jego XIV Korpus – dywizja Americal, 25 Dywizja Piechoty i 2 Dywizja Piechoty Morskiej – liczył ponad 50 tysięcy ludzi. Od 18 grudnia Amerykanie atakowali górę Austen, gdzie Japończycy bronili się w umocnionym rejonie zwanym Gifu, a od 10 stycznia także sąsiednie wzgórza Galloping Horse i Sea Horse; do 23 stycznia zdobyli je, tracąc około 250 zabitych, przy około 3 tysiącach zabitych Japończykach.

12 grudnia japońska marynarka zaproponowała porzucenie wyspy. Po wizycie sztabowców w Rabaulu, gdzie od 26 listopada dowodził generał porucznik Hitoshi Imamura, 31 grudnia cesarz Hirohito zatwierdził decyzję o wycofaniu się. Operację Ke przygotowano w tajemnicy. Amerykanie, widząc ruch niszczycieli, spodziewali się raczej nowej ofensywy i posuwali się ostrożnie. W nocy z 1 na 2, z 4 na 5 i z 7 na 8 lutego 1943 roku około 20 niszczycieli zabrało z przylądka Esperance i z wyspy Russell łącznie około 10 600 żołnierzy, w większości wycieńczonych i chorych. 9 lutego Patch zameldował Halseyowi, że „Tokyo Express nie ma już końcowej stacji na Guadalcanalu”.

Straty

Dane o stratach różnią się w zależności od źródła i od tego, czy obejmują marynarzy i lotników. Według zestawień opartych na pracy Richarda B. Franka alianci stracili około 7100 zabitych – w tym około 1600 żołnierzy wojsk lądowych, a resztę w większości na morzu – ponad 7700 rannych, 29 okrętów (m.in. dwa lotniskowce, sześć ciężkich krążowników, dwa lekkie i 17 niszczycieli) i około 615 samolotów. Ciężkie były straty od chorób: malaria wyłączała z walki więcej żołnierzy niż japoński ogień. Japonia straciła 38 okrętów (m.in. lekki lotniskowiec, dwa pancerniki, cztery krążowniki i 11 niszczycieli) i około 680 samolotów, a z nimi wielu doświadczonych lotników. Spośród około 36 tysięcy żołnierzy armii i marynarki wysłanych na wyspę zginęło lub zmarło według amerykańskich szacunków około 25 tysięcy; z samej armii około 19 tysięcy, z czego tylko około 8500 w walce, a reszta z głodu i chorób. Do niewoli trafiło około tysiąca ludzi, w dużej części koreańskich robotników.

Znaczenie

Guadalcanal był pierwszą wielką ofensywą lądową aliantów przeciwko Japonii i pierwszą, którą Japonia przegrała. Wraz z Midway i walkami na Nowej Gwinei oznaczał koniec japońskiej ekspansji na południowym Pacyfiku i przejęcie inicjatywy przez aliantów, którzy już jej nie oddali. Dla Japonii była to przede wszystkim wojna na wyniszczenie, której nie mogła wytrzymać: przez pół roku przerzucała na wyspę oddziały po kawałku, nie doceniając przeciwnika, a w walce o zaopatrzenie traciła okręty, transportowce i lotników, których przemysł i szkolnictwo nie były w stanie odtworzyć. Skupienie sił na Guadalcanalu osłabiło też japońskie wojska na Nowej Gwinei i przyczyniło się do ich porażki pod Buną i Goną.

Kampania była również szkołą dla Amerykanów. Marynarka nauczyła się nocnej walki i wykorzystania radaru, piechota morska i armia – walki w dżungli, a lotnicy Cactus Air Force pokazali, jak ważne jest lądowe lotnisko na spornej wyspie. Henderson Field i port Tulagi stały się bazami dla dalszych działań na Wyspach Salomona, które w ramach operacji Cartwheel doprowadziły w latach 1943–1944 do odcięcia Rabaulu. Bezpośrednim następstwem kampanii była też śmierć Yamamoto, zestrzelonego nad Bougainville’em w kwietniu 1943 roku podczas inspekcji baz na Salomonach.