Mengele w Auschwitz

Pod koniec maja 1943 roku do Auschwitz przybył trzydziestodwuletni lekarz SS, który miał się stać najbardziej znanym – i najbardziej znienawidzonym przez ocalałych – członkiem obozowej załogi. Josef Mengele, świeżo awansowany na SS-Hauptsturmführera weteran frontu wschodniego, doktor antropologii i medycyny, otrzymał przydział do największego niemieckiego obozu koncentracyjnego i zagłady 24 maja 1943 roku, a w obozie zameldował się 30 maja. Przez następne dwadzieścia miesięcy decydował na rampie w Birkenau o życiu i śmierci tysięcy ludzi, a w obozowych barakach prowadził pseudonaukowe badania na więźniach – przede wszystkim na dzieciach – dla jednego z najbardziej prestiżowych instytutów naukowych Rzeszy.

Popularne ujęcie, według którego Mengele „został naczelnym lekarzem Auschwitz”, wymaga sprostowania. Naczelnym lekarzem garnizonu SS (SS-Standortarzt) całego kompleksu był od jesieni 1942 roku Eduard Wirths i to on przydzielił Mengelemu stanowisko. Mengele objął funkcję lekarza obozowego (Lagerarzt) w cygańskim obozie rodzinnym – odcinku BIIe w Birkenau. Pierwszym lekarzem całego obozu w Birkenau został dopiero w 1944 roku. Nie zmienia to faktu, że już od pierwszych tygodni należał do najaktywniejszych lekarzy SS w obozie.

Droga do Auschwitz

Mengele nie był przypadkowym oficerem skierowanym do służby obozowej. W latach trzydziestych zrobił w Monachium doktorat z antropologii, a we Frankfurcie nad Menem – doktorat z medycyny pod kierunkiem genetyka Otmara von Verschuera, jednego z czołowych przedstawicieli niemieckiej „higieny rasowej”, który od lat badał bliźnięta jako klucz do zrozumienia dziedziczności. W 1937 roku wstąpił do NSDAP, rok później do SS. Na wojnie służył jako lekarz w dywizji Waffen-SS „Wiking”; za wyciąganie rannych z płonących czołgów otrzymał Krzyże Żelazne obu klas. Latem 1942 roku, ciężko ranny pod Rostowem, został uznany za niezdolnego do służby frontowej i trafił do Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS w Berlinie.

Wiosną 1943 roku ponownie pracował u boku Verschuera, który kierował już wówczas Instytutem Antropologii, Dziedziczności Człowieka i Eugeniki Cesarza Wilhelma w Berlinie-Dahlem. Według większości historyków to Verschuer zachęcił go do przeniesienia się do służby w obozach koncentracyjnych. Auschwitz, do którego codziennie przybywały transporty z całej Europy, oferował ambitnemu naukowcowi to, czego nie mógł mu dać żaden uniwersytet: nieograniczony dostęp do ludzi, z którymi mógł zrobić wszystko.

Obóz cygański

Odcinek BIIe, w którym Mengele rozpoczął służbę, istniał od lutego 1943 roku. Po wydanym 16 grudnia 1942 roku przez Heinricha Himmlera rozkazie deportacji do Auschwitz Sinti i Romów z Rzeszy oraz z części terenów anektowanych i okupowanych pierwszy transport przybył do Birkenau 26 lutego 1943 roku. Inaczej niż Żydów, Romów nie poddawano selekcji przy przyjęciu: całe rodziny – mężczyźni, kobiety i dzieci – trafiały razem do kilkudziesięciu drewnianych baraków stajennych, bez okien i bez ogrzewania, na podmokłym gliniastym terenie. Więźniom tatuowano numery z literą Z (Zigeuner). Cygański obóz rodzinny był przepełniony, głodny i stale nękany epidemiami – tyfusu plamistego, czerwonki, świerzbu i nomy, zgorzeli tkanek twarzy, która atakowała wygłodzone dzieci.

Już przed przybyciem Mengelego SS rozprawiało się z epidemiami przez zabijanie chorych. W marcu 1943 roku około 1700 Romów z okolic Białegostoku, wśród których wykryto tyfus, zagazowano bez wpisania ich do ewidencji. 25 maja 1943 roku – pięć dni przed przyjazdem Mengelego – do komór gazowych wysłano 1035 osób, głównie Romów z Białostocczyzny i z Austrii podejrzanych o tyfus. Zbrodnię tę niekiedy przypisuje się Mengelemu, lecz według kalendarium obozu i Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau dokonano jej przed jego przyjazdem. Nowy lekarz przejął jednak tę samą metodę „zwalczania epidemii” i stosował ją konsekwentnie: gdy w obozie kobiecym wybuchł tyfus, kazał wysłać do komór gazowych cały blok żydowskich więźniarek – według relacji około 600 kobiet – a następnie dezynfekować kolejne baraki.

Rampa i selekcje

Lekarze SS w Auschwitz nie leczyli więźniów. Pracę w obozowych szpitalach wykonywali uwięzieni lekarze, a lekarze SS ją nadzorowali i decydowali o tym, kto z chorych ma umrzeć. Mengele, podobnie jak jego koledzy, regularnie przeglądał baraki szpitalne i kierował na śmierć tych, którzy po dwóch tygodniach nie wracali do zdrowia.

Najważniejszym obowiązkiem lekarzy SS była jednak selekcja na rampie kolejowej w Birkenau. Lekarz dyżurny decydował, kto spośród przybyłych z transportu zostanie zarejestrowany jako więzień zdolny do pracy, a kto – dzieci, ich matki, ludzie starzy, chorzy i słabi – pójdzie bezpośrednio do komór gazowych. Zdecydowaną większość deportowanych Żydów kierowano na śmierć zaraz po przyjeździe. Mengele pełnił te dyżury tak jak inni lekarze, ale przychodził na rampę także wtedy, gdy nie musiał: wypatrywał bliźniąt, osób o różnobarwnych tęczówkach, ludzi z niskorosłością i fizycznymi anomaliami oraz lekarzy, których mógł zatrudnić w swoich badaniach. Ocaleni zapamiętali go jako elegancko umundurowanego oficera, który ruchem ręki lub szpicruty rozdzielał rodziny. Część późniejszych wspomnień przypisuje mu selekcje, na których go nie było – jego nazwisko stało się dla więźniów synonimem selekcji jako takiej – ale jego udział w wielu z nich nie budzi wątpliwości. Szczególnie dużo selekcji przeprowadzał wiosną i latem 1944 roku, w czasie deportacji Żydów z Węgier, gdy do Birkenau przywożono kilka transportów dziennie.

Eksperymenty

Mengele traktował Auschwitz jako laboratorium. Swoją pracownię urządził w obozie cygańskim, a materiał badawczy wybierał spośród więźniów. Badania prowadził na rzecz Instytutu Cesarza Wilhelma w Berlinie i Niemieckiej Wspólnoty Badawczej (DFG), która finansowała projekt Verschuera; krew pobraną od około 200 więźniów różnego pochodzenia wysyłał do Dahlem do badań nad „białkami rasowymi”, a gałki oczne zmarłych i zabitych więźniów – do badaczki różnobarwności tęczówek Karin Magnussen.

Najwięcej uwagi poświęcał bliźniętom, głównie dzieciom w wieku od dwóch do szesnastu lat, żydowskim i romskim. Jedno z rodzeństwa mogło służyć za obiekt badań, drugie za „kontrolę”. Historyk Nikolaus Wachsmann szacuje, że przez ręce Mengelego mogło przejść nawet tysiąc par; liczba ocalałych pozostaje przedmiotem sporu historyków. Bliźnięta mieszkały w osobnych barakach, w nieco lepszych warunkach niż inni więźniowie; część dzieci zapamiętała Mengelego jako „wujka”, który przynosił słodycze. Badania obejmowały wielogodzinne pomiary antropologiczne, prześwietlenia, pobieranie dużych ilości krwi, zabiegi bez znieczulenia, zakażanie chorobami i obserwację ich przebiegu. Uwięziony węgierski patolog Miklós Nyiszli, zmuszony do wykonywania sekcji zwłok, zeznał po wojnie, że widział, jak Mengele w ciągu jednej nocy zabił zastrzykami do serca czternaście par bliźniąt, by porównać ich narządy. Mengele interesował się także ludźmi z niskorosłością – w maju 1944 roku jego ofiarą padła deportowana z Maramureszu, wówczas należącego do Węgier, żydowska rodzina Ovitzów – oraz nomą w obozie cygańskim, którą badał z uwięzionym praskim pediatrą Bertholdem Epsteinem.

Wokół jego eksperymentów narosło też wiele relacji, których nie da się potwierdzić. Historycy Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau uznają na przykład za mit opowieść o zszyciu bliźniąt w sztuczne zrośnięte rodzeństwo. Zdecydowana większość dokumentacji nie zachowała się: Mengele wywiózł ją, uciekając z obozu, a reszta zaginęła. Badania nie miały wartości naukowej – były zbrodnią popełnianą w naukowym kostiumie, wpisaną w system, który od konferencji w Wannsee zmierzał do wymordowania europejskich Żydów i w którym Auschwitz, obok obozów akcji „Reinhardt”, takich jak Treblinka, stał się głównym miejscem zagłady.

Obóz pod rządami SS

Mengele działał w obozie, którym w maju 1943 roku wciąż kierował Rudolf Höß, budowniczy Auschwitz od 1940 roku. Rozbudowa zarządzona przez Himmlera już w marcu 1941 roku uczyniła z Birkenau olbrzymi kompleks, a wiosną 1943 roku oddano do użytku nowe krematoria z komorami gazowymi. Mengele był jednym z kilkunastu lekarzy SS w kompleksie, obok takich ludzi jak Carl Clauberg, który prowadził eksperymenty sterylizacyjne na kobietach. Za „opanowanie” epidemii w obozie kobiecym otrzymał Krzyż Zasługi Wojennej II klasy z mieczami.

Obóz cygański przetrwał do lata 1944 roku. Około 23 tysięcy Sinti i Romów deportowanych do Auschwitz zmarło tam lub zostało zamordowanych w zdecydowanej większości – szacunki mówią o około 21 tysiącach ofiar. 16 maja 1944 roku SS próbowało zlikwidować obóz, lecz więźniowie, uprzedzeni o planach, zabarykadowali się w barakach z łopatami i kamieniami i akcję odwołano. Część młodych i zdolnych do pracy wywieziono później do innych obozów. W nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku pozostałych – według danych Muzeum około 2900 osób, w tym wiele dzieci – zagazowano. Ludobójstwo Romów, nazywane Porajmos, pochłonęło w całej okupowanej Europie co najmniej setki tysięcy ofiar; dokładna liczba pozostaje przedmiotem sporów.

Po likwidacji obozu cygańskiego Mengele został pierwszym lekarzem obozu w Birkenau. 17 stycznia 1945 roku, dziesięć dni przed wyzwoleniem Auschwitz przez Armię Czerwoną, wyjechał wraz z innymi lekarzami do obozu Groß-Rosen na Dolnym Śląsku, zabierając ze sobą część dokumentacji i preparatów.

Miejsce w wojnie

Przyjazd Mengelego do Auschwitz był z perspektywy SS rutynowym przeniesieniem jednego oficera. Z perspektywy historii stał się symbolem tego, jak daleko w służbę ludobójstwa weszła niemiecka medycyna i nauka. Mengele nie wymyślił komór gazowych ani selekcji – te istniały przed nim – ale z niezwykłą gorliwością wykorzystał system masowego mordu do własnej kariery naukowej, wspieranej przez renomowane instytucje Rzeszy.

Po wojnie uniknął odpowiedzialności. Zbiegł w 1949 roku do Argentyny, później ukrywał się w Paragwaju i Brazylii, gdzie zmarł w 1979 roku; identyfikację jego szczątków potwierdzono ostatecznie badaniem DNA w 1992 roku. Szukali go zachodnioniemieccy prokuratorzy, izraelski wywiad, który w 1960 roku porwał Adolfa Eichmanna, i łowcy nazistów, ale nigdy nie stanął przed sądem. Zeznania ocalałych – zwłaszcza bliźniąt, z których wiele przez całe życie zmagało się z następstwami doświadczeń – uczyniły jego nazwisko jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Zagłady, a Auschwitz-Birkenau, w którym zginęło około 1,1 miliona ludzi, w ogromnej większości Żydów, pozostaje jej najważniejszym miejscem pamięci.