Japonia ogłasza niepodległość Birmy

1 sierpnia 1943 roku w Rangunie japoński zarząd wojskowy Birmy przestał formalnie istnieć, a Ba Maw, dotychczasowy szef podporządkowanej Japończykom administracji, proklamował niepodległość Państwa Birma (Bama Naingngandaw). Przyjął tytuł Naingngandaw Adipadi, czyli najwyższego przywódcy państwa, i jednocześnie urząd premiera. Jeszcze tego samego dnia Japonia uznała nowe państwo i zawarła z nim traktat sojuszniczy, a Birma wypowiedziała wojnę Stanom Zjednoczonym i Wielkiej Brytanii. Obiegowa formuła, według której to Japonia „ogłosiła niepodległość” Birmy, oddaje sedno rzeczy, choć formalnie niepodległość proklamowali sami Birmańczycy: cały akt został przygotowany w Tokio, a jego warunki ustaliła strona japońska.

Była to niepodległość szczególnego rodzaju. Kraj pozostał zapleczem japońskiej armii walczącej z Brytyjczykami na granicy indyjskiej, a tajne porozumienie wojskowe, podpisane razem z traktatem, zostawiało japońskim dowódcom pełną swobodę działania na całym terytorium Birmy.

Tło: od kolonii do okupacji

Birma Brytyjska dopiero w 1937 roku została wydzielona z Indii i otrzymała ograniczony samorząd. Jej pierwszym premierem był właśnie Ba Maw, adwokat i przywódca nacjonalistyczny, który w 1940 roku za wystąpienia przeciw udziałowi Birmy w wojnie trafił do brytyjskiego więzienia. Równocześnie grupa młodych radykałów z ruchu Thakin, skupionego wokół organizacji Dobama Asiayone, nawiązała kontakt z japońskim wywiadem. Pułkownik Keiji Suzuki wyszkolił ich na wyspie Hajnan, a w grudniu 1941 roku w Bangkoku powstała z nich Armia Niepodległości Birmy, na której czele stanął Aung San. Birmańscy ochotnicy weszli do kraju razem z japońską 15 Armią, gdy rozpoczęła się inwazja na Birmę.

Do maja 1942 roku Japończycy wyparli z Birmy Brytyjczyków i Chińczyków, a kampania zakończyła się najdłuższym odwrotem w dziejach armii brytyjskiej. Tokio nie zamierzało jednak spełniać obietnic, które Suzuki składał birmańskim ochotnikom. W miejsce lokalnych komitetów tworzonych przez Armię Niepodległości wprowadzono zarząd wojskowy, armię ochotniczą zredukowano i latem 1942 roku przekształcono w mniejszą Birmańską Armię Obrony, a 1 sierpnia 1942 roku na czele cywilnej administracji centralnej postawiono Ba Mawa, który w kwietniu uciekł z więzienia w Mogok. Administracja ta miała prowadzić bieżące sprawy kraju, ale każda decyzja zależała od japońskich wojskowych.

Decyzja w Tokio

O przyspieszeniu „niepodległości” przesądził obrót wojny. Po klęskach pod Midway i na Guadalcanalu japońskie kierownictwo uznało, że trzeba pozyskać ludy podbitej Azji dla wspólnej sprawy, zanim alianci przejdą do kontrofensywy. 28 stycznia 1943 roku premier Hideki Tōjō zapowiedział w parlamencie, że Birma uzyska niepodległość w ciągu roku, pod warunkiem że przystąpi do wojny po stronie Japonii. Podobną obietnicę złożono Filipinom. W marcu 1943 roku japońska Kwatera Główna i rząd przyjęły wytyczne w sprawie birmańskiej niepodległości, a delegacja z Ba Mawem i Aung Sanem pojechała do Tokio, gdzie otrzymała szczegółowe instrukcje. Członków delegacji przyjął cesarz Hirohito.

8 maja 1943 roku w Rangunie powstał Komitet Przygotowawczy Niepodległości pod przewodnictwem Ba Mawa, złożony ze znanych polityków różnych orientacji. Przygotował on ustawę zasadniczą, która skupiała niemal całą władzę w rękach głowy państwa. W marcu 1943 roku Japończycy utworzyli też w Birmie nowe dowództwo – Armię Obszaru Birma pod komendą generała Masakazu Kawabe – co pokazywało, że kraj pozostanie przede wszystkim teatrem działań wojennych.

1 sierpnia 1943 roku

1 sierpnia japońskie dowództwo ogłosiło rozwiązanie zarządu wojskowego. Zgromadzenie zwołane przez Komitet Przygotowawczy powierzyło Ba Mawowi urząd głowy państwa, a ten odczytał akt niepodległości. Japoński ambasador Renzō Sawada podpisał z nim w Rangunie traktat sojuszniczy między Japonią a Birmą, oznaczający japońskie uznanie nowego państwa. Wypowiedzenie wojny Stanom Zjednoczonym i Wielkiej Brytanii, ogłoszone przez radio, było warunkiem postawionym przez Tokio. Państwo Birma przyjęło trójkolorową flagę z pawiem i jako hymn pieśń ruchu Dobama, a za język urzędowy uznano birmański.

W pierwszym rządzie Ba Maw starał się połączyć dawne elity kolonialne z młodymi nacjonalistami. Aung San, awansowany na generała majora, został ministrem obrony i dowódcą sił zbrojnych, przemianowanych w związku z niepodległością na Birmańską Armię Narodową. Ministrem spraw zagranicznych został Thakin Nu, późniejszy premier niepodległej Birmy U Nu, a tekę rolnictwa objął komunista Than Tun. Jedyną dozwoloną partią było ugrupowanie Dobama-Sinyetha, powstałe z połączenia ruchu Thakin i dawnej partii Ba Mawa. W Rangunie odbyły się uroczystości, parady i nabożeństwa w pagodach, a wielu Birmańczyków, zwłaszcza w miastach, przyjęło proklamację z autentyczną nadzieją. Ba Maw w wydanych w 1968 roku wspomnieniach „Breakthrough in Burma” bronił swojej decyzji jako jedynej drogi do wyrwania kraju spod brytyjskiej władzy, a zarazem ostro opisywał arogancję i brutalność japońskich wojskowych, z którymi musiał się układać. Sam Ba Maw zachowywał się jak monarcha: jego kancelaria wydała szczegółowe przepisy o tym, jak należy mu się kłaniać i wycofywać z audiencji.

Nowe państwo uznały Niemcy, Włochy, Tajlandia, Mandżukuo, rząd Wang Jingweia w Nankinie i kilka satelitów Osi w Europie, w tym Chorwacja, Słowacja i Bułgaria. Państwa neutralne go nie uznały, a dla aliantów pozostało ono japońską marionetką. Rząd brytyjski uważał Birmę za swoją kolonię czasowo okupowaną przez nieprzyjaciela, a gubernator Reginald Dorman-Smith urzędował na wygnaniu w indyjskiej Simli.

Niepodległość pod nadzorem

Granice suwerenności Ba Mawa wyznaczało tajne porozumienie wojskowe. Japońska armia, licząca w Birmie według japońskich zestawień około 200 tysięcy żołnierzy, mogła swobodnie korzystać z dróg, kolei, portów i zasobów kraju, a na czas wojny podporządkowano jej w praktyce birmańskie wojsko i policję. Japoński ambasador i dowództwo Armii Obszaru Birma pozostawały faktycznymi zwierzchnikami rządu w Rangunie. Część birmańskich terytoriów Japonia przekazała w tym samym czasie swojej sojuszniczce Tajlandii: na mocy traktatu z 20 sierpnia 1943 roku Bangkok otrzymał szańskie księstwa Kengtung i Möngpan, a pozostałe stany Szan oddano Birmie dopiero 25 września.

Dla zwykłych Birmańczyków zmiana flagi niewiele znaczyła. Trwały rekwizycje ryżu i bydła na potrzeby armii, japońskie banknoty okupacyjne traciły wartość, a Kempeitai aresztowała i torturowała podejrzanych o sprzyjanie Brytyjczykom. Dziesiątki tysięcy Birmańczyków werbowano, często pod przymusem, do tak zwanej Armii Potu, która budowała Kolej Birmańską z Tajlandii do Birmy; wielu z nich zmarło z wycieńczenia, głodu i chorób. Coraz dotkliwsze stawały się też alianckie naloty na Rangun i szlaki komunikacyjne. Wiosną 1943 roku pierwsza wyprawa czinditów pokazała zaś, że Brytyjczycy nie zamierzają z Birmy rezygnować. Kilka tygodni po proklamacji, na konferencji w Quebecu, Brytyjczycy i Amerykanie postanowili utworzyć osobne Dowództwo Azji Południowo-Wschodniej pod komendą lorda Louisa Mountbattena, którego głównym zadaniem miało być odzyskanie Birmy.

Wzór dla innych „niepodległości”

Birma była pierwszym z państw, którym Japonia w 1943 roku przyznała formalną niepodległość w ramach Strefy Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej. Wcześniej Tokio posługiwało się innymi formami zależności: państwem z cesarzem na czele w Mandżurii i kolaboracyjnym rządem chińskim w Nankinie, a z formalnie niezależną Tajlandią łączył je sojusz. 14 października 1943 roku powstała Druga Republika Filipin z prezydentem José P. Laurelem, a 21 października w Singapurze Subhas Czandra Bose ogłosił utworzenie rządu Azad Hind, Tymczasowego Rządu Wolnych Indii. Na początku listopada 1943 roku Ba Maw, Laurel, Wang Jingwei, przedstawiciele Mandżukuo i Tajlandii oraz Bose jako obserwator przyjechali do Tokio na Konferencję Wielkiej Azji Wschodniej. Ba Maw mówił tam o „wołaniu azjatyckiej krwi”, które zjednoczyło narody Azji przeciw Zachodowi.

Wszystkie te twory łączyło to samo: ich rządy nie miały własnej polityki zagranicznej ani realnej kontroli nad armią, a gospodarka służyła japońskiemu wysiłkowi wojennemu. Dla części azjatyckich nacjonalistów był to jednak pierwszy w życiu kontakt z władzą państwową, z własnym wojskiem i administracją, co po wojnie miało znaczenie dla walki o niepodległość.

Rozczarowanie i zwrot

W samej Birmie złudzenia szybko się rozwiały. Aung San i jego towarzysze już w 1943 roku nawiązywali kontakty z podziemiem komunistycznym, a w sierpniu 1944 roku z ich inicjatywy powstała konspiracyjna Antyfaszystowska Organizacja (AFO), w której spotkali się komuniści, socjaliści i oficerowie Birmańskiej Armii Narodowej. Przez komunistów i birmańskie oddziały w Arakanie AFO nawiązała łączność z brytyjskim Force 136, organizacją dywersyjną działającą z Indii. Klęska japońskiej ofensywy na Indie w 1944 roku, pod Imphalem i Kohimą, otworzyła drogę alianckiej kontrofensywie. Część japońskich oficerów, niezadowolona z Ba Mawa, myślała nawet o zastąpieniu go U Nu, a w kwietniu 1944 roku w otoczeniu Armii Obszaru Birma narodził się spisek na jego życie, który udaremniła ochrona.

27 marca 1945 roku Birmańska Armia Narodowa, wyprowadzona z Rangunu rzekomo na front przeciw Brytyjczykom, zwróciła się przeciw Japończykom. Dzień ten Birmańczycy obchodzą do dziś jako Dzień Sił Zbrojnych. Po rozmowach z Mountbattenem oddziały Aung Sana walczyły dalej jako Patriotyczne Siły Birmańskie. Państwo Birma rozpadło się wraz z wycofaniem Japończyków. Ba Maw uciekł w kwietniu 1945 roku na południe kraju, a po kapitulacji Japonii przez Tajlandię do Tokio. Rangun Brytyjczycy odzyskali na początku maja 1945 roku.

Znaczenie

Proklamacja z 1 sierpnia 1943 roku nie zmieniła układu sił w Azji Południowo-Wschodniej: Birma pozostała japońską bazą wypadową przeciw Indiom, a jej rząd nie miał wpływu na prowadzenie wojny. Miała jednak trwałe skutki polityczne. Wojsko i administracja, które powstały pod japońskim nadzorem, stały się zalążkiem sił zdolnych przeciwstawić się po wojnie powrotowi brytyjskiego panowania. Aung San, który w 1943 roku był ministrem w rządzie Ba Mawa, w 1945 roku przeszedł na stronę aliantów, a po wojnie poprowadził negocjacje z Londynem. Nie doczekał ich owocu: zginął w zamachu 19 lipca 1947 roku, a pełną niepodległość Birma uzyskała 4 stycznia 1948 roku – poza Wspólnotą Brytyjską. Japońska „niepodległość” Birmy pozostała przykładem tego, jak Tokio w drugiej połowie wojny próbowało nadać treść hasłu wyzwolenia Azji spod kolonializmu, którym uzasadniało swoje podboje: tworzyło państwa formalnie suwerenne, a w praktyce całkowicie od siebie zależne.