Masakra w Homfreyganj

30 stycznia 1944 roku nad ranem japońscy żołnierze przewieźli ciężarówkami z Więzienia Komórkowego w Port Blair do wioski Homfreyganj na Andamanie Południowym 44 mieszkańców wysp. Wszyscy byli Hindusami, a większość należała do miejscowego oddziału Indyjskiej Ligi Niepodległości – organizacji, która miała współpracować z Japonią w walce o wyzwolenie Indii spod władzy brytyjskiej. Oskarżono ich o szpiegostwo na rzecz Brytyjczyków. Nad wykopanym dołem zostali rozstrzelani, według relacji przytaczanych w Indiach – grupami po pięciu, niekiedy dobijani bagnetami – i pogrzebani w zbiorowej mogile. Była to największa pojedyncza egzekucja w czasie japońskiej okupacji Andamanów. Doszło do niej zaledwie miesiąc po tym, jak Subhas Czandra Bose uroczyście przejął wyspy we władanie swojego Tymczasowego Rządu Wolnych Indii.

Wyspy pod okupacją

Japończycy wylądowali w Port Blair bez walki 23 marca 1942 roku, po wycofaniu przez Brytyjczyków niewielkiego garnizonu. Archipelag w Zatoce Bengalskiej, dawna brytyjska kolonia karna, stał się wysuniętą bazą japońskiej marynarki, która osłaniała stamtąd szlak morski z Singapuru do Rangunu i patrolowała wody przed wybrzeżem Birmy. Wyspy zamieszkiwało wówczas, według przytaczanych szacunków, około 40 tysięcy ludzi – w ogromnej większości potomków zesłańców i osadników z Indii, obok kilku tysięcy rdzennych mieszkańców.

Na początku okupacji Japończycy zachęcali miejscową inteligencję – urzędników, lekarzy, nauczycieli – do wstąpienia do Indyjskiej Ligi Niepodległości. Jej oddział powstał w kwietniu 1942 roku, a w czerwcu utworzono też miejscowy oddział Indyjskiej Armii Narodowej. Na czele Ligi stanął dr Diwan Singh, lekarz, który – jak zgodnie podają relacje mieszkańców – próbował łagodzić postępowanie okupantów wobec ludności. Współpraca szybko okazała się pułapką. Japońskie władze wojskowe i żandarmeria Kempeitai, obawiając się brytyjskiego desantu i nasłuchując nadajników, których na wyspach nigdy nie znaleziono, podejrzewały o kontakty z wrogiem właśnie najbardziej wpływowych miejscowych Hindusów.

Represje przychodziły falami. Jesienią 1942 roku aresztowano kilkuset ludzi; według relacji zebranych po wojnie część z nich torturowano w Więzieniu Komórkowym, a siedmiu – wśród nich szefa i zastępcę szefa policji powołanej przez samych Japończyków – rozstrzelano; indyjskie źródła datują tę egzekucję na wybrzeżu w Dignabad na 30 marca 1943 roku. W 1943 roku, po zmianie dowódcy garnizonu, przyszła druga, szersza fala aresztowań, określana przez mieszkańców jako „sprawa szpiegowska”. Według relacji, na których opierają się historycy okupacji, zatrzymano wtedy kilkaset osób. W więzieniu, które Brytyjczycy zbudowali dla indyjskich rewolucjonistów, Japończycy przetrzymywali teraz indyjskich działaczy narodowych. Według zgodnych relacji przesłuchania łączyły się z torturami; dr Diwan Singh, aresztowany jesienią 1943 roku, zmarł od tortur w styczniu 1944 roku, kilka tygodni przed egzekucją swoich towarzyszy.

Wyrok bez procesu

Niewiele wiadomo o tym, jak zapadła decyzja o egzekucji 30 stycznia 1944 roku. Japończycy przed kapitulacją zniszczyli dokumenty z okresu okupacji, a późniejsze ustalenia opierają się głównie na powojennych relacjach mieszkańców, na niepublikowanym sprawozdaniu jednego z nich, Ramy Krishny, i na raporcie brytyjskiego oficera D. McCarthy’ego, który w 1944 roku przebywał na wyspach z tajną misją. Wszystkie te źródła zgodnie przedstawiają oskarżenia o szpiegostwo jako sfabrykowane lub wymuszone torturami: od zatrzymanych żądano nazwisk wspólników, a wymienieni trafiali do kolejnych cel. Według relacji, jeśli odbyło się jakiekolwiek postępowanie, było ono pozorne, a oskarżeni nie mieli możliwości obrony.

Nad ranem 30 stycznia więźniów wyprowadzono z Więzienia Komórkowego i przewieziono do Homfreyganj, wioski w głębi Andamanu Południowego. Na miejscu kazano im stanąć nad dołem i rozstrzelano. Liczbę 44 zabitych podają zgodnie zarówno źródła indyjskie, jak i opracowania anglojęzyczne. Ciała pogrzebano w zbiorowej mogile na miejscu kaźni; rodziny długo nie wiedziały, co się stało z aresztowanymi.

Rząd, który nie rządził

Masakra obnażyła, czym w praktyce było przekazanie wysp rządowi Azad Hind, ogłoszone przez Japonię jesienią 1943 roku. Bose odwiedził Port Blair w dniach 29–31 grudnia 1943 roku, podniósł tam flagę ruchu narodowego i ogłosił nadanie wyspom nazw Shaheed i Swaraj. Według relacji mieszkańców japońscy gospodarze starannie odgradzali go od miejscowej ludności, a próby powiadomienia go, że w Więzieniu Komórkowym torturowani są członkowie Ligi – organizacji, która formalnie mu podlegała – nie przyniosły skutku. Historycy różnią się w ocenie: jedni uważają, że Bose o represjach nie wiedział, inni zarzucają mu, że nie podjął starań, by cokolwiek wyjaśnić. Wśród mieszkańców Andamanów utrwaliło się przekonanie, że rząd Wolnych Indii „zawiódł swoich ludzi”.

Mianowany przez Bosego naczelny komisarz wysp, ppłk (później gen. mjr) A.D. Loganathan z Indyjskiej Armii Narodowej, objął urząd na początku 1944 roku, ale nie miał żadnych realnych kompetencji. Japonia zachowała kontrolę nad policją, wojskiem, łącznością i zaopatrzeniem. Po wojnie Loganathan zeznawał, że w pełni kierował jedynie szczątkowym wydziałem oświaty, a w proteście odmówił przyjęcia odpowiedzialności za resztę administracji. Egzekucji w Homfreyganj ani późniejszych zbrodni nie mógł zapobiec. Japońska marynarka wojenna, która rządziła wyspami, traktowała miejscowych Hindusów nie jako sojuszników w walce z imperium brytyjskim, lecz jako potencjalną piątą kolumnę.

Najgorsze miało dopiero nadejść

Homfreyganj nie zakończyło terroru. W 1944 i 1945 roku, gdy alianckie okręty podwodne i lotnictwo coraz skuteczniej odcinały wyspy od zaopatrzenia, na Andamanach zapanował głód. Według relacji przytaczanych przez historyków okupacji w ostatnich miesiącach wojny Japończycy, chcąc pozbyć się „zbędnych gąb”, wywozili starszych i niezdolnych do pracy mieszkańców na niezamieszkane wyspy, gdzie mieli sami się wyżywić; w sierpniu 1945 roku część z nich zmuszono do skoku do morza setki metrów od brzegu. Szacunki liczby ofiar tych deportacji wahają się od kilkuset do ponad tysiąca i są niepewne. Według najczęściej przytaczanych ocen w czasie okupacji z powodu egzekucji, tortur, głodu i chorób zginęło na wyspach około 2000 mieszkańców – w niektórych publikacjach pojawiają się liczby znacznie wyższe, których nie da się jednak potwierdzić.

Japoński garnizon Andamanów skapitulował przed Brytyjczykami dopiero jesienią 1945 roku, kilka tygodni po kapitulacji Japonii. Część zbrodni popełnionych na wyspach rozpatrywały po wojnie brytyjskie sądy dla zbrodniarzy wojennych, ale sprawa egzekucji w Homfreyganj, pozbawiona dokumentów i w dużej mierze żyjących świadków, nigdy nie została w pełni wyjaśniona.

Pamięć

W niepodległych Indiach pamięć o Homfreyganj długo pozostawała sprawą lokalną, przyćmioną przez legendę Bosego i Indyjskiej Armii Narodowej, w której Andamany figurowały jako pierwsza „wyzwolona” ziemia indyjska. Dopiero w 1979 roku komitet złożony z potomków ofiar wzniósł na miejscu egzekucji pomnik z tablicami z nazwiskami zabitych. Co roku 30 stycznia – w rocznicę masakry, a zarazem w rocznicę zabójstwa Mahatmy Gandhiego, obchodzoną w Indiach jako Dzień Męczenników – odbywa się tam międzywyznaniowa uroczystość żałobna.

Masakra w Homfreyganj była jednym z wielu przykładów rozdźwięku między japońską propagandą a rzeczywistością okupacji. Tokio przedstawiało swoją wojnę jako wyzwalanie Azji spod władzy kolonialnej i nadawało formalną niezależność Birmie, Filipinom czy rządowi Bosego. Na Andamanach, jedynym skrawku Indii Brytyjskich zajętym przez Japonię na dłużej, ofiarami japońskiej władzy padli w pierwszej kolejności właśnie ci Hindusi, którzy uwierzyli w hasło „Azja dla Azjatów” i wstąpili do organizacji niepodległościowych. Wśród mieszkańców wysp lata 1942–1945 zapisały się w pamięci przede wszystkim jako czas terroru, którego rząd Wolnych Indii nie potrafił powstrzymać.