Koniec oblężenia Imphalu

22 czerwca 1944 roku na drodze z Dimapuru do Imphalu, w górach Manipuru, czołowe oddziały brytyjskiej 2 Dywizji, idące od strony Kohimy, spotkały się z indyjską 5 Dywizją, która przebijała się z Imphalu na północ. Miejscem spotkania był kamień oznaczający 109 milę drogi, licząc od Dimapuru. Po niemal trzech miesiącach okrążenia IV Korpus pod Imphalem znów miał połączenie lądowe z Indiami, a jeszcze tego samego dnia i w następnych ruszyły drogą kolumny ciężarówek z zaopatrzeniem, którego nie dało się dostarczyć samolotami.

Popularne kalendaria zapisują zniesienie oblężenia Imphalu pod 20 czerwca, a pod 22 czerwca – zakończenie bitwy o Kohimę brytyjskim zwycięstwem. Pierwsza data jest o dwa dni za wczesna: według brytyjskich opracowań połączenie obu korpusów nastąpiło 22 czerwca. Druga wymaga wyjaśnienia. Walki na samym grzbiecie Kohimy skończyły się już na przełomie maja i czerwca, gdy japońska 31 Dywizja zaczęła odwrót; brytyjskie opracowania liczą jednak bitwę o Kohimę od 4 kwietnia do 22 czerwca, bo jej celem było otwarcie drogi do Imphalu – a tę otwarto właśnie przy 109 mili.

Pościg z Kohimy na południe

Decyzja gen. por. Kōtoku Satō, który 31 maja wbrew rozkazom zaczął wycofywać głodującą 31 Dywizję spod Kohimy, otworzyła XXXIII Korpusowi gen. por. Montagu Stopforda drogę na południe. Na grzbiecie Kohimy, gdzie garnizon przetrwał kwietniowe oblężenie, a odsiecz przez następne tygodnie wypierała Japończyków z bunkra po bunkrze, został już tylko cmentarz polowy i zryte pociskami zbocza. Teraz chodziło o to, by jak najszybciej przejść ponad sto kilometrów górskiej drogi dzielącej Kohimę od Imphalu.

Brytyjska 2 Dywizja posuwała się samą drogą, a indyjska 7 Dywizja, zaopatrywana głównie przez muły i jeepy, szła przez bezdroża na wschód od niej, by obchodzić japońskie stanowiska. Opóźniała je straż tylna 31 Dywizji pod gen. mjr. Shigesaburō Miyazakim, a dalej na południe – 60 Pułk japońskiej 15 Dywizji, który bronił drogi na północ od Imphalu. Japończycy zostawiali na zakrętach drogi małe grupy z karabinami maszynowymi i działami, wysadzali mosty i przepusty, a potem wycofywali się na kolejną pozycję. Każde takie stanowisko trzeba było obejść przez zalesione grzbiety albo zdobywać z ciężkim wsparciem artylerii.

Najtrudniejszym przeciwnikiem był jednak monsun. Od początku czerwca deszcz padał prawie bez przerwy, osuwiska zasypywały drogę, a ścieżki w dżungli zamieniały się w błotne koryta, po których muły ledwie mogły iść. Żołnierze 2 Dywizji, wyczerpani dwumiesięcznymi walkami o Kohimę, cierpieli na malarię i dyzenterię. Mimo to tempo pościgu rosło z każdym dniem, bo opór japońskiej straży tylnej słabł: jej żołnierze od tygodni dostawali tylko ułamek racji, a amunicji nikt już nie dowoził.

Imphal w czerwcu

Wewnątrz okrążenia IV Korpus gen. por. Geoffry’ego Scoonesa od maja prowadził przeciwnatarcie. Za cel obrano japońską 15 Dywizję na północ i północny wschód od Imphalu – najsłabszą z trzech dywizji 15 Armii. Gen. por. William Slim, dowódca brytyjskiej 14 Armii, uznał, że jeśli ona się załamie, oblężenie upadnie, gdy tylko z północy podejdzie XXXIII Korpus. Od końca maja indyjska 5 Dywizja nacierała z Sengmai na północ wzdłuż głównej drogi przez Kanglatongbi, a indyjska 20 Dywizja szła ścieżkami i doliną rzeki Iril w stronę Litanu i Ukhrulu, grożąc liniom zaopatrzenia przeciwnika.

Japońska 15 Dywizja w czerwcu przestawała istnieć jako zwarta siła. Jej żołnierze porzucali pozycje, by szukać żywności w wioskach i na własnych tyłach. Śmiertelnie chorego dowódcę dywizji, gen. por. Masafumiego Yamauchiego, Mutaguchi odwołał i zastąpił gen. por. Uichim Shibatą, ale zmiana dowódcy niczego nie mogła zmienić. Gdy 15 Dywizja się rozsypywała, jej 60 Pułk na drodze do Kohimy znalazł się między dwoma nacierającymi korpusami brytyjskimi i według brytyjskich opracowań stracił w tych walkach większość stanu.

Na wschodzie, na przełęczy Shenam na drodze z Tamu, indyjska 23 Dywizja odpierała natarcia oddziału gen. mjr. Tsunoru Yamamoto, który dysponował czołgami i ciężką artylerią, ale ponosił coraz większe straty. Najzacieklej walczono znów na południu, pod Bishenpurem. Gen. por. Nobuo Tanaka, od 22 maja dowódca japońskiej 33 Dywizji, dostał w czerwcu posiłki – pułk z 53 Dywizji i oddział 14 Pułku Czołgów – i rzucił je do kolejnego natarcia na pozycje indyjskiej 17 Dywizji. Po początkowym powodzeniu świeży pułk poniósł ciężkie straty od ognia artylerii. Według brytyjskiej historiografii pod koniec czerwca 33 Dywizja była tak wykrwawiona, że nie mogła już podjąć żadnego wysiłku, a z wielu jej batalionów zostały garstki ludzi.

Sam Imphal przez cały ten czas żył z mostu powietrznego. Admirał Louis Mountbatten, naczelny dowódca Dowództwa Azji Południowo-Wschodniej, jeszcze w marcu przejął dla frontu część samolotów transportowych przeznaczonych dla Chin, a samoloty amerykańskie i brytyjskie przez trzy miesiące dowoziły żywność, amunicję, paliwo i uzupełnienia, wywożąc rannych i zbędnych żołnierzy. Monsun ograniczał loty, racje zmniejszono, a amunicję artyleryjską trzeba było oszczędzać, ale garnizon nigdy nie znalazł się w położeniu, w jakim była japońska armia po drugiej stronie frontu.

Spotkanie przy 109 mili

Po zepchnięciu ostatnich japońskich straży tylnych z drogi czołówki obu korpusów zbliżały się do siebie z dwóch stron. 22 czerwca przednie oddziały brytyjskiej 2 Dywizji spotkały główne siły indyjskiej 5 Dywizji przy 109 mili. Sama chwila nie miała w sobie nic z wielkiej bitwy – kilka czołgów i ciężarówek, żołnierze w przemoczonych mundurach – ale jej znaczenie było oczywiste dla obu stron. Japońska 15 Armia, która w marcu wyruszyła, by zdobyć Imphal i Kohimę, odciąć brytyjski front w Asamie i otworzyć drogę do Indii, nie zdobyła ani jednego, ani drugiego, a teraz straciła nawet kontrolę nad drogą, którą przez trzy miesiące blokowała.

Ponowne otwarcie drogi oznaczało dla Imphalu koniec oszczędzania. Konwoje z Dimapuru przywoziły ciężki sprzęt, amunicję i paliwo, a z miasta mogły wyjeżdżać tysiące rannych i chorych. Dla Slima zaś było sygnałem, że czas przejść od obrony do pościgu: oba korpusy mogły teraz razem uderzyć na rozbite japońskie dywizje, zanim zdążą się wycofać za Czinduin.

Głód armii Mutaguchiego

Klęska 15 Armii była przede wszystkim klęską zaopatrzenia. Gen. por. Renya Mutaguchi, wbrew ostrzeżeniom części oficerów sztabu, zaplanował operację U-Go tak, jakby Imphal miał paść w ciągu trzech tygodni: żołnierze nieśli racje na około dwadzieścia dni, a resztę mieli zdobyć w brytyjskich magazynach. Część zaopatrzenia miały nieść stada bydła, pędzone przez góry jako żywy zapas mięsa; większość zwierząt padła lub zginęła po drodze. Gdy Brytyjczycy utrzymali Imphal i Kohimę, a monsun przerwał wąskie ścieżki biegnące od Czinduinu, dywizje zostały bez żywności, lekarstw i amunicji.

W czerwcu armia ta głodowała. Żołnierze żywili się trawą, korzeniami i tym, co znaleźli w opuszczonych wioskach; malaria, dyzenteria, tyfus plamisty i beri-beri zabijały więcej ludzi niż walka. Rannych i chorych, którzy nie mogli iść, zostawiano na ścieżkach – szlak późniejszego odwrotu Japończycy sami nazywali „drogą białych kości”. Opis ten nie jest literacką przesadą: gdy alianci odzyskali Tamu pod koniec lipca, według brytyjskich opracowań znaleźli tam ponad 550 niepogrzebanych ciał żołnierzy japońskich i ponad stu ciężko rannych i chorych, umierających wśród nich.

Dowództwo japońskie od dawna wiedziało, że operacja się nie uda. Już pod koniec kwietnia zastępca szefa Sztabu Generalnego gen. por. Hikosaburō Hata zameldował w Tokio o pesymistycznych perspektywach, ale premier Hideki Tōjō zlekceważył te obawy. Dowódca Armii Obszaru Birmy gen. por. Masakazu Kawabe spotkał się z Mutaguchim 6 czerwca; według relacji obaj rozumieli, że sukces jest niemożliwy, lecz żaden nie chciał wziąć na siebie odpowiedzialności za rozkaz odwrotu. Kawabe, choć chory na dyzenterię, nadal nakazywał natarcia, tłumacząc później, że od wyniku operacji zależała sprawa Subhasa Czandry Bosego i jego Indyjskiej Armii Narodowej, której oddziały również walczyły pod Imphalem. Mutaguchi ze swej strony rozkazał 31 Dywizji, wycofanej spod Kohimy, aby razem z 15 Dywizją ponowiła natarcie na Imphal od północy. Żadna z nich nie była w stanie tego rozkazu wykonać i żadna go nie wykonała.

Birma w drugiej połowie czerwca

Pod 21 czerwca w kalendariach pojawia się „aliancka ofensywa w Birmie”. Jednej ofensywy o tej dacie nie było; był za to szereg równoległych działań, które w drugiej połowie czerwca po raz pierwszy od 1942 roku zepchnęły Japończyków do obrony na całym froncie birmańskim.

Na północy Birmy gen. Joseph Stilwell prowadził chińskie dywizje z Ledo w dół doliny Mogaungu. 16 czerwca chińska 22 Dywizja zajęła Kamaing. Od maja podlegali mu też czindici – brygady rzucone w marcu na japońskie tyły w ramach operacji „Thursday”, dowodzone po śmierci Orde’a Wingate’a przez gen. mjr. Waltera Lentaigne’a. Stilwell użył ich jak zwykłej piechoty, choć byli wyczerpani walkami, chorobami i niedożywieniem. Od początku czerwca 77 Brygada bryg. Michaela Calverta, wsparta później przez chiński pułk z 38 Dywizji, szturmowała Mogaung – węzeł kolejowy łączący dolinę z Myitkyiną. Po walkach o most w Pinhmi, dom sądu i tzw. Czerwony Dom brytyjsko-chińskie oddziały zajęły stację kolejową 25 czerwca, a nazajutrz, 26 czerwca, Japończycy opuścili miasto. Czindici uważali Mogaung za pierwsze miasto Birmy odbite z rąk japońskich, choć Chińczycy zajęli wcześniej Kamaing; 77 Brygada straciła w tych walkach według relacji jej dowódcy mniej więcej połowę stanu.

Kilkadziesiąt kilometrów dalej trwało oblężenie Myitkyiny. Od czasu, gdy Maruderzy Merrilla zajęli lotnisko 17 maja, japoński garnizon miasta, wzmacniany przez rzekę, odpierał kolejne chińskie szturmy, a wyczerpani Amerykanie tracili ludzi głównie z powodu chorób. Na wschodzie, w chińskim Junnanie, Siły Ekspedycyjne gen. Wei Lihuanga, które w maju przekroczyły Saluin, toczyły ciężkie walki w górach o japońskie umocnienia przy Drodze Birmańskiej, przede wszystkim o górę Songshan i podejścia do Tengchongu i Longlingu. Tylko w Arakanie, na wybrzeżu Zatoki Bengalskiej, monsun wstrzymał większe działania po obu stronach.

Wszystkie te kampanie łączyło jedno: Japończycy w Birmie nie mieli już rezerw, którymi mogliby zatkać wszystkie wyrwy naraz. 33 Armia gen. Masakiego Hondy w północnej Birmie musiała jednocześnie bronić Myitkyiny, Mogaungu i frontu nad Saluinem, a 15 Armia Mutaguchiego, która miała przesądzić o losach kampanii, wykrwawiała się i głodowała w górach Manipuru.

Miejsce w wojnie

Spotkanie przy 109 mili zamknęło bitwę o Kohimę, ale nie bitwę o Imphal. Japońskie dywizje wciąż stały pod Bishenpurem i na przełęczy Shenam, a oddział Yamamoto jeszcze w pierwszym tygodniu lipca urządził dwa wypady na lotnisko w Palel, niszcząc kilka samolotów. Dopiero gdy Mutaguchi zrozumiał, że żadna z jego dywizji nie wykonuje już rozkazów natarcia, 3 lipca przerwał operację U-Go. Odwrót ku Czinduinowi w pełni monsunu zamienił się w katastrofę: rozbite oddziały porzucały artylerię, pojazdy i rannych, a tysiące żołnierzy zmarło z głodu i chorób po drodze. Yamauchi i dowódca 33 Dywizji Genzō Yanagida zostali odwołani jeszcze w czasie bitwy, Satō na początku lipca; w następnych miesiącach stanowiska stracili także Mutaguchi i Kawabe.

Według danych przytaczanych w brytyjskiej historiografii Japończycy stracili w bitwach o Imphal i Kohimę 54 879 ludzi, w tym 13 376 zabitych, a większość tych strat spowodował głód, choroby i wyczerpanie; inne szacunki, obejmujące zmarłych w czasie odwrotu, podają znacznie wyższą liczbę zabitych. Straty brytyjskie i indyjskie wyniosły według tych samych źródeł około 12 600 ludzi, z czego ponad 4000 pod Kohimą. Japończycy stracili też niemal wszystkie konie i muły swoich kolumn transportowych, co w następnym roku sparaliżowało kilka dywizji. Uchodzi to za największą klęskę, jaką armia japońska poniosła na lądzie do tamtej pory.

Klęska pod Imphalem zmieniła sytuację w całej Azji Południowo-Wschodniej. Japonia nie miała już sił, by zagrozić Indiom, a Indyjska Armia Narodowa Bosego straciła wiarygodność jako siła mająca „wyzwolić” kraj. Brytyjska 14 Armia, która po raz pierwszy w tej wojnie rozbiła duże zgrupowanie japońskie w otwartej bitwie, w grudniu 1944 roku przekroczyła Czinduin, a wiosną 1945 roku w bitwach o Miktilę (Meiktilę) i Mandalaj zniszczyła główne siły japońskie w Birmie a 3 maja 1945 roku alianci weszli do Rangunu. W grudniu 1944 roku wicekról Indii feldmarszałek Archibald Wavell pasował Slima oraz dowódców korpusów – Scoonesa, Stopforda i walczącego w Arakanie Philipa Christisona – na rycerzy podczas uroczystości w Imphalu.

Tego samego 22 czerwca, w trzecią rocznicę niemieckiej napaści na ZSRR, Armia Czerwona rozpoczęła na Białorusi operację „Bagration” – na razie rozpoznaniem walką, bo główne siły uderzyły nazajutrz – a na Pacyfiku Amerykanie od tygodnia walczyli na Saipanie, kilka dni po bitwie na Morzu Filipińskim. Koniec oblężenia Imphalu był na tym tle wydarzeniem mniej widowiskowym, ale dla wojny w Azji równie przełomowym. Na cmentarzu wojennym w Kohimie, założonym na zboczu Garrison Hill w miejscu dawnego kortu tenisowego, stoi pomnik brytyjskiej 2 Dywizji z inskrypcją przypisywaną Johnowi Maxwellowi Edmondsowi: „Gdy wrócicie do domu, powiedzcie im o nas i powiedzcie: za wasze jutro oddaliśmy nasze dziś”. W 2013 roku w plebiscycie brytyjskiego National Army Museum bitwy o Imphal i Kohimę uznano za największą bitwę w historii brytyjskiej armii.