Mahatma Gandhi

Mohandas Karamchand Gandhi, nazywany Mahatmą („Wielką Duszą”), był najbardziej znanym przeciwnikiem imperium brytyjskiego w pierwszej połowie XX wieku i twórcą metody walki politycznej, którą nazwał satjagrahą – „trzymaniem się prawdy”. Adwokat wykształcony w Londynie, przez dwadzieścia lat bronił praw Hindusów w Afryce Południowej, a po powrocie do Indii zamienił elitarny Indyjski Kongres Narodowy w ruch milionów. W czasie drugiej wojny światowej stanął wobec dylematu, którego nie rozwiązał żaden inny przywódca kolonialnego narodu: potępiał Hitlera i faszyzm, ale odmawiał poparcia wojny prowadzonej przez państwo, które jego krajowi odmawiało wolności. Jego kampanie z lat 1940–1942 i uwięzienie w czasie wojny przesądziły, że po 1945 roku Brytyjczycy nie mogli już utrzymać Indii.

Dzieciństwo i Londyn

Urodził się 2 października 1869 roku w Porbandarze, niewielkim księstwie na półwyspie Kathijawar nad Morzem Arabskim, w rodzinie hinduistycznej z kasty kupieckiej. Jego ojciec Karamchand był diwanem, czyli pierwszym ministrem, władcy Porbandaru, a potem Radźkotu. Matka Putlibai, głęboko religijna, wychowała go w duchu wisznuizmu, a otoczenie dżinistów Gudźaratu nauczyło go szacunku dla każdego życia, postów i wegetarianizmu. W 1883 roku, mając 13 lat, ożenił się z rówieśniczką Kasturbą. Mieli czterech synów, którzy dożyli dorosłości.

We wrześniu 1888 roku wyjechał na studia prawnicze do Londynu, obiecawszy matce, że nie tknie mięsa, alkoholu ani kobiet. Próbował przez pewien czas stać się angielskim dżentelmenem, brał lekcje tańca i francuskiego, ale prawdziwym środowiskiem stali się dla niego londyńscy wegetarianie i teozofowie, za których namową po raz pierwszy przeczytał Bhagawadgitę, a także Nowy Testament. 10 czerwca 1891 roku został przyjęty do palestry i wrócił do Indii. Jako adwokat w Bombaju nie odniósł sukcesu – podobno na pierwszej rozprawie nie był w stanie wydobyć z siebie słowa.

Afryka Południowa

W 1893 roku przyjął roczny kontrakt indyjskiej firmy kupieckiej w Natalu i w maju przypłynął do Durbanu. Około dwóch tygodni po przyjeździe, 7 czerwca 1893 roku, w Pietermaritzburgu wyrzucono go z przedziału pierwszej klasy, bo był „kolorowy”. Noc spędzona na zimnym dworcu była według jego późniejszych wspomnień punktem zwrotnym: postanowił nie wracać do domu, lecz walczyć z dyskryminacją. Został w Afryce Południowej ponad dwadzieścia lat. W 1894 roku założył Indyjski Kongres Natalu, a w 1903 roku tygodnik „Indian Opinion”. W czasie drugiej wojny burskiej zorganizował około tysiąca indyjskich noszowych, którzy wynosili rannych spod ognia, między innymi w bitwie o Spion Kop, licząc, że lojalność wobec Korony przyniesie Hindusom równe prawa. Historycy zwracają uwagę, że młody Gandhi walczył o prawa Hindusów, a nie czarnych Afrykanów, i dzielił wiele uprzedzeń swojej epoki. Jego poglądy na tę sprawę zmieniały się z czasem.

11 września 1906 roku na wiecu w Johannesburgu Hindusi Transwalu przysięgli nie podporządkować się ustawie, która nakazywała im rejestrację z odciskami palców. Tak narodziła się satjagraha: masowe, jawne łamanie niesprawiedliwego prawa, bez użycia przemocy i z gotowością przyjęcia kary. Gandhi czerpał przy tym z Bhagawadgity, Kazania na Górze, eseju Henry’ego Davida Thoreau o nieposłuszeństwie obywatelskim i pism Lwa Tołstoja, z którym korespondował. Kampania trwała siedem lat. Tysiące Hindusów, w tym Gandhi i jego żona, trafiło do więzień, a w 1913 roku strajk górników i marsz protestacyjny zmusiły rząd Jana Smutsa do kompromisu w 1914 roku. W lipcu 1914 roku Gandhi opuścił Afrykę Południową na zawsze.

Powrót do Indii

9 stycznia 1915 roku wylądował w Bombaju jako bohater. Za radą swojego politycznego mentora Gopala Krishny Gokhalego przez rok jeździł po kraju trzecią klasą, poznając Indie, zanim zabrał głos w polityce. Założył aśram pod Ahmadabadem i porzucił europejski ubiór. W 1917 roku w Ćamparanie w Biharze stanął po stronie dzierżawców zmuszanych do uprawy indygo i wymusił na władzach ustępstwa, w 1918 roku poparł strajk robotników przędzalni w Ahmadabadzie i chłopów z dystryktu Kheda, którzy po nieurodzaju odmawiali płacenia podatku. W ostatnim roku pierwszej wojny światowej werbował nawet Hindusów do armii brytyjskiej – z bardzo słabym skutkiem.

Zwrot przyniósł rok 1919. Ustawy Rowlatta, które pozwalały więzić podejrzanych o działalność wywrotową bez sądu, Gandhi uznał za zdradę obietnic wojennych i wezwał do ogólnokrajowego hartalu, dnia strajku i postu. 13 kwietnia 1919 roku brytyjscy żołnierze otworzyli ogień do bezbronnego tłumu w Jallianwala Bagh w Amritsarze; według danych oficjalnych zginęło 379 osób, według indyjskich znacznie więcej (masakra w Amritsarze). Gandhi zerwał z lojalizmem. W 1920 roku, sprzymierzony z muzułmańskim ruchem w obronie kalifatu, ogłosił kampanię niewspółpracy: bojkot brytyjskich szkół, sądów, urzędów, tytułów i tkanin. Kongres przyjął jego program i nową organizację, która zrobiła z niego partię masową. Symbolem ruchu stał się kołowrotek i khadi, samodziałowa tkanina.

Gdy 4 lutego 1922 roku w Chauri Chaura tłum spalił posterunek, zabijając ponad dwudziestu policjantów, Gandhi wbrew kolegom odwołał całą kampanię. 10 marca 1922 roku go aresztowano, a 18 marca skazano za podburzanie na sześć lat więzienia. Zwolniono go w lutym 1924 roku po operacji wyrostka. W 1924 roku był jedyny raz przewodniczącym Kongresu, ale w latach dwudziestych zajmował się głównie zgodą między hinduistami a muzułmanami, walką z nietykalnością i przędzeniem.

Marsz solny i lata trzydzieste

26 stycznia 1930 roku Kongres ogłosił dzień niepodległości Indii. W marcu Gandhi uczynił symbolem walki podatek od soli, który obciążał najbiedniejszych. Od 12 marca do 6 kwietnia 1930 roku szedł z 78 towarzyszami z Ahmadabadu do Dandi nad morzem, około 390 kilometrów, i tam podniósł z plaży grudkę soli, łamiąc państwowy monopol (marsz solny). Za nim poszły miliony. 5 maja go aresztowano, a do więzień trafiło co najmniej 60 tysięcy ludzi. Magazyn „Time” uznał go za człowieka roku 1930. 5 marca 1931 roku wicekról lord Irwin, późniejszy lord Halifax, zawarł z nim porozumienie: zawieszenie kampanii w zamian za zwolnienie więźniów i udział Kongresu w konferencji okrągłego stołu w Londynie. Winston Churchill mówił z oburzeniem o „buntowniczym adwokacie z Middle Temple, udającym fakira”, który wchodzi półnagi po schodach pałacu wicekróla, by rozmawiać z przedstawicielem króla-cesarza jak równy z równym. Niechęć obu mężczyzn miała przetrwać wojnę.

Jesienią 1931 roku Gandhi pojechał do Londynu, ale konferencja zajęła się prawami mniejszości i książąt, a nie przekazaniem władzy. W drodze powrotnej spotkał się w Rzymie z Benitem Mussolinim. Po powrocie, 4 stycznia 1932 roku, znów go uwięziono. Gdy rząd Ramsaya MacDonalda przyznał osobne okręgi wyborcze niedotykalnym, Gandhi w więzieniu Jerawda w Punie rozpoczął 20 września 1932 roku post „na śmierć”. Zakończył go kompromis z przywódcą niedotykalnych Bhimraoem Ramjim Ambedkarem, tak zwany pakt z Puny z 24 września. W 1934 roku Gandhi wystąpił z Kongresu, uznając, że jego osoba hamuje różnorodność partii, ale pozostał jej niekwestionowanym przywódcą duchowym. Osiadł w aśramie Sevagram pod Wardhą. Po wyborach 1937 roku pozwolił Kongresowi przejąć rządy w prowincjach. W 1939 roku doprowadził do odejścia z przewodnictwa Kongresu Subhasa Chandry Bosego, który odrzucał zasadę niestosowania przemocy.

Wobec Hitlera i wojny

Gandhi wierzył, że niestosowanie przemocy jest skuteczne wszędzie, także wobec dyktatur. W listopadzie 1938 roku, po pogromie nocy kryształowej, napisał w swoim tygodniku „Harijan”, że współczuje Żydom, a wojnę z Niemcami w ich obronie uznałby za usprawiedliwioną, gdyby jakakolwiek wojna mogła być usprawiedliwiona. Zarazem radził niemieckim Żydom opór bez przemocy, czym oburzył wielu, w tym filozofa Martina Bubera, który odpowiedział mu listem otwartym. 23 lipca 1939 roku Gandhi napisał krótki list do Adolfa Hitlera, prosząc go, by nie dopuścił do wojny. Brytyjskie władze listu nie przekazały. Drugi, dłuższy list, z 24 grudnia 1940 roku, nazywał zajęcie Czechosłowacji, „gwałt na Polsce” i połknięcie Danii czynami potwornymi, ale powtarzał, że Indie stawiają opór zarówno nazizmowi, jak i brytyjskiemu imperializmowi.

Gdy wicekról ogłosił 3 września 1939 roku stan wojny, Gandhi powiedział mu w Shimli, że jego sympatie są po stronie Wielkiej Brytanii i Francji, i wzruszony mówił o możliwym zniszczeniu Londynu. Kongres był jednak innego zdania niż on: nie odrzucał wojny z zasady, ale żądał w zamian wolności. Gdy Londyn tej wolności nie obiecał, rządy Kongresu w prowincjach podały się do dymisji. Latem 1940 roku, w czasie bitwy o Anglię, Gandhi ogłosił apel „Do każdego Brytyjczyka”, w którym wzywał, by stawić Niemcom opór bez broni, nawet za cenę okupacji. W Wielkiej Brytanii przyjęto to z niedowierzaniem.

We wrześniu 1940 roku Kongres powierzył mu kierowanie walką z rządem. Gandhi wybrał formę ograniczoną, która nie miała paraliżować wysiłku wojennego: indywidualną satjagrahę. Od 17 października 1940 roku wybrani przez niego działacze, a później szeregowi członkowie Kongresu, publicznie wzywali do nieudzielania pomocy wojnie i dawali się aresztować. Do grudnia 1941 roku uwięziono ponad 25 tysięcy osób. Po zastrzeżeniu Churchilla, że Karta atlantycka nie dotyczy Indii, Gandhi odpowiedział milczeniem. Pod koniec grudnia 1941 roku, gdy Japonia przystąpiła do wojny, a większość przywódców Kongresu była gotowa poprzeć obronę Indii w zamian za rząd narodowy, poprosił o zwolnienie z kierownictwa. W styczniu 1942 roku wskazał na swojego następcę Jawaharlala Nehru.

„Quit India” i więzienie

Upadek Singapuru i japońskie natarcie w Birmie zmieniły jego stanowisko. Gandhi uznał, że obecność Brytyjczyków ściąga na Indie atak Japonii i że wolne Indie mogłyby same się z nią porozumieć albo stawić jej opór bez przemocy. Ofertę, którą w marcu 1942 roku przywiózł Stafford Cripps, Kongres odrzucił. Gandhiemu przypisuje się określenie jej „czekiem postdatowanym”. 8 sierpnia 1942 roku na posiedzeniu Ogólnoindyjskiego Komitetu Kongresu w Bombaju wezwał Brytyjczyków do opuszczenia Indii i rzucił hasło „Zrób albo zgiń”. Rezolucja zapowiadała, że wolne Indie przyłączą się do aliantów i pozwolą ich wojskom bronić się na swoim terytorium przed Japonią.

Rano 9 sierpnia Gandhiego i całe kierownictwo Kongresu aresztowano. Kraj ogarnęły strajki, zamieszki i akty sabotażu na kolei i liniach telegraficznych. Wicekról Linlithgow pisał do Churchilla o „najpoważniejszym buncie od 1857 roku”. Wojsko i policja stłumiły ruch w kilka miesięcy; według danych rządowych zginęło około tysiąca osób, według szacunków indyjskich znacznie więcej, a aresztowano dziesiątki tysięcy. Gandhiego osadzono w pałacu Aga Khana w Punie. 15 sierpnia 1942 roku zmarł tam jego wieloletni sekretarz Mahadev Desai. W lutym i marcu 1943 roku Gandhi przeprowadził 21-dniowy post przeciw oskarżeniom, że to on odpowiada za przemoc; władze przygotowywały się na jego śmierć. 22 lutego 1944 roku w więzieniu zmarła Kasturba. 6 maja 1944 roku, ciężko chorego, zwolnił go nowy wicekról, Archibald Wavell.

We wrześniu 1944 roku Gandhi prowadził rozmowy z przywódcą Ligi Muzułmańskiej Muhammadem Alim Jinnahem, ale nie przekonał go do porzucenia żądania osobnego państwa muzułmanów, Pakistanu. W czasie wojny wielu Hindusów poszło inną drogą: około 2,5 miliona ochotników służyło w armii indyjskiej, a Bose stworzył przy boku Japończyków Indyjską Armię Narodową. Gandhi odrzucał obie te drogi.

Niepodległość, podział i śmierć

Po wojnie rząd Clementa Attleego postanowił oddać Indiom władzę. Gandhi do końca sprzeciwiał się podziałowi kraju według religii, ale przywódcy Kongresu, w tym Nehru i Vallabhbhai Patel, uznali go za jedyne wyjście z wojny domowej, która zaczęła się po krwawych zamieszkach w Kalkucie w sierpniu 1946 roku. Gandhi przez kilka miesięcy chodził pieszo od wsi do wsi w ogarniętym rzeziami dystrykcie Noakhali we wschodnim Bengalu. 15 sierpnia 1947 roku, gdy Indie i Pakistan stały się niepodległe, nie uczestniczył w uroczystościach, lecz pościł w Kalkucie, a jego post z 1–4 września powstrzymał tam zamieszki. W Pendżabie podział kosztował życie setek tysięcy ludzi, a miliony musiały uciekać.

13 stycznia 1948 roku w Delhi rozpoczął ostatni post: o pokój między wspólnotami i o wypłatę Pakistanowi należnej mu części majątku Indii Brytyjskich. Hinduscy nacjonaliści uznali to za zdradę. 30 stycznia 1948 roku, gdy szedł na wieczorne modlitwy w ogrodzie Birla House w Nowym Delhi, zastrzelił go z bliska Nathuram Godse, związany z hinduistyczną skrajną prawicą. Godse i jego wspólnika Narayana Aptego powieszono 15 listopada 1949 roku. „Światło zgasło w naszym życiu” – powiedział tego wieczoru przez radio Nehru.

Znaczenie

Gandhi nie zdobył niepodległości sam i nie takiej, jakiej chciał: Indie powstały podzielone, a jego wizja samowystarczalnych wsi przegrała z planami uprzemysłowienia Nehru. Mimo to bardziej niż ktokolwiek inny sprawił, że ruch narodowy objął miliony ludzi i że brytyjskie panowanie straciło w ich oczach prawomocność. Druga wojna światowa była dla jego idei próbą najtrudniejszą. Jego przekonanie, że opór bez przemocy powstrzyma Hitlera, było dla większości współczesnych niezrozumiałe, a sprzeciw wobec wojny – nawet ograniczony – stawiał go w otwartym konflikcie z Churchillem w czasie, gdy imperium walczyło o przetrwanie. Zarazem właśnie wojna, w którą Indie wciągnięto bez ich zgody, i ruch „Quit India” zamknęły drogę do powrotu przedwojennego porządku. Metoda Gandhiego stała się po wojnie wzorem dla wielu ruchów, od walki o prawa obywatelskie Martina Luthera Kinga po opór Nelsona Mandeli wobec apartheidu. Jego urodziny, 2 października, są w Indiach świętem narodowym, a na świecie – Międzynarodowym Dniem Niestosowania Przemocy.