Andamany dla Azad Hind

29 grudnia 1943 roku do Port Blair, głównego miasta Andamanów w Zatoce Bengalskiej, przybył Subhas Czandra Bose, szef proklamowanego dwa miesiące wcześniej w Singapurze Tymczasowego Rządu Wolnych Indii, znanego jako Azad Hind. Japonia ogłosiła, że przekazuje temu rządowi archipelagi Andamanów i Nikobarów – pierwszy, i jak się okazało jedyny, skrawek terytorium Indii Brytyjskich, nad którym rząd Bosego miał formalną zwierzchność. Następnego dnia Bose wciągnął na maszt w Port Blair flagę ruchu narodowego i ogłosił, że wyspy otrzymają nowe nazwy: Shaheed („Męczennik”) i Swaraj („Samorząd”). Zapis kronikarski, że Japończycy „przekazali kontrolę nad Andamanami” rządowi Azad Hind, wymaga jednak zastrzeżenia: przekazanie było w dużej mierze symboliczne, a rzeczywistą władzę na wyspach aż do końca wojny sprawowała japońska marynarka wojenna.

Wyspy więzienne

Andamany, odległe o około 1250 kilometrów od Kalkuty, od połowy XIX wieku były brytyjską kolonią karną. W Port Blair stało zbudowane na przełomie XIX i XX wieku Więzienie Komórkowe (Cellular Jail), w którym przetrzymywano m.in. indyjskich rewolucjonistów i działaczy niepodległościowych; w języku indyjskiego ruchu narodowego zesłanie na Andamany nazywano „Kala Pani” – „czarną wodą”. Dlatego wyspy miały dla indyjskich nacjonalistów wymiar symboliczny, nieproporcjonalny do ich znaczenia gospodarczego czy liczby mieszkańców.

Po upadku Rangunu w marcu 1942 roku Brytyjczycy uznali Andamany za nie do obrony i wycofali stamtąd batalion Gurkhów. 23 marca 1942 roku Japończycy wylądowali w Port Blair bez walki. Brytyjskich urzędników internowano, a wyspy, ważne dla osłony szlaków morskich do Birmy, przeszły pod zarząd japońskiej marynarki. Okupacja szybko przybrała brutalne formy. Według relacji mieszkańców i powojennych ustaleń, na których opierają się historycy (Japończycy przed odejściem zniszczyli własne archiwa), już w pierwszych dniach okupacji publicznie stracono młodego mężczyznę, który strzelił z wiatrówki do japońskich żołnierzy. Brytyjskiego zastępcę komisarza, mjr. A.G. Birda, oskarżono o szpiegostwo i ścięto. Jesienią 1942 roku Japończycy aresztowali kilkaset osób podejrzanych o szpiegostwo – część torturowano w Więzieniu Komórkowym, kilka osób rozstrzelano, wśród nich wysokich funkcjonariuszy policji powołanej przez samych okupantów. W 1943 roku przyszła druga fala aresztowań; jej ofiarą padł m.in. dr Diwan Singh, przywódca miejscowego oddziału Indyjskiej Ligi Niepodległości, który próbował łagodzić postępowanie Japończyków wobec ludności.

Rząd bez terytorium

Bose, były przewodniczący Indyjskiego Kongresu Narodowego, który w 1941 roku uciekł z Indii do Niemiec, a w 1943 roku przybył do Azji Wschodniej, 21 października 1943 roku proklamował w Singapurze Tymczasowy Rząd Wolnych Indii. Sam stanął na jego czele, a zbrojnym ramieniem rządu była Indyjska Armia Narodowa (Azad Hind Fauj), złożona w dużej części z jeńców armii brytyjsko-indyjskiej wziętych do niewoli na Malajach i w Singapurze, oraz z ochotników spośród Hindusów mieszkających w Azji Południowo-Wschodniej. Rząd wypowiedział wojnę Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym. Uznały go wyłącznie Japonia, Niemcy i ich sojusznicy oraz państwa zależne od Japonii – Mandżukuo, nankiński rząd Wang Jingweia, Tajlandia, Filipiny i Birma Ba Mawa.

Rząd ten nie miał jednak własnego terytorium – jego władza obejmowała jedynie indyjskie społeczności w krajach okupowanych przez Japonię. Bose zabiegał więc w Tokio o oddanie mu skrawka ziemi indyjskiej. Na konferencji przywódców Strefy Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej w Tokio, 5–6 listopada 1943 roku, w której uczestniczył jako obserwator (Indii nie zaliczano formalnie do „Wielkiej Azji Wschodniej”), premier Hideki Tōjō ogłosił, według powszechnie przytaczanych relacji 6 listopada, że Japonia zamierza przekazać Andamany i Nikobary rządowi Wolnych Indii. Dla Tokio był to gest propagandowy, mało kosztowny, bo wyspy pozostawały zapleczem japońskiej floty i lotnictwa. Dla Bosego – szansa, by jego rząd mógł się przedstawiać jako władza na ziemi indyjskiej.

Wizyta w Port Blair

Bose spędził na Andamanach trzy dni, od 29 do 31 grudnia 1943 roku. Zamieszkał w dawnej rezydencji brytyjskiego naczelnego komisarza na wysepce Ross. 30 grudnia przejechał do Port Blair w kolumnie samochodów, w której według relacji świadków jechali wyłącznie japońscy oficerowie, i na placu Gymkhana wciągnął na maszt trójkolorową flagę. W indyjskiej pamięci wydarzenie to utrwaliło się jako pierwsze podniesienie flagi narodowej na ziemi indyjskiej uwolnionej spod władzy brytyjskiej – choć w rzeczywistości była to ziemia pod okupacją japońską. Bose odwiedził też Więzienie Komórkowe i pytał o dawnych więźniów politycznych; usłyszał, że przeniesiono ich do Kalkuty.

Wizyta była starannie wyreżyserowana. Według relacji mieszkańców, przytaczanych przez historyków okupacji Andamanów, japońscy gospodarze trzymali Bosego z dala od miejscowej ludności, a próby poinformowania go o torturach w Więzieniu Komórkowym – gdzie w tym czasie umierał dr Diwan Singh, zmarły w styczniu 1944 roku – nie przyniosły skutku. Część badaczy ocenia, że Bose nie wiedział o represjach; inni zarzucają mu, że nie chciał wiedzieć i nie podjął żadnych starań, by sprawę wyjaśnić. Wśród mieszkańców wysp jego wizyta zostawiła wspomnienia znacznie bardziej gorzkie niż w ogólnoindyjskiej legendzie.

Władza na papierze

Naczelnym komisarzem wysp Bose mianował ppłk. (później gen. mjr.) A.D. Loganathana, lekarza wojskowego z Indyjskiej Armii Narodowej, który przybył do Port Blair na początku 1944 roku. Szybko się okazało, czym jest przekazana władza. Rząd Wolnych Indii mógł formalnie ustanawiać prawa i pobierać podatki, ale policja, wojsko, łączność i zaopatrzenie pozostały w rękach japońskich. Loganathan zeznawał po wojnie na przesłuchaniu, że w pełni kontrolował jedynie szczątkowy wydział oświaty, a w proteście odmówił przyjęcia odpowiedzialności za pozostałe dziedziny administracji. Sam Bose, zajęty rozbudową armii i przygotowaniami do ofensywy na Indie, w sprawy wysp prawie się nie angażował.

Komisarz nie zdołał też zapobiec najgorszej zbrodni okupacji. 30 stycznia 1944 roku w Homfreyganj na Andamanie Południowym Japończycy rozstrzelali 44 cywilów oskarżonych o szpiegostwo, wielu z nich członków Indyjskiej Ligi Niepodległości. W ostatnim roku wojny, gdy zabrakło żywności, wywieźli setki mieszkańców – szacunki wahają się od 250 do 700 osób – na niezamieszkaną wyspę, by uprawiali tam ziemię; przeżyła garstka. Według szacunków historyków okupacji z powodu japońskich represji, głodu i chorób zmarło na Andamanach około 2000 osób, mniej więcej jedna dziesiąta przedwojennej ludności okolic Port Blair.

Znaczenie

Przekazanie Andamanów było jednym z wielu gestów, którymi Japonia w 1943 roku starała się przedstawić swoją wojnę jako walkę o wyzwolenie Azji spod władzy kolonialnej – obok formalnej niepodległości Birmy i Filipin i konferencji tokijskiej. Jak w Birmie czy na Malajach, gdzie japońska polityka żywnościowa doprowadziła do głodu, rzeczywistość okupacji odbiegała daleko od haseł propagandy. Dla Bosego wyspy miały być pierwszym krokiem: w 1944 roku Indyjska Armia Narodowa wzięła udział w japońskiej ofensywie na Imphal i Kohimę, która zakończyła się klęską.

Rząd Wolnych Indii zachował nominalną zwierzchność nad Andamanami do końca wojny. Japończycy skapitulowali na wyspach dopiero jesienią 1945 roku, przed wojskami brytyjsko-indyjskimi. W powojennych Indiach wizyta Bosego w Port Blair stała się częścią jego legendy: rocznica podniesienia flagi 30 grudnia jest tam uroczyście obchodzona, a w 2018 roku rząd Indii nadał trzem wyspom archipelagu nazwy Netaji Subhas Chandra Bose Dweep, Shaheed Dweep i Swaraj Dweep. Wśród mieszkańców Andamanów, którzy przeżyli okupację, pamięć o latach 1942–1945 pozostała jednak przede wszystkim pamięcią o japońskim terrorze, którego rząd Azad Hind nie potrafił, a zdaniem krytyków nie próbował powstrzymać.