Odsiecz dla Kohimy

Pod koniec kwietnia 1944 roku Kohima w Asamie nie była już oblężona. Garnizon, który od 6 kwietnia bronił się na kilku wzgórzach grzbietu przed japońską 31 Dywizją gen. por. Kōtoku Satō, został zluzowany, a droga z Dimapuru do Kohimy była znów w rękach brytyjskich. Bitwa jednak trwała: Japończycy wciąż trzymali większą część grzbietu, a dalej na południe ich blokady zamykały drogę do Imphalu, gdzie od końca marca w okrążeniu walczył IV Korpus.

Pod 24 kwietnia często podaje się, że „wojska brytyjskie siłą otwierają drogę z Imphalu do Kohimy”. Tak nie było. Przełom pod Kohimą nastąpił wcześniej – 18 kwietnia, gdy oddziały nadciągające z Dimapuru przebiły się do obrońców. Droga z Kohimy do Imphalu pozostała natomiast zamknięta jeszcze przez dwa miesiące: otwarto ją dopiero 22 czerwca, gdy wojska idące z Kohimy spotkały się z wojskami z Imphalu przy 109 mili drogi. Około 24 kwietnia brytyjska 2 Dywizja przejmowała cały odcinek Kohimy i przygotowywała natarcie, które miało zepchnąć Japończyków z grzbietu.

Przebicie z Dimapuru

Brytyjska 2 Dywizja gen. mjr. Johna Grovera zaczęła przybywać koleją do Dimapuru na początku kwietnia. Była to dywizja szkolona do desantu, nie do walki w dżungli i górach, i przyjeżdżała z głębi Indii po kawałku, batalion po batalionie. Mimo to według brytyjskiej oficjalnej historii już około 11 kwietnia XXXIII Korpus gen. por. Montagu Stopforda miał w tym rejonie mniej więcej tyle wojska co Japończycy, a jego przewaga w artylerii, czołgach i lotnictwie rosła z każdym dniem.

Między Dimapurem a Kohimą Japończycy postawili blokady na drodze, najsilniejszą pod wsią Zubza. Brytyjska 5 Brygada przełamała je w ciężkich walkach i 15 kwietnia połączyła się z indyjską 161 Brygadą, odciętą od 5 kwietnia w boksie pod Jotsomą, kilka kilometrów od grzbietu Kohimy. Brytyjska 6 Brygada przejęła stanowiska w Jotsomie, a 161 Brygada mogła ruszyć na pomoc własnemu batalionowi, który bronił się w Kohimie.

18 kwietnia rano, po silnym przygotowaniu artyleryjskim i przy wsparciu czołgów 149 Pułku Królewskiego Korpusu Pancernego oraz samolotów, czołowe oddziały brygady – 1 batalion 1 Pułku Pendżabskiego – przebiły się na Garrison Hill. Przyszły w ostatniej chwili. W nocy z 17 na 18 kwietnia Japończycy zajęli bungalow zastępcy komisarza i wzgórze Kuki Picquet, rozcinając obronę na dwie części. Obrońcy trzymali już tylko część Garrison Hill, ale wyczerpani i głodni Japończycy nie zdołali ich dobić.

Zluzowanie garnizonu

Pełne zabezpieczenie drogi z Jotsomy do grzbietu zajęło jeszcze dobę. W nocy z 18 na 19 kwietnia wyniesiono i wywieziono pod ogniem około 300 rannych. 19 kwietnia i w nocy na 20 kwietnia na Garrison Hill weszły bataliony brytyjskiej 6 Brygady, a 20 kwietnia o szóstej rano płk Hugh Richards przekazał im dowództwo nad odcinkiem. Oficerowie 6 Brygady opisywali później wstrząs, jakim był dla nich widok obrońców: brudnych, nieogolonych, wychudzonych ludzi, którzy przez dwa tygodnie prawie nie spali, wśród lejów, połamanych drzew, niepogrzebanych ciał i odoru rozkładu. Grzbiet przypominał pole bitwy z I wojny światowej.

Batalion Royal West Kent ppłk. Johna Laverty’ego, trzon obrony, stracił według brytyjskich danych około 200 zabitych i rannych, czyli mniej więcej jedną trzecią stanu. Straty całego garnizonu podaje się różnie, zwykle na kilkaset ludzi. Oblężenie stało się w Wielkiej Brytanii i w Indiach legendą – nazywano je później „brytyjskimi Termopilami”, a całą bitwę wraz z Imphalem „Stalingradem Wschodu” – ale dla samej bitwy zluzowanie załogi było dopiero początkiem.

Walki o grzbiet pod koniec kwietnia

Satō nie zamierzał ustąpić. Jego bataliony, w tym 58 Pułk gen. mjr. Shigesaburō Miyazakiego, trzymały bungalow i Kuki Picquet, wzgórza FSD, DIS i Jail Hill, grzbiet GPT na południu i wieś Nagów na północy. Japońskie bunkry były głęboko wkopane w zbocza, osłaniały się wzajemnie i przetrwały nawet ciężki ostrzał artyleryjski. Po zluzowaniu garnizonu Miyazaki jeszcze kilka nocy próbował zdobyć Garrison Hill. Okopy na Kuki Picquet dzieliło od brytyjskich stanowisk niespełna 50 metrów, a walka często przechodziła w starcia wręcz. W nocy z 26 na 27 kwietnia Brytyjczycy odbili budynek klubu nad bungalowem zastępcy komisarza, skąd można było obserwować środek japońskich pozycji.

Grover i Stopford postanowili nie szturmować grzbietu wyłącznie od czoła. Pod koniec kwietnia 4 Brygada wyruszyła w szerokie obejście od południa, przez zalesione zbocza masywu Pulebadze, by uderzyć na grzbiet GPT, a 5 Brygada – od północy, w stronę wsi Nagów. W tym czasie zaczynał się monsun. Strome zbocza zamieniły się w błoto; żołnierze 4 Brygady miejscami wycinali w nich stopnie i budowali poręcze, a całe zaopatrzenie nieśli tragarze i muły. Obejścia szły znacznie wolniej, niż zakładano.

Satō miał też własne kłopoty. Jego dywizja dostawała z tyłu tylko ułamek potrzebnej żywności i amunicji, a brytyjskie lotnictwo panowało w powietrzu. W kwietniu dowództwo 15 Armii wysyłało mu sprzeczne rozkazy: gen. por. Renya Mutaguchi, którego natarcie na Imphal utknęło, chciał, by 31 Dywizja albo jej część ruszyła na pomoc pod Imphal, choć ta ledwo trzymała pozycje pod Kohimą. Satō coraz otwarcej uważał, że sztab armii nie rozumie jego położenia.

Imphal wciąż w okrążeniu

Podczas gdy pod Kohimą trwały walki o grzbiet, IV Korpus gen. por. Geoffry’ego Scoonesa bronił się w Imphalu przed natarciami z czterech stron. 13 kwietnia indyjska 5 Dywizja odbiła grzbiet Nungshigum, z którego Japończycy z 51 Pułku zagrażali głównemu lotnisku. Czołgi M3 Lee z 3 Pułku Karabinierów wjechały na zbocza, które Japończycy uważali za niedostępne dla pojazdów; zginęli albo zostali ranni wszyscy oficerowie szwadronu i atakującego batalionu indyjskiej piechoty. Na wschodzie, nad przełęczą Shenam, od 8 do 22 kwietnia trwały walki o pięć szczytów panujących nad drogą z Tamu. Na południu 33 Dywizja gen. por. Genzō Yanagidy podeszła pod Bishenpur i odcięła górską ścieżkę do Silcharu.

Od 18 kwietnia zaopatrzenie Imphalu z powietrza prowadzono w ramach operacji „Stamina”. Samoloty transportowe RAF i USAAF przywoziły żywność, amunicję i paliwo, wywoziły rannych i zbędnych żołnierzy służb. Racje w Imphalu trzeba było jednak zmniejszyć, a artylerii zaczynało brakować amunicji. 28 kwietnia na lotnisko w Palel uderzył pułk Indyjskiej Armii Narodowej – tzw. Brygada Gandhiego – sformowany przez Subhasa Czandrę Bosego z jeńców i Hindusów z Azji Południowo-Wschodniej. Natarcie odparto. Pod koniec kwietnia ofensywa japońska pod Imphalem wyraźnie traciła impet; według brytyjskich opracowań do 1 maja wszystkie japońskie natarcia na równinę zostały zatrzymane.

W Tokio i w sztabach w Azji Południowo-Wschodniej zaczynano dostrzegać, że operacja U-Go idzie źle. Pod koniec kwietnia zastępca szefa Sztabu Generalnego gen. por. Hikosaburō Hata wizytował sztaby na południu i po powrocie przedstawił pesymistyczny raport premierowi Hidekiemu Tōjō. Tōjō go zbył, a Cesarska Kwatera Główna nakazała walczyć dalej.

Miejsce w wojnie

Odsiecz z 18 kwietnia rozstrzygnęła, że Japończycy nie zdobędą Kohimy ani nie pójdą na Dimapur. Od tej chwili inicjatywa pod Kohimą przechodziła stopniowo w ręce brytyjskie. 4 maja 2 Dywizja i przybyła z Arakanu indyjska 7 Dywizja rozpoczęły natarcie na cały grzbiet. 13 maja, po tym jak saperzy wyrównali drogę na wyższy taras, czołg zjechał na dawny kort tenisowy i zniszczył japońskie bunkry przy bungalowie; grzbiet Kohimy został oczyszczony. Na przełomie maja i czerwca Satō, którego żołnierze głodowali, wbrew rozkazom Mutaguchiego zaczął wycofywać dywizję – był to jeden z nielicznych w historii armii japońskiej przypadków, gdy dowódca dywizji samowolnie wycofał się z pola walki. Mutaguchi odwołał go ze stanowiska.

Droga z Kohimy do Imphalu, której otwarcie bywa datowane na 24 kwietnia, została otwarta 22 czerwca. Tego dnia czołówki brytyjskiej 2 Dywizji, nacierające z Kohimy na południe, spotkały się przy 109 mili, około 16 kilometrów na północ od Imphalu, z oddziałami indyjskiej 5 Dywizji z IV Korpusu. Oblężenie Imphalu się skończyło. Na początku lipca Mutaguchi przerwał operację, a odwrót wyniszczonej 15 Armii przez góry w porze monsunu, wśród głodu i chorób, zakończył najcięższą do tamtej pory klęskę armii japońskiej na lądzie. Dla 14 Armii gen. por. Williama Slima był to punkt zwrotny wojny w Birmie: w następnych miesiącach to ona przeszła do natarcia.