Konferencja w Brazzaville

30 stycznia 1944 roku w Brazzaville, stolicy Francuskiej Afryki Równikowej, gen. Charles de Gaulle otworzył konferencję poświęconą przyszłości francuskich posiadłości w Afryce. Obrady, zwołane przez Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego, trwały do 8 lutego. Ich zalecenia zapowiadały daleko idące reformy społeczne i administracyjne: zniesienie pracy przymusowej, likwidację odrębnego, represyjnego prawa dla „tubylców”, lokalne zgromadzenia przedstawicielskie i udział kolonii w przyszłym zgromadzeniu konstytucyjnym. Zarazem jednak konferencja wprost odrzuciła „wszelką ideę autonomii” i jakąkolwiek, „nawet odległą”, perspektywę samorządu kolonii. Powszechne określenie, że Komitet „zgodził się” w Brazzaville na wielkie reformy imperium, wymaga więc zastrzeżenia: konferencja miała charakter doradczy, uchwaliła rekomendacje, nie akty prawne, a jej program był reformą imperium, nie zapowiedzią jego końca.

Imperium, które uratowało Wolną Francję

Wybór miejsca nie był przypadkowy. Latem 1940 roku, gdy metropolia skapitulowała, pierwszą kolonią, która opowiedziała się za de Gaulle’em, był Czad. Jego gubernator Félix Éboué, urodzony w Gujanie Francuskiej potomek niewolników, ogłosił 26 sierpnia 1940 roku przyłączenie kolonii do Wolnej Francji, a w ślad za nim poszły Kamerun, Kongo i Ubangi-Szari. Po zdobyciu Gabonu jesienią 1940 roku cała Francuska Afryka Równikowa stała się terytorium Wolnych Francuzów, a Brazzaville – ich pierwszą stolicą na francuskiej ziemi. Éboué został gubernatorem generalnym federacji. To z afrykańskich kolonii wyruszały kolumny Leclerca na Fezzan i Trypolitanię; to z nich płynęły kauczuk, drewno i złoto, którymi Wolna Francja płaciła za swój udział w wojnie.

Ten wysiłek miał wysoką cenę dla mieszkańców. Wojna oznaczała pobór do oddziałów strzelców afrykańskich, rekwizycje, obowiązkowe dostawy i rozszerzenie pracy przymusowej – zwłaszcza przy zbiorze dzikiego kauczuku, którego Afryka Równikowa dostarczała aliantom po utracie plantacji w Azji. Éboué, pierwszy czarnoskóry gubernator generalny we francuskim imperium, już w listopadzie 1941 roku ogłosił okólnik o „nowej polityce tubylczej”, w którym domagał się poszanowania tradycyjnych instytucji afrykańskich, wspierania miejscowych elit i ograniczenia nadużyć administracji.

Do jesieni 1943 roku de Gaulle’owi podporządkowało się całe imperium z wyjątkiem Indochin, wciąż rządzonych przez admirała Jeana Decoux w imieniu Vichy. Po objęciu przez de Gaulle’a samodzielnego przewodnictwa w Komitecie w listopadzie 1943 roku kwestia przyszłości kolonii stała się pilna. W Afryce Północnej narastały dążenia narodowe, zwłaszcza w Algierii i Tunezji; 12 grudnia 1943 roku de Gaulle zapowiedział w Konstantynie przyznanie pełnego obywatelstwa dziesiątkom tysięcy algierskich muzułmanów. Na Madagaskarze autorytet Francji podkopała brytyjska okupacja wyspy w 1942 roku. Przede wszystkim jednak Francuzi musieli się liczyć ze Stanami Zjednoczonymi. Prezydent Franklin Delano Roosevelt nie ukrywał niechęci do kolonializmu, powoływał się na zasadę samostanowienia z Karty atlantyckiej i otwarcie rozważał oddanie po wojnie Indochin pod międzynarodową opiekę. Komisarz do spraw kolonii w Komitecie, René Pleven, chciał wyprzedzić te naciski: Francja miała sama ogłosić program reform, zanim ktokolwiek zechce rozstrzygać o jej imperium na forum międzynarodowym.

Gubernatorzy przy jednym stole

Program konferencji przygotował dyrektor do spraw politycznych w komisariacie kolonii Henri Laurentie, zwolennik przekształcenia imperium w federację „stowarzyszonych ludów”. Jego projekt odrzucał tzw. pakt kolonialny – zasadę, że kolonie mają służyć wyłącznie jako rynek zbytu i źródło surowców dla metropolii – i proponował państwowe planowanie rozwoju, fundusz inwestycyjny finansowany z budżetu Francji, rozbudowę szkolnictwa i służby zdrowia oraz stopniowe dopuszczanie wybieranych przedstawicieli do zarządzania terytoriami. Pierwotnie zamierzano zaprosić gubernatorów wszystkich wolnych terytoriów, ale z powodu trudności komunikacyjnych ograniczono się do Afryki. W obradach pod przewodnictwem Plevena uczestniczyło 21 gubernatorów, 9 członków Tymczasowego Zgromadzenia Konsultacyjnego z Algieru i 6 obserwatorów z Algierii, Tunezji i Maroka.

Przy stole nie zasiadł ani jeden Afrykanin. Kilku przedstawicieli miejscowych elit, głównie z koła tzw. ewoluowanych w Brazzaville, przesłało jedynie pisemne opinie, odczytane podczas sesji o prawie zwyczajowym i rodzinie. Historycy zwracają uwagę, że i one proponowały raczej wąską drogę do obywatelstwa przez asymilację niż samodzielność.

W przemówieniu inauguracyjnym de Gaulle mówił o „drodze nowych czasów”, na którą Francja powinna wprowadzić Afrykę. Jego najczęściej cytowane zdanie brzmiało: we francuskiej Afryce, „jak na wszystkich innych terytoriach, gdzie ludzie żyją pod naszym sztandarem, nie byłoby żadnego postępu, który byłby postępem, gdyby ludzie na swojej ziemi ojczystej nie korzystali z niego moralnie i materialnie, gdyby nie mogli się stopniowo wznieść do poziomu, na którym będą zdolni uczestniczyć u siebie w zarządzaniu własnymi sprawami”. Formuła była świadomie wieloznaczna – nie mówiła, kiedy ten poziom zostanie osiągnięty i kto o tym rozstrzygnie.

Zalecenia: reforma tak, niezależność nie

Zalecenia uchwalone w ciągu następnych dziewięciu dni były najbardziej odważne w sprawach społecznych. Proponowano stopniowe zniesienie pracy przymusowej w ciągu pięciu lat, likwidację „indigénat” – systemu kar administracyjnych, które urzędnicy mogli nakładać na „poddanych” bez sądu – szersze otwarcie dla Afrykanów stanowisk w administracji (z zastrzeżeniem kierowniczych dla obywateli francuskich), równą płacę za równą pracę, rozwój szkolnictwa i opieki zdrowotnej, wolność zawierania małżeństw dla kobiet i wspieranie industrializacji. Politycznie zalecano tworzenie lokalnych rad i zgromadzeń, reprezentację kolonii w przyszłym zgromadzeniu konstytucyjnym oraz powołanie zgromadzenia federalnego, które miało „potwierdzać i gwarantować nienaruszalną jedność polityczną świata francuskiego”.

Granicę reform wyznaczało zdanie, które stało się najsłynniejszym fragmentem dokumentu: „Cele dzieła cywilizacyjnego dokonanego przez Francję w koloniach wykluczają wszelką ideę autonomii, wszelką możliwość ewolucji poza francuskim blokiem Imperium; ewentualne ustanowienie, nawet w odległej przyszłości, samorządów w koloniach należy odrzucić”. Zalecono też, by nauczanie odbywało się wyłącznie po francusku. Historyk Xavier Yacono pisał, że ideałem pozostawało, by „francuski Afrykanin stał się afrykańskim Francuzem”; Camille Lefebvre ocenia, że konferencja obiecała mieszkańcom imperium postęp gospodarczy, społeczny i polityczny, nie decydując o żadnym konkretnym środku.

Od Brazzaville do Unii Francuskiej

Dla de Gaulle’a konferencja była przede wszystkim aktem politycznym w trakcie wojny. Pokazywała aliantom, że Komitet w Algierze sprawuje realną władzę nad imperium i sam ma plan jego przyszłości, a Afrykanom – że ich udział w walce zostanie wynagrodzony. Éboué, gospodarz obrad i patron wielu zaleceń, nie doczekał ich realizacji: zmarł 17 maja 1944 roku w Kairze, a w 1949 roku jego prochy złożono w paryskim Panteonie.

Część obietnic spełniono w ciągu dwóch lat. Po wyzwoleniu Francji Afrykanie po raz pierwszy wybrali własnych posłów do zgromadzenia konstytucyjnego; znaleźli się wśród nich Léopold Sédar Senghor z Senegalu i Félix Houphouët-Boigny z Wybrzeża Kości Słoniowej. W latach 1945–1946 zniesiono system „indigénat”, ustawa nazwana imieniem Houphouëta-Boigny’ego z 11 kwietnia 1946 roku zakazała pracy przymusowej, a ustawa Lamine’a Guèye’a z 7 maja 1946 roku nadała obywatelstwo mieszkańcom kolonii. Konstytucja IV Republiki z 27 października 1946 roku zastąpiła imperium Unią Francuską. Prawa wyborcze pozostały jednak nierówne, a decydujące uprawnienia zachował Paryż.

Jednocześnie granica wyznaczona w Brazzaville – reformy tak, wyjście z „francuskiego bloku” nie – okazała się nie do utrzymania. Już 1 grudnia 1944 roku w obozie Thiaroye pod Dakarem francuscy żandarmi i żołnierze otworzyli ogień do afrykańskich strzelców upominających się o zaległy żołd; liczba zabitych jest sporna. W maju 1945 roku w Sétifie i Guelmie w Algierii krwawo stłumiono wystąpienia ludności muzułmańskiej, w 1946 roku zaczęła się wojna w Indochinach, a w 1947 roku powstanie na Madagaskarze. W 1958 roku Wspólnota Francuska zastąpiła Unię, a w 1960 roku większość kolonii francuskiej Afryki Zachodniej i Równikowej uzyskała niepodległość – w procesie dekolonizacji Afryki, który konferencja chciała uprzedzić.

Miejsce w wojnie

Konferencja w Brazzaville należy do tej samej rodziny wojennych deklaracji o powojennym ładzie co Karta atlantycka: była obietnicą złożoną w czasie, gdy imperia potrzebowały ludzi i surowców swoich kolonii. Wojna przyspieszyła zmiany, których nikt w Brazzaville nie zamierzał przyznać – za mobilizację, pracę przymusową i krew afrykańskich żołnierzy kolonie zaczęły się domagać nie tylko reform, lecz także prawa do decydowania o sobie. W pamięci Francji Brazzaville pozostało symbolem nowej polityki wobec Afryki; w pamięci Afrykanów – także dowodem, że w 1944 roku Paryż nie dopuszczał jeszcze myśli o ich niepodległości.