Subhas Czandra Bose

Subhas Czandra Bose, zwany przez zwolenników Netadżi („Szanowny Przywódca”), był jednym z najpopularniejszych przywódców indyjskiego ruchu niepodległościowego i zarazem jego najbardziej kontrowersyjną postacią. Radykalny rywal Mahatmy Gandhiego w Indyjskim Kongresie Narodowym, w 1938 i 1939 roku wybierany na jego przewodniczącego, uznał wybuch II wojny światowej za szansę na zrzucenie władzy brytyjskiej siłą. Szukał w tym celu pomocy u wrogów Wielkiej Brytanii: najpierw w nazistowskich Niemczech, potem w Japonii. Na czele Tymczasowego Rządu Wolnych Indii i Indyjskiej Armii Narodowej walczył u boku Japończyków przeciwko aliantom. Zginął – według ustaleń kolejnych komisji śledczych – w katastrofie lotniczej trzy dni po kapitulacji Japonii; okoliczności jego śmierci do dziś budzą w Indiach spory. W Indiach jest czczony jako bohater narodowy, historycy zaś dyskutują o cenie jego sojuszu z państwami Osi.

Młodość i Cambridge

Urodził się 23 stycznia 1897 roku w Cuttack w dzisiejszym stanie Orisa, wówczas w prowincji Bengal, jako dziewiąte z czternaściorga dzieci zamożnego adwokata Janakinatha Bosego i Prabhabati Bose. Rodzina pochodziła z bengalskiej warstwy wykształconych hinduistów, a jego starszy brat Sarat Chandra Bose był potem jednym z przywódców Kongresu w Bengalu. W młodości Subhas zaczytywał się w pismach Wiwekanandy, który łączył hinduską duchowość z patriotyzmem.

W 1913 roku rozpoczął studia w elitarnym Presidency College w Kalkucie. W lutym 1916 roku grupa studentów pobiła tam angielskiego wykładowcę historii E.F. Oatena, który – według studentów – obrażał Hindusów; Bosego uznano za jednego z prowodyrów i usunięto z uczelni. Studia filozoficzne skończył w Scottish Church College. W 1919 roku ojciec wysłał go do Anglii, by przygotował się do egzaminów do elitarnej Indyjskiej Służby Cywilnej (ICS). Bose studiował w Fitzwilliam College w Cambridge i w sierpniu 1920 roku zdał otwarty egzamin konkursowy jako czwarty. Wiosną 1921 roku, pod wrażeniem kampanii nieposłuszeństwa Gandhiego i masakry w Amritsarze, zrezygnował jednak z kariery urzędnika kolonialnego. 22 kwietnia 1921 roku napisał do ministra ds. Indii Edwina Montagu, że prosi o skreślenie z listy kandydatów, i wrócił do kraju.

W Kongresie

16 lipca 1921 roku Bose zszedł na ląd w Bombaju i jeszcze tego dnia spotkał się z Gandhim. Rozmowa go rozczarowała – program Gandhiego wydał mu się mglisty – i za mentora obrał bengalskiego przywódcę Chittaranjana Dasa. Gdy Das został w 1924 roku burmistrzem Kalkuty, Bose objął stanowisko dyrektora wykonawczego zarządu miasta. Jeszcze w tym samym roku władze aresztowały go pod zarzutem związków z rewolucjonistami i bez sądu osadziły w więzieniu w Mandalaju w Birmie, gdzie poważnie podupadł na zdrowiu.

Po zwolnieniu w 1927 roku został sekretarzem generalnym Kongresu i razem z Jawaharlalem Nehru przewodził jego lewemu, młodszemu skrzydłu, które domagało się pełnej niepodległości zamiast statusu dominium. W 1930 roku, wkrótce po wyjściu z kolejnego więzienia, został burmistrzem Kalkuty. W 1932 roku znów go aresztowano, a z powodu złego stanu zdrowia pozwolono mu wyjechać do Europy. W latach 1933–1936 mieszkał głównie w Wiedniu, jeździł po kontynencie, spotykał się z indyjskimi studentami i europejskimi politykami, w tym z Benitem Mussolinim. Napisał wtedy książkę The Indian Struggle (1935) o ruchu narodowym w latach 1920–1934. Fascynowały go dyscyplina i sprawność państw autorytarnych; uważał, że niepodległe Indie będą przez pewien czas potrzebowały silnej, scentralizowanej władzy, łączącej socjalizm z nacjonalizmem. W Wiedniu poznał swoją sekretarkę, Austriaczkę Emilie Schenkl. Według jej późniejszych relacji pobrali się potajemnie w 1937 roku; w listopadzie 1942 roku urodziła się ich córka Anita, potem ekonomistka w Niemczech.

Przewodniczący Kongresu i zerwanie z Gandhim

W lutym 1938 roku, z poparciem Gandhiego, Bose został przewodniczącym Kongresu. Głosił, że partia powinna stać się szerokim frontem antyimperialistycznym, walczącym o wolność polityczną i ustrój socjalistyczny, i wzywał do wykorzystania nadchodzącego kryzysu w Europie, by postawić Brytyjczykom ultimatum. To zraziło do niego Gandhiego i większość kierownictwa. W styczniu 1939 roku Bose ubiegał się o drugą kadencję wbrew ich woli i pokonał kandydata Gandhiego, Pattabhiego Sitaramayyę. Gandhi oświadczył, że porażka Pattabhiego „jest bardziej moją porażką niż jego”, a większość członków Komitetu Wykonawczego Kongresu podała się do dymisji, odmawiając współpracy z nowym przewodniczącym. Na sesję w Tripuri w marcu 1939 roku chory Bose przybył na noszach. Pod koniec kwietnia, nie mogąc stworzyć kierownictwa, złożył urząd.

22 czerwca 1939 roku założył wewnątrz Kongresu frakcję All India Forward Bloc, skupiającą lewicę, najsilniejszą w Bengalu; za niesubordynację odsunięto go od funkcji partyjnych. Gdy we wrześniu 1939 roku wicekról lord Linlithgow ogłosił przystąpienie Indii do wojny bez porozumienia z indyjskimi politykami, Bose wzywał do masowego nieposłuszeństwa. Gandhi wybrał ostrożniejszą drogę, a w 1940 roku ograniczył się do indywidualnej satjagrahy. W lipcu 1940 roku Bose został aresztowany w Kalkucie, a po głodówce w grudniu przeniesiony do aresztu domowego w rodzinnym domu przy Elgin Road.

Ucieczka i Niemcy

W nocy z 16 na 17 stycznia 1941 roku Bose, przebrany za muzułmańskiego Pasztuna, wymknął się z domu obserwowanego przez policję. Z pomocą bratanka Sisira dotarł samochodem na stację Gomoh, potem pociągiem do Peszawaru, a stamtąd z przewodnikami, udając głuchoniemego, przez plemienne pogranicze do Kabulu. Jego przewodnik Bhagat Ram Talwar był – o czym Bose nie wiedział – agentem radzieckim. Po tygodniach starań o pomoc w ambasadach Osi otrzymał włoski paszport na nazwisko „hrabiego Orlanda Mazzotty”, przejechał przez ZSRR do Moskwy i na początku kwietnia 1941 roku dotarł do Berlina.

Niemcy przyjęli go życzliwie, ale bez zobowiązań. Przydzielono go do specjalnego biura do spraw Indii w Auswärtiges Amt, w którym pracował m.in. Adam von Trott zu Solz. Bose założył w Berlinie Centrum Wolnych Indii i rozgłośnię Azad Hind Radio, która nadawała audycje wzywające Hindusów do powstania przeciwko Brytyjczykom – także w sierpniu 1942 roku, po aresztowaniu Gandhiego i przywódców Kongresu. Spośród indyjskich jeńców wziętych do niewoli w Afryce Północnej utworzono Legion Indyjski (Legion „Freies Indien”), liczący według różnych źródeł około 3–4,5 tysiąca ludzi. Żołnierze przysięgali posłuszeństwo Adolfowi Hitlerowi jako dowódcy niemieckich sił zbrojnych „w walce o Indie”, której przywódcą był Bose. W 1944 roku Legion włączono do Waffen-SS. Wśród żołnierzy w Niemczech utrwalił się tytuł Netadżi.

Bose nie uzyskał tego, na czym mu najbardziej zależało: wspólnej deklaracji państw Osi uznającej niepodległość Indii. Na spotkaniu Hitlera z Mussolinim w kwietniu 1942 roku uznano, że czas na nią jeszcze nie nadszedł. Jedyne spotkanie Bosego z Hitlerem, pod koniec maja 1942 roku, nie przyniosło politycznych zobowiązań, ale Hitler zgodził się zapewnić mu transport do Azji, gdzie po zdobyciu Singapuru i Birmy Japończycy stanęli u granic Indii. Bose milczał publicznie o nazistowskiej polityce wobec Żydów, a jego współpraca z III Rzeszą jest dla historyków, także tych mu przychylnych, najtrudniejszym rozdziałem jego biografii.

Okrętem podwodnym do Azji

W lutym 1943 roku Bose wypłynął z Kilonii na pokładzie niemieckiego okrętu podwodnego U-180. Pod koniec kwietnia u wybrzeży Madagaskaru przesiadł się na japoński okręt podwodny I-29 – według często powtarzanej opinii była to jedyna w czasie wojny przesiadka pasażerów cywilnych z okrętu podwodnego jednej marynarki na okręt innej. Na początku maja dotarł do Sabangu na Sumatrze, skąd poleciał do Tokio. Premier Hideki Tōjō, początkowo sceptyczny, po rozmowach w czerwcu 1943 roku uznał go za przydatnego sojusznika.

W Azji Południowo-Wschodniej istniała już Indyjska Armia Narodowa, utworzona w 1942 roku przez kpt. Mohana Singha z jeńców wziętych na Malajach i w Singapurze, ale w grudniu 1942 roku, po konflikcie Singha z Japończykami, praktycznie się rozpadła. 4 lipca 1943 roku w Singapurze Bose przejął od weterana emigracji Rasha Behariego Bosego kierownictwo Indyjskiej Ligi Niepodległości, a nazajutrz dowództwo odbudowywanej armii. Jego hasłem stało się „Dilli chalo!” („Na Delhi!”). Utworzył też kobiecy pułk Rani z Jhansi, którym dowodziła lekarka Lakshmi Swaminathan.

Azad Hind

21 października 1943 roku Bose proklamował w Singapurze Tymczasowy Rząd Wolnych Indii (Azad Hind), obejmując urzędy szefa państwa, premiera i ministra wojny. Rząd wypowiedział wojnę Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym; uznały go tylko państwa Osi i rządy od nich zależne, m.in. Birma Ba Mawa i nankiński rząd Wang Jingweia. Na tokijskiej konferencji Wielkiej Azji Wschodniej w listopadzie 1943 roku Bose był obserwatorem, a Tōjō zapowiedział oddanie jego rządowi Andamanów i Nikobarów. 29 grudnia 1943 roku Bose przybył do Port Blair i podniósł tam flagę, ale wyspy pozostały pod faktyczną władzą japońskiej marynarki, która terroryzowała miejscową ludność; Bose, izolowany przez gospodarzy, nie zrobił nic, by temu przeciwdziałać.

W 1944 roku Indyjska Armia Narodowa, licząca kilkadziesiąt tysięcy ludzi, z których jednak tylko część trafiła na front, wzięła udział w japońskiej ofensywie na Imphal i Kohimę. Japończycy traktowali ją głównie jako narzędzie propagandy i wywiadu, nie powierzając jej samodzielnych zadań. Ofensywa skończyła się katastrofą: oddziały indyjskie, podobnie jak japońskie, straciły tysiące ludzi, przede wszystkim z głodu i chorób, wielu żołnierzy zdezerterowało lub poddało się. Wiosną 1945 roku, gdy Brytyjczycy odbijali Birmę, armia Bosego się rozpadła, a po upadku Rangunu w maju większość jej żołnierzy poszła do niewoli. Bose wycofał się do Singapuru i Bangkoku.

Śmierć i spory

Po kapitulacji Japonii Bose zamierzał najpewniej przedostać się do Mandżurii, a stamtąd szukać kontaktu z ZSRR. 18 sierpnia 1945 roku japoński bombowiec, którym leciał z Sajgonu, rozbił się przy starcie z lotniska Taihoku na Tajwanie (dziś Tajpej). Bose doznał ciężkich oparzeń i według świadków zmarł tej samej nocy w japońskim szpitalu wojskowym. Ciało skremowano 20 sierpnia, a prochy przewieziono do Tokio, gdzie od września 1945 roku przechowuje je buddyjska świątynia Renkō-ji.

Wielu Hindusów nie przyjęło tej wiadomości do wiadomości. Powstały legendy o ucieczce Bosego do ZSRR, o jego śmierci w radzieckim łagrze albo o życiu w ukryciu w Indiach jako pustelnika. Dochodzenia indyjskie – komitet Shah Nawaza Khana w 1956 roku i komisja sędziego G.D. Khosli w latach 1970–1974 – potwierdziły śmierć w katastrofie; tak też ustalili wcześniej śledczy brytyjscy, a później opublikowane dokumenty japońskie. Komisja sędziego M.K. Mukherjee stwierdziła w 2005 roku, że Bose nie zginął w katastrofie, a prochy w Renkō-ji nie są jego, ale rząd Indii odrzucił jej raport. Większość historyków przyjmuje, że Bose zginął w Taihoku.

Dziedzictwo

Militarnie przedsięwzięcie Bosego zakończyło się klęską, politycznie jednak odegrało rolę już po jego śmierci. Gdy jesienią 1945 roku Brytyjczycy postawili przed sądem wojskowym w Czerwonym Forcie w Delhi trzech oficerów Indyjskiej Armii Narodowej – hinduistę, muzułmanina i sikha – proces wywołał falę protestów w całych Indiach, a Kongres, który w czasie wojny potępiał metody Bosego, podjął się obrony oskarżonych. Naczelny wódz armii w Indiach, gen. Claude Auchinleck, zamienił orzeczone kary dożywotniej deportacji na usunięcie ze służby. Wielu historyków uważa, że sprawa armii Bosego, a potem bunt marynarzy Royal Indian Navy w lutym 1946 roku przekonały Londyn, że nie może już polegać na lojalności indyjskich żołnierzy, co przyspieszyło decyzję o wycofaniu się z Indii w 1947 roku.

W niepodległych Indiach Bose stał się, obok Gandhiego i Nehru, jednym z najważniejszych bohaterów narodowych, szczególnie w Bengalu. Jego imię nosi m.in. port lotniczy w Kalkucie, w 2018 roku jego imieniem nazwano jedną z wysp Andamanów, a dzień jego urodzin obchodzony jest od 2021 roku jako Parakram Diwas („Dzień Męstwa”). Ocena historyków jest bardziej złożona. Podziwiają jego odwagę, zdolności organizacyjne i to, że w armii, którą stworzył, ponad podziałami religijnymi i kastowymi służyli razem hinduiści, muzułmanie i sikhowie. Zarazem podkreślają, że w imię wolności Indii sprzymierzył się z reżimami odpowiedzialnymi za zbrodnie na niewyobrażalną skalę, w tym z III Rzeszą, że jego armia była zależna od japońskich wojsk okupacyjnych, a jego wizja niepodległych Indii zakładała autorytarne rządy.