Początek operacji U-Go

W nocy z 7 na 8 marca 1944 roku pułki japońskiej 33 Dywizji gen. por. Genzō Yanagidy ruszyły z rejonu Kalemyo i gór Czin na północ, aby odciąć i zniszczyć 17 Indyjską Dywizję broniącą Tiddim. Był to pierwszy ruch operacji U-Go (ウ号作戦, „operacja U”), wielkiej ofensywy 15 Armii gen. por. Renyi Mutaguchiego przeciwko Imphalowi i Kohimie – dwóm miastom na pograniczu Birmy i Indii Brytyjskich, przez które prowadziła jedyna dogodna droga z doliny Czinduinu do Asamu. Tydzień później, 15 marca, rzekę przekroczyły główne siły armii: 15 i 31 Dywizja. Po raz pierwszy w tej wojnie japońska armia lądowa uderzała w siłach trzech dywizji na kontynentalne terytorium Indii.

Popularne kalendaria podają datę 7 marca i mówią o „próbie inwazji na Indie”, która rozpoczęła czteromiesięczną bitwę wokół Imphalu. Co do sensu – zgoda. Daty różnią się w źródłach o dzień lub dwa: japońskie opracowania podają, że 33 Dywizja przeszła do natarcia 8 marca, zgodnie z rozkazem Mutaguchiego z 11 lutego, część anglojęzycznych przyjmuje noc z 7 na 8 marca, a niektóre – już 6 marca, gdy ruszyły pierwsze kolumny. Brytyjskie patrole i oddziały V Force zameldowały o Japończykach na tyłach 17 Dywizji właśnie 8 marca.

Plan Mutaguchiego

Renya Mutaguchi objął 15 Armię w marcu 1943 roku, gdy w Rangunie powstało dowództwo Armii Obszaru Birma gen. por. Masakazu Kawabego. Jeszcze jesienią 1942 roku, jako dowódca 18 Dywizji, sprzeciwiał się wyprawie do Asamu, bo w górach i dżungli nie dało się zaopatrywać wojska. Zmienił zdanie pod wrażeniem pierwszej wyprawy Czinditów Orde’a Wingate’a: skoro brytyjskie kolumny przeszły przez góry, które on sam uważał za nieprzebyte, mogła to zrobić i japońska armia. Do tego dochodziło przekonanie, które powtarzał dziennikarzom i podwładnym: jako dowódca pułku, który w lipcu 1937 roku otworzył ogień przy moście Marco Polo, czuł się odpowiedzialny za wojnę i chciał zadać jej rozstrzygający cios.

W planach przełożonych U-Go miała być operacją ograniczoną – „obroną przez natarcie”, która zajmie bazę IV Korpusu w Imphalu, zniszczy przygotowane tam siły i odsunie groźbę brytyjskiej ofensywy na Birmę. Mutaguchi myślał o czymś większym. Po Imphalu chciał iść dalej, do doliny Brahmaputry, przeciąć linię kolejową zaopatrującą front Stilwella i lotniska, z których samoloty latały przez Himalaje do Chin. W styczniu 1944 roku, według relacji japońskich korespondentów wojennych, pokazywał im na mapie drogę aż do Delhi. Ta różnica celów między nim a Kawabem i sztabami w Singapurze i Tokio nigdy nie została wyjaśniona.

Sprzeciwów nie brakowało. Szef sztabu 15 Armii gen. mjr Nobuyoshi Obata, specjalista od zaopatrzenia, ostrzegał, że armii nie da się wyżywić; w maju 1943 roku został odwołany. Na konferencji w Rangunie w końcu czerwca 1943 roku i na kolejnych grach wojennych oficerowie sztabów wyższych wskazywali słabości planu, ale Kawabe nie zakazał Mutaguchiemu jego przygotowywania. Główny przeciwnik operacji w sztabie Południowej Grupy Armii, gen. mjr Masazumi Inada, został w październiku przeniesiony. Po grze wojennej w Singapurze 23 grudnia 1943 roku plan zatwierdził marsz. Hisaichi Terauchi, a premier Hideki Tōjō – według często powtarzanej anegdoty po wypytaniu oficera sztabu, gdy brał kąpiel – dał zgodę Tokio. Rozkaz Cesarskiej Kwatery Głównej wydano 7 stycznia 1944 roku.

Trzy dywizje i Indyjska Armia Narodowa

Plan 15 Armii dzielił natarcie na kilka niezależnych uderzeń, rozrzuconych na froncie długim na ponad 200 kilometrów. 33 Dywizja miała okrążyć i zniszczyć 17 Indyjską Dywizję gen. mjr. Davida Cowana pod Tiddim, a potem uderzyć na Imphal od południa. Zgrupowanie gen. mjr. Tsunoru Yamamoto, złożone z oddziałów 33 i 15 Dywizji, z czołgami i ciężką artylerią, miało rozbić 20 Indyjską Dywizję gen. mjr. Douglasa Gracey’ego w rejonie Tamu i podejść do Imphalu od wschodu, drogą przez przełęcz Shenam. 15 Dywizja gen. por. Masafumiego Yamauchiego miała przejść przez góry i zamknąć Imphal od północy. Najdalej sięgała 31 Dywizja gen. por. Kōtoku Satō: przez dziki kraj plemion Naga do Kohimy, by przeciąć drogę z Imphalu do Dimapuru, stacji kolejowej i głównej bazy zaopatrzeniowej frontu.

Wszystkie trzy dywizje liczyły razem z oddziałami armijnymi, według najczęściej podawanych szacunków, około 85 tysięcy ludzi. Obok nich szły oddziały Indyjskiej Armii Narodowej. Japończycy chcieli ją początkowo wykorzystać tylko do rozpoznania i propagandy, ale Subhas Czandra Bose, szef rządu Azad Hind, któremu Tokio w grudniu przekazało Andamany, domagał się, by Hindusi walczyli w pierwszej linii i pierwsi weszli na ziemię indyjską. Pułk „Subhas” pod dowództwem Shaha Nawaza Khana osłaniał lewe skrzydło 33 Dywizji, pułk „Gandhi” dołączono później do zgrupowania Yamamoto, a grupa specjalna „Bahadur” szła z przednimi oddziałami japońskimi, by namawiać żołnierzy armii indyjskiej do przejścia na drugą stronę. Bose wierzył, że jego pojawienie się w Bengalu wywoła powstanie, a hasło „Dilli Chalo!” („Na Delhi!”) było zawołaniem jego armii od 1943 roku.

Największą słabością planu było zaopatrzenie. Mutaguchi zakładał, że Imphal padnie w trzy tygodnie, i na tyle mniej więcej wydano żołnierzom żywności. Dalej mieli żywić się zdobycznymi zapasami Brytyjczyków. Ciężarówek było za mało – według japońskich relacji Armia Obszaru przyznała mniej niż jedną piątą transportu, o który prosił – więc Mutaguchi wymyślił tzw. operację „Czyngis-chan”: tysiące sztuk bydła, bawołów i kóz miały nieść ładunki przez góry, a potem posłużyć jako mięso. Większość zwierząt padła lub utonęła przy przeprawach, zanim doszła do wojska. Japończycy zostawili też za sobą większość artylerii polowej, sądząc, że w stromych górach wokół Imphalu Brytyjczycy i tak nie użyją czołgów. Do połowy maja trzeba było skończyć, bo monsun zamieniał górskie ścieżki w błoto.

Dowódcy dywizji mieli wątpliwości. Satō nie ufał Mutaguchiemu jeszcze z czasów sporów frakcyjnych w armii lat trzydziestych, Yanagida, według relacji, nazywał go za plecami „durniem”, a ciężko chory Yamauchi szedł do walki z fatalizmem. Wszyscy trzej obawiali się, że armia zostanie w górach bez żywności, jeśli Imphal nie padnie szybko.

Brytyjczycy czekają na równinie

Po drugiej stronie stała 14 Armia gen. por. Williama Slima, część dowództwa Azji Południowo-Wschodniej adm. Louisa Mountbattena. Imphalu bronił IV Korpus gen. por. Geoffry’ego Scoonesa z trzema dywizjami: 17 pod Tiddim, 20 pod Tamu i 23 w odwodzie. Z rozpoznania lotniczego, nasłuchu radiowego i meldunków patroli Slim i Scoones wiedzieli, że Japończycy szykują ofensywę. Postanowili nie bronić linii Czinduinu ani nie uprzedzać uderzenia własnym natarciem, lecz wycofać wysunięte dywizje na równinę wokół Imphalu – na kilkadziesiąt kilometrów płaskiego terenu z lotniskami i składami – i tam przyjąć bitwę. Japończycy mieliby wtedy za sobą setki kilometrów górskich ścieżek, a Brytyjczycy – własne zapasy, czołgi i samoloty. Doświadczenie z Arakanu, gdzie w lutym okrążone oddziały 7 Dywizji utrzymały się w „Admin Box” dzięki zrzutom z powietrza, potwierdzało, że taka metoda działa; ta sama 5 Dywizja, która w styczniu zdobyła Maungdaw, miała wkrótce odegrać pod Imphalem ważną rolę.

Slim pomylił się jednak co do terminu. Spodziewał się natarcia około 15 marca, więc rozkaz odwrotu do Imphalu Scoones wydał wysuniętym dywizjom dopiero 13 marca. 33 Dywizja była już wtedy na tyłach Cowana: jej 215 Pułk wyszedł na drogę Tiddim–Imphal w rejonie składów przy 109 mili, a 214 Pułk – na grzbiet Tuitum. 17 Dywizja musiała się przebijać i Scoones zużył na jej ratunek niemal cały odwód korpusu.

Dodatkowym zaskoczeniem dla obu stron była operacja „Thursday”. Od 5 marca szybowce i samoloty transportowe przerzucały brygady Czinditów w głąb Birmy, na tyły japońskich linii, w rejon Indaw. Dowódca japońskiego lotnictwa w Birmie gen. mjr Noboru Tazoe nalegał, by Mutaguchi wydzielił siły do ich zniszczenia. Mutaguchi odmówił: uważał, że za kilka tygodni zdobędzie lotniska w Asamie, z których Czindici są zaopatrywani, i problem sam zniknie. Dwa bataliony 15 Dywizji przeznaczone dla zgrupowania Yamamoto ugrzęzły jednak w walkach z Czinditami i nie zdążyły na front.

Pierwsze dni ofensywy

15 marca, w noc z księżycem wybraną specjalnie do przeprawy, 15 i 31 Dywizja przekroczyły Czinduin na odcinku od Homalinu po Thaungdut i weszły w góry. Japońskie kolumny posuwały się szybko, ścieżkami, które Brytyjczycy uważali za nieprzejezdne dla większych oddziałów. Ich artylerię i zapasy nieśli tragarze, muły, a nawet słonie. Komunikat Cesarskiej Kwatery Głównej z 21 marca mówił ostrożnie o przekroczeniu Czinduinu „wraz z Indyjską Armią Narodową”. Dopiero wieści z frontu o wejściu do Indii sprawiły, że na żądanie Tōjō wydano w Tokio specjalny komunikat – premier, pod rosnącą krytyką po klęskach na Pacyfiku, potrzebował sukcesu.

Na froncie pod Tiddim Cowan zaczął odwrót 14 marca, a jego dywizja przez kolejne dwa tygodnie przebijała się na północ przez japońskie blokady. Już w pierwszych dniach okazało się więc, że Yanagida nie zdoła jej zniszczyć w górach, jak zakładał plan.

Miejsce w wojnie

U-Go była ostatnią wielką ofensywą japońskiej armii lądowej przeciw Brytyjczykom i największą próbą wejścia do Indii. Brytyjczycy utrzymali Imphal dzięki mostowi powietrznemu: Mountbatten na własną odpowiedzialność zabrał samoloty transportowe z linii zaopatrzenia Chin, a w drugiej połowie marca na front przerzucono drogą lotniczą z Arakanu 5 Indyjską Dywizję. Od kwietnia trwało oblężenie Imphalu i Kohimy, w maju przyszedł monsun, a japońskie dywizje, które miały się wyżywić zdobyczą, zaczęły głodować. Mutaguchi kolejno odsunął wszystkich trzech dowódców dywizji, a Satō w końcu maja wbrew rozkazom wycofał 31 Dywizję spod Kohimy. 22 czerwca brytyjskie kolumny z północy i południa spotkały się na drodze Kohima–Imphal, a 3 lipca Mutaguchi przerwał operację.

Odwrót przez góry w porze deszczowej zamienił się w katastrofę. Według najczęściej przytaczanych szacunków 15 Armia straciła w operacji ponad 50 tysięcy ludzi, z czego około 30 tysięcy zabitych i zmarłych, w większości z głodu, malarii i dyzenterii; dane japońskie i brytyjskie różnią się w szczegółach. Straty brytyjskie i indyjskie wyniosły około 17 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Była to największa do tego czasu klęska armii japońskiej na lądzie. Mutaguchi został odwołany 30 sierpnia 1944 roku. Indyjska Armia Narodowa straciła większość ludzi wysłanych na front, a nadzieje Bosego na powstanie w Indiach się nie spełniły.

Klęska pod Imphalem i Kohimą odwróciła sytuację w Birmie. Japonia zużyła w niej siły, których zabrakło jej do obrony kraju, a 14 Armia Slima ruszyła w końcu 1944 roku przez Czinduin na południe; w maju 1945 roku Brytyjczycy odzyskali Rangun. Plan Mutaguchiego, by odciąć lotnictwo latające do Chin i zagrozić drodze Ledo, przyniósł skutek odwrotny – otworzył aliantom drogę do odbicia Birmy.