Koniec blokady Leningradu

27 stycznia 1944 roku o godzinie 20.00 nad Newą rozległy się dwadzieścia cztery salwy z 324 dział, a niebo nad Leningradem rozświetliły rakiety. Tego dnia dowództwo Frontu Leningradzkiego ogłosiło w rozkazie do wojsk i mieszkańców, że miasto zostało całkowicie uwolnione od wrogiej blokady i od barbarzyńskiego ostrzału niemieckiej artylerii. Skończyła się blokada, która od odcięcia ostatnich dróg lądowych 8 września 1941 roku trwała 872 dni – jedno z najdłuższych i najkrwawszych oblężeń wielkiego miasta w dziejach.

Ludzie, którzy wyszli tego wieczoru na ulice i nabrzeża, byli tymi, którzy przetrwali. Z ponad trzech milionów mieszkańców przedwojennego Leningradu i jego przedmieść w mieście zostało według szacunków około 600 tysięcy. Setki tysięcy ewakuowano, setki tysięcy umarły z głodu, zimna i chorób, kilkanaście tysięcy zginęło od bomb i pocisków.

Rozkaz i salut

Zgodę na uroczystość wydał w Moskwie Józef Stalin. 21 stycznia, gdy wojska Frontu Leningradzkiego odepchnęły Niemców od południowych przedmieść, dowódca frontu gen. armii Leonid Goworow i członek jego rady wojennej, pierwszy sekretarz partii w Leningradzie Andriej Żdanow, poprosili Naczelnego Wodza o pozwolenie na wydanie własnego rozkazu z okazji całkowitego uwolnienia miasta i na salut z 324 dział. Stalin się zgodził.

Był to wyjątek w praktyce radzieckiej wojny. Salutami artyleryjskimi czczono wtedy zwycięstwa tylko w Moskwie, a rozkazy o nich podpisywał sam Stalin jako Naczelny Wódz. Rozkaz z 27 stycznia 1944 roku podpisał Goworow wraz z członkami rady wojennej frontu, w tym Żdanowem. Żaden inny dowódca frontu nie dostał w czasie wojny takiego przywileju. Rozkaz odczytało leningradzkie radio.

We wspomnieniach leningradczyków ten wieczór wraca jako chwila, w której po raz pierwszy od dwóch i pół roku płakano z radości. Poetka Olga Bergholc, której głos z radia towarzyszył mieszkańcom przez całą blokadę, stała się jednym z symboli tego przetrwania.

Jak zdjęto blokadę

Pierścień wokół miasta był przerwany już od roku. W styczniu 1943 roku, w ramach operacji „Iskra”, Fronty Leningradzki i Wołchowski spotkały się nad Ładogą i przebiły do Leningradu wąski korytarz lądowy koło Szlisselburga. Wzdłuż brzegu jeziora zbudowano w kilkanaście dni linię kolejową, którą do miasta zaczęły docierać pociągi z żywnością i amunicją. Korytarz był jednak w zasięgu niemieckiej artylerii, a niemiecka 18 Armia nadal stała na wzgórzach pod Pułkowem, w Puszkinie i w Peterhofie, kilkanaście kilometrów od centrum. Z tych stanowisk działa ciężkie i kolejowe mogły ostrzeliwać każdą dzielnicę. Dlatego w radzieckiej tradycji 18 stycznia 1943 roku to dzień „przełamania” blokady, a jej „całkowite zdjęcie” datuje się dopiero na 27 stycznia 1944 roku.

Rozstrzygnęła o tym ofensywa leningradzko-nowogrodzka, rozpoczęta 14 stycznia 1944 roku. Z przyczółka oranienbaumskiego na zachód od miasta uderzyła 2 Armia Uderzeniowa, a spod Pułkowa 42 Armia. 19 stycznia wojska radzieckie zdobyły Ropszę i Krasnoje Sieło, a wieczorem czołowe oddziały obu armii się spotkały, odcinając część niemieckich sił, które stały nad Zatoką Fińską. 20 stycznia Front Wołchowski gen. armii Kiriłła Mierieckowa odbił Nowogród Wielki.

Niemieckie dowództwo Grupy Armii „Północ” pod feldmarszałkiem Georgiem von Küchlerem zaczęło wycofywać zagrożone oddziały. 21 stycznia Niemcy opuścili wysunięty występ pod Mgą, który od 1941 roku odcinał miasto od Kolei Kirowskiej, i 67 Armia zajęła stację jeszcze tego samego dnia. 24 stycznia wojska radzieckie wkroczyły do Puszkina, dawnego Carskiego Sioła, i do Pawłowska, a 26 stycznia do Krasnogwardiejska, czyli Gatczyny. Front odszedł od miasta o kilkadziesiąt kilometrów. Ostatnie niemieckie pociski spadły na Leningrad w drugiej połowie stycznia, a niemieckie baterie oblężnicze, porzucone przy odwrocie, wpadły w ręce Armii Czerwonej.

Walki trwały dalej. Wojska Frontu Wołchowskiego i 54 Armia wciąż oczyszczały linię Kolei Październikowej z Moskwy do Leningradu, przez Tosno, Lubań i Czudowo; w całości odzyskano ją 29 stycznia. Gdy w Leningradzie strzelały działa salutu, oddziały radzieckie szły już na Kingisepp, Ługę i Narwę.

Miasto w styczniu 1944 roku

Leningrad, który doczekał końca blokady, był miastem wyludnionym i okaleczonym. Według danych radzieckich w czasie oblężenia spadło na niego około 150 tysięcy pocisków artyleryjskich i ponad 100 tysięcy bomb, w ogromnej większości zapalających. Zginęło od nich, według tych samych danych, blisko 17 tysięcy mieszkańców, a niemal 34 tysiące zostało rannych. Zniszczone lub uszkodzone były tysiące domów, szkoły, szpitale i zakłady przemysłowe. Na ścianach budynków wisiały tablice z napisem: „Obywatele! Podczas ostrzału ta strona ulicy jest najbardziej niebezpieczna”.

Najgorsza była już przeszłość. Z wielkiego głodu zimy 1941/1942, kiedy w styczniu i lutym 1942 roku umierało średnio ponad trzy tysiące ludzi na dobę, miasto wyszło dzięki ewakuacji, dostawom przez Ładogę i radykalnemu zmniejszeniu liczby gęb do wyżywienia. Od wiosny 1943 roku, po otwarciu korytarza nad jeziorem, przydziały żywności zbliżyły się do norm obowiązujących w innych miastach ZSRR. Ci, którzy zostali, pracowali głównie w przemyśle zbrojeniowym, w obronie przeciwlotniczej, przy uprawie warzyw na skwerach i w parkach oraz przy odgruzowywaniu. Szkoły, z których w najcięższej zimie działała tylko część, znów pracowały normalnie, podobnie jak część teatrów i filharmonia, w której w sierpniu 1942 roku wykonano VII Symfonię Dmitrija Szostakowicza.

Wyzwolenie podmiejskich rezydencji carskich pokazało skalę zniszczeń, jakie zostawił okupant. Pałace w Peterhofie, Puszkinie, Pawłowsku i Gatczynie, zajęte przez Niemców jesienią 1941 roku, były spalone i zdewastowane. Z Pałacu Katarzyny w Carskim Siole Niemcy wywieźli jeszcze w 1941 roku Bursztynową Komnatę, której los do dziś nie jest znany. Radziecka Nadzwyczajna Komisja Państwowa opisała te zniszczenia, a jej ustalenia przedstawiono później w Norymberdze.

Ewakuacje

Bez ewakuacji ofiar byłoby znacznie więcej. Pierwszy etap, od końca czerwca do końca sierpnia 1941 roku, przed zamknięciem pierścienia, objął według danych radzieckich blisko 490 tysięcy leningradczyków, w tym dzieci i pracowników przenoszonych razem z zakładami, a do tego uchodźców z krajów bałtyckich i z obwodu leningradzkiego. Wiele dzieci wywieziono wtedy na południe obwodu, prosto na drogę niemieckiego natarcia, i część z nich trzeba było sprowadzać z powrotem.

Drugi etap przebiegał jesienią 1941 roku i zimą 1942 roku przez Ładogę: wodą, samolotami, a przede wszystkim Drogą Życia po lodzie jeziora. Od stycznia do kwietnia 1942 roku wywieziono nią około 554 tysięcy ludzi, z których wielu, skrajnie wyczerpanych, zmarło na stacjach po obu brzegach jeziora i w pociągach jadących w głąb kraju. Trzeci etap, latem 1942 roku, przyniósł wywóz kolejnych około 450 tysięcy osób statkami przez jezioro. Łącznie od czerwca 1941 do sierpnia 1942 roku ewakuowano z Leningradu, według radzieckich zestawień, około półtora miliona ludzi, a także ponad sto zakładów przemysłowych i zbiory muzealne, m.in. Ermitażu.

Ile ofiar pochłonęła blokada

Dokładna liczba zmarłych nie jest znana i przez dziesięciolecia była sprawą polityczną. Na procesie norymberskim strona radziecka podała, za ustaleniami Nadzwyczajnej Komisji Państwowej, że w Leningradzie zginęły 632 253 osoby, z czego tylko około 3 procent od bomb i pocisków, a reszta zmarła z głodu, zimna i chorób. Badacze uznają tę liczbę za zaniżoną, bo nie obejmuje m.in. niezarejestrowanych zgonów, uchodźców z okolicznych terenów, którzy znaleźli się w mieście bez kartek żywnościowych, ani ewakuowanych zmarłych w drodze. Szacunki historyków, w tym leningradzkich badaczy Giennadija Sobolewa i Walentina Kowalczuka, sięgają od około 800 tysięcy do ponad miliona ofiar cywilnych. Większość zmarłych pochowano w masowych grobach na Cmentarzu Piskariowskim.

Często powtarzana, także w zachodnich kronikach wojny, liczba „około dwóch milionów” zmarłych, „głównie z głodu i chorób”, łączy dwie różne grupy. Amerykański historyk David Glantz szacuje, że w całej bitwie o Leningrad zginęło od 1,6 do 2 milionów żołnierzy i cywilów razem. Do ofiar cywilnych, które rzeczywiście zmarły przede wszystkim z głodu, dochodzą w tym rachunku żołnierze Frontów Leningradzkiego i Wołchowskiego oraz Floty Bałtyckiej polegli w latach 1941–1944 w walkach o miasto i o przełamanie pierścienia – a ci ginęli głównie w boju. Sam głód zabił, zależnie od przyjętych szacunków, od około 600 tysięcy do ponad miliona ludzi.

Pamięć i sprawa leningradzka

Już 30 kwietnia 1944 roku otwarto w Leningradzie wystawę „Heroiczna obrona Leningradu”, przekształconą po wojnie w muzeum. Leningrad otrzymał w 1945 roku Order Lenina, a Stalin w rozkazie z 1 maja 1945 roku wymienił go wśród miast-bohaterów. Wkrótce jednak pamięć blokady stała się niewygodna. Opowieść o mieście, które przetrwało w dużej mierze dzięki własnemu uporowi i miejscowym władzom, a nie dzięki Moskwie, nie pasowała do kultu Stalina.

W latach 1949–1950 w ramach sprawy leningradzkiej aresztowano i rozstrzelano czołowych działaczy, którzy kierowali miastem w czasie oblężenia, w tym Aleksieja Kuzniecowa, a także byłego przewodniczącego Gospłanu Nikołaja Wozniesienskiego. Represje dotknęły tysiące osób. Muzeum obrony Leningradu zamknięto na początku lat pięćdziesiątych, jego dyrektora aresztowano, a część zbiorów zniszczono. Żdanow zmarł w 1948 roku, przed rozpoczęciem czystki.

Pamięć wróciła po śmierci Stalina. W 1960 roku otwarto memoriał na Cmentarzu Piskariowskim, w 1965 roku Leningrad otrzymał formalnie tytuł miasta-bohatera ze Złotą Gwiazdą, a muzeum blokady odrodziło się w 1989 roku. Dziennik jedenastoletniej Tani Sawiczewej, która zapisywała daty śmierci kolejnych członków rodziny, stał się jednym z najbardziej znanych świadectw wojny. Dzień 27 stycznia jest w Rosji dniem chwały wojskowej, obchodzonym w Petersburgu co roku.

Miejsce w wojnie

Koniec blokady zamknął najdłuższą bitwę na froncie wschodnim. Plan Hitlera, by wziąć Leningrad głodem i zrównać go z ziemią, zamiast zdobywać go szturmem, zakończył się niepowodzeniem, choć kosztował życie setek tysięcy cywilów. Miasto przez cały czas oblężenia produkowało broń i amunicję, wiązało znaczne siły niemieckie i fińskie, a jego obrona stała się symbolem radzieckiego oporu.

Uwolnienie Leningradu zmieniło też położenie na północnym skrzydle frontu. Flota Bałtycka mogła swobodniej korzystać z Kronsztadu, a armie radzieckie, które przez dwa lata stały pod miastem, ruszyły na zachód. Pod koniec stycznia Küchler, który chciał dalej wycofywać 18 Armię, został odwołany, a dowództwo Grupy Armii „Północ” objął Walter Model. Do 1 marca 1944 roku, gdy ofensywę zakończono, Niemcy cofnęli się na przygotowaną wcześniej linię „Pantera” od Narwy przez jezioro Pejpus do Pskowa. Pod Narwą zaczęły się wielomiesięczne walki o wrota do Estonii.

Na północ od miasta, na Przesmyku Karelskim, wciąż stały wojska fińskie. Ich odepchnięcie przyniosła dopiero czerwcowa ofensywa 1944 roku, po której Finlandia we wrześniu 1944 roku zawarła rozejm z ZSRR.