Aleksandr Jegorow

Aleksandr Jegorow był jednym z najzdolniejszych dowódców Armii Czerwonej w wojnie domowej. Dawny pułkownik armii carskiej i eserowiec, w 1918 roku przeszedł do bolszewików, a jesienią 1919 roku jako dowódca Frontu Południowego zatrzymał ofensywę generała Denikina na Moskwę. W 1920 roku dowodził Frontem Południowo-Zachodnim w wojnie z Polską. Jego wojska wyparły Polaków z Kijowa, ale potem, razem z komisarzem frontu Józefem Stalinem, uparcie nacierały na Lwów, zamiast wesprzeć armie Michaiła Tuchaczewskiego pod Warszawą. Bliska znajomość ze Stalinem z czasów wojny domowej zapewniła mu karierę: w latach trzydziestych był szefem sztabu Armii Czerwonej i jednym z pięciu pierwszych marszałków Związku Radzieckiego. Nie uchroniła go jednak przed wielką czystką. Aresztowany w 1938 roku, został rozstrzelany w lutym 1939 roku, pół roku przed wybuchem drugiej wojny światowej.

Carski oficer

Urodził się 25 października 1883 roku (13 października według kalendarza juliańskiego) w Buzułuku w guberni samarskiej, w rodzinie mieszczańskiej. Część źródeł podaje datę o trzy dni wcześniejszą, a według polskich badaczy sam Jegorow w późniejszych życiorysach poprawiał niewygodne szczegóły swojej biografii. W 1901 roku, po gimnazjum w Samarze, wstąpił do wojska jako ochotnik, a w 1905 roku ukończył Kazańską Szkołę Junkrów i jako podporucznik trafił do 13 Erywańskiego Pułku Grenadierów na Kaukazie. Z pułkiem brał udział w tłumieniu rewolucji 1905 roku w Tyflisie, Baku i Gori, za co dostał order. Jednocześnie, jak sam przyznawał, w latach 1904–1909 sympatyzował z partią socjalistów-rewolucjonistów (eserowców).

W pierwszej wojnie światowej dowodził kompanią i batalionem, a później 132 Benderskim Pułkiem Piechoty. Był kilka razy ranny i kontuzjowany i otrzymał Broń Świętego Jerzego. W latach 1916–1917 uczył w szkole oficerskiej w Tyflisie i służył w sztabie korpusu kawalerii na froncie kaukaskim. Awans na pułkownika dostał w listopadzie 1917 roku, już po przewrocie bolszewickim.

Od eserowca do bolszewika

W 1917 roku Jegorow związał się z lewicowymi eserowcami, którzy po rewolucji październikowej przez kilka miesięcy współrządzili z bolszewikami. Od początku 1918 roku pracował w wydziale wojskowym Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego, uczestniczył w tworzeniu Armii Czerwonej i przewodniczył komisji, która sprawdzała byłych oficerów carskich wstępujących do nowego wojska. Gdy w lipcu 1918 roku lewicowi eserowcy podnieśli bunt przeciw bolszewikom, zerwał z nimi i wstąpił do partii bolszewickiej. Był jednym z niewielu dawnych pułkowników, którym bolszewicy od razu powierzyli dowodzenie.

Od sierpnia 1918 roku walczył na froncie południowym z kozakami dońskimi atamana Krasnowa. Dowodził 9 Armią, a od grudnia 1918 roku 10 Armią broniącą Carycyna nad Wołgą, gdzie zastąpił Klimienta Woroszyłowa. Tam poznał Stalina, członka rady wojennej frontu, oraz dowódcę konnicy Siemiona Budionnego. W maju 1919 roku został ciężko ranny. Od lipca dowodził 14 Armią na Ukrainie, a w październiku 1919 roku, w najgroźniejszym dla bolszewików momencie wojny domowej, objął dowództwo Frontu Południowego. Armia Ochotnicza generała Antona Denikina zajęła właśnie Orzeł i była około 350 kilometrów od Moskwy. Wojska Jegorowa, ze Stalinem w radzie wojennej frontu, odbiły Orzeł, a wspólnie z konnicą Budionnego rozbiły białych pod Woroneżem i Kastornoje. Zimą biali cofnęli się aż nad Morze Czarne. Za tę kampanię Jegorow otrzymał Order Czerwonego Sztandaru.

Front Południowo-Zachodni w 1920 roku

W styczniu 1920 roku Jegorow objął Front Południowo-Zachodni, który w wojnie polsko-bolszewickiej walczył na Ukrainie. Komisarzem frontu był znowu Stalin. Wiosną polska wyprawa kijowska wyparła jego armie za Dniepr, ale w czerwcu przerzucona z Kaukazu 1 Armia Konna Budionnego przełamała polski front i Polacy musieli opuścić Kijów. Latem wojska Jegorowa wyparły Polaków z Wołynia i Podola i zbliżyły się do Lwowa.

W sierpniu naczelny wódz Siergiej Kamieniew rozkazał przekazać Tuchaczewskiemu 12 Armię i 1 Armię Konną, by wsparły natarcie na Warszawę. Stalin sprzeciwiał się temu i odmówił podpisania rozkazu wykonawczego, a Jegorow, choć mniej uparty od swojego komisarza, nie wyegzekwował rozkazu. Konnica Budionnego jeszcze przez kilka dni szturmowała Lwów i ruszyła na północ dopiero 20 sierpnia, gdy wojska Tuchaczewskiego cofały się już spod Warszawy. Pod Zamościem i Komarowem została pobita, a we wrześniu Polacy odrzucili wszystkie armie Jegorowa na wschód. Jesienią jego front walczył jeszcze z generałem Piotrem Wranglem, którego wojska po rozejmie z Polską wyparto z Krymu.

Spór o to, kto odpowiada za klęskę pod Warszawą, trwał latami. W 1929 roku Jegorow wydał książkę „Lwów–Warszawa. 1920 rok. Współdziałanie frontów”, w której dowodził, że winę ponoszą Tuchaczewski i naczelne dowództwo, a nie jego front. Polscy i zachodni historycy uważają zwykle, że upór dowództwa Frontu Południowo-Zachodniego przyczynił się do zwycięstwa Polaków, choć sam w sobie go nie przesądził.

Kariera w latach dwudziestych i trzydziestych

Po wojnie domowej Jegorow dowodził kolejno Kijowskim i Piotrogrodzkim Okręgiem Wojskowym, Frontem Zachodnim, Kaukaską Armią Czerwonego Sztandaru i wojskami Ukrainy i Krymu. W latach 1925–1926 był w Chinach jako radziecki attaché wojskowy i doradca, w czasie gdy ZSRR wspierał tamtejszą rewolucję. Od 1927 do 1931 roku dowodził Białoruskim Okręgiem Wojskowym, wysuniętym naprzeciw Polski.

W czerwcu 1931 roku został szefem sztabu Armii Czerwonej, od 1935 roku przemianowanego na Sztab Generalny. Podobnie jak Tuchaczewski był zwolennikiem mechanizacji armii i rozwoju broni pancernej, co stawiało go w sporze z Woroszyłowem i Budionnym, przywiązanymi do kawalerii. 20 listopada 1935 roku został jednym z pięciu pierwszych marszałków Związku Radzieckiego, obok Woroszyłowa, Tuchaczewskiego, Budionnego i Wasilija Blüchera. Uchodził za przyjaciela Stalina, z którym jego rodzina spędzała wakacje. Według historyków Stalin nigdy jednak mu nie ufał i gromadził materiały o jego przeszłości.

Czystka i śmierć

W maju 1937 roku, gdy aresztowano Tuchaczewskiego, Jegorow zajął jego miejsce pierwszego zastępcy ludowego komisarza obrony. Poparł wykluczenie z partii Tuchaczewskiego i jego współoskarżonych. Wkrótce jednak w wymuszonych zeznaniach aresztowanych dowódców zaczęło pojawiać się jego nazwisko, a współpracownicy donieśli Woroszyłowowi, że Jegorow skarży się na pomijanie swoich zasług w wojnie domowej i przesadne wychwalanie Stalina i Woroszyłowa. W styczniu 1938 roku Biuro Polityczne uznało, że nie zasługuje na zaufanie, i odwołało go z Moskwy na dowódcę Zakaukaskiego Okręgu Wojskowego. W lutym aresztowano jego drugą żonę, aktorkę Galinę Cieszkowską, Polkę z pochodzenia, oskarżoną o szpiegostwo na rzecz Polski. Stało się to w czasie operacji polskiej NKWD, w której rozstrzeliwano tysiące ludzi tylko za polskie pochodzenie lub kontakty z Polską. Cieszkowską rozstrzelano w sierpniu 1938 roku.

Sam Jegorow został aresztowany wiosną 1938 roku. Źródła podają różne daty, od marca do końca kwietnia. W śledztwie przyznał się do udziału w spisku wojskowym i szpiegostwa na rzecz Niemiec i Polski, licząc, że ocali w ten sposób życie. Latem 1938 roku Stalin skreślił go z listy osób przeznaczonych do rozstrzelania, ale tylko na kilka miesięcy. 22 lutego 1939 roku Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego skazało go na śmierć, a następnego dnia, w Dzień Armii Czerwonej, rozstrzelano go w Moskwie. Zrehabilitowano go w 1956 roku.

Znaczenie

Jegorow był jednym z trzech z pięciu pierwszych marszałków, których zamordowano w wielkiej czystce. Jako szef sztabu Armii Czerwonej w latach 1931–1937 przygotowywał ją do wojny, w której za głównych przeciwników uważano Polskę i Niemcy. Jego śmierć i śmierć tysięcy innych dowódców osłabiły armię, która we wrześniu 1939 roku najechała Polskę, zimą 1939–1940 roku z trudem pokonała Finlandię, a w 1941 roku nie była gotowa na niemiecki atak. W polskiej pamięci pozostał przede wszystkim jako dowódca frontu, który w sierpniu 1920 roku walczył o Lwów, gdy pod Warszawą rozstrzygały się losy wojny.