Siemion Budionny

Siemion Budionny był najsłynniejszym kawalerzystą Armii Czerwonej i jednym z jej symboli. Syn biednych chłopów z ziem kozackich nad Donem, carski wachmistrz z pełnym kompletem Krzyży św. Jerzego, w wojnie domowej stworzył i poprowadził 1 Armię Konną, która rozbijała białych i w 1920 roku przełamała polski front na Ukrainie. Jego spór z Michaiłem Tuchaczewskim o to, kto odpowiada za klęskę pod Warszawą, i przyjaźń z Józefem Stalinem i Klimientem Woroszyłowem zaważyły na jego dalszym życiu. Przetrwał wielką czystkę, w której sam zasiadał w sądzie nad Tuchaczewskim, a w 1941 roku jako jeden z najwyższych dowódców Armii Czerwonej przeżył katastrofę pod Humaniem i Kijowem. Zmarł w 1973 roku, otoczony państwowym kultem bohatera wojny domowej.

Chłopak z Donu i carski kawalerzysta

Urodził się 25 kwietnia 1883 roku (13 kwietnia według kalendarza juliańskiego) w chutorze Koziurin w stanicy Płatowskiej w Obwodzie Wojska Dońskiego. Jego rodzice byli tak zwanymi inogorodnimi, chłopami przybyłymi na ziemie kozackie z guberni woroneskiej, którzy nie mieli kozackich praw i ziemi. Siemion od dziecka pracował jako parobek i pastuch. Jesienią 1903 roku powołano go do wojska. W czasie wojny rosyjsko-japońskiej służył w pułku kozaków dońskich na Dalekim Wschodzie, a potem w Primorskim Pułku Dragonów. Był wybitnym jeźdźcem i w 1907 roku wysłano go na kurs dla podoficerów w oficerskiej szkole kawalerii w Petersburgu.

W pierwszej wojnie światowej jako starszy podoficer 18 Siewierskiego Pułku Dragonów walczył z Niemcami w Polsce, między innymi pod Brzezinami w czasie operacji łódzkiej, a potem z Turkami na froncie kaukaskim. Zdobył wszystkie cztery stopnie Krzyża św. Jerzego, najwyższego odznaczenia dla żołnierzy. Jeden z krzyży na pewien czas mu odebrano, gdy uderzył przełożonego. W 1917 roku, gdy jego pułk stacjonował w Mińsku, żołnierze wybrali go do komitetu pułkowego, a w czasie buntu generała Ławra Korniłowa brał udział w rozbrajaniu oddziałów korniłowskich w Orszy.

Twórca czerwonej konnicy

Po rewolucji październikowej wrócił nad Don. Na początku 1918 roku zorganizował w Płatowskiej oddział konny, który walczył z kozakami atamana Krasnowa i białymi. Jego oddział włączono do formacji Borisa Dumienki, a w czasie obrony Carycyna nad Wołgą Budionny poznał Stalina i Woroszyłowa, którzy wspierali jego plany stworzenia dużych związków czerwonej kawalerii, wbrew sceptycznemu wobec nich komisarzowi wojny Lwu Trockiemu. W 1919 roku wstąpił do partii bolszewickiej. W czerwcu 1919 roku powstał pod jego dowództwem 1 Korpus Kawalerii, który jesienią rozbił pod Woroneżem i Kastornoje kozackie korpusy generałów Mamontowa i Szkury, jedną z głównych sił armii generała Antona Denikina idącej na Moskwę. 19 listopada 1919 roku korpus rozbudowano w 1 Armię Konną, pierwszą tak dużą formację kawalerii w historii Rosji. Na początku 1920 roku wojska Budionnego zajęły Rostów nad Donem i walczyły na Kubaniu, gdzie biali ostatecznie się załamali.

Konarmia była armią kozaków, chłopów i dawnych podoficerów, bitną i bardzo ruchliwą, ale też słabo zdyscyplinowaną. Jej siłą były szybkie szarże i taczanki, czyli lekkie wozy z karabinami maszynowymi. Słabością były rabunki i przemoc wobec ludności cywilnej.

Wojna z Polską

Wiosną 1920 roku 1 Armię Konną przerzucono z Kaukazu na front polski. Wymaszerowała z Majkopu na początku kwietnia i po przemarszu przez Ukrainę, w którym rozbiła po drodze oddziały anarchisty Nestora Machny, pod koniec maja weszła do walki na południe od Kijowa jako część Frontu Południowo-Zachodniego Aleksandra Jegorowa, którego komisarzem był Stalin. 5 czerwca 1920 roku konnica Budionnego przełamała polski front pod Samhorodkiem i wyszła na tyły wojsk polskich. 7 czerwca zajęła Żytomierz, gdzie wycięła polski garnizon, i Berdyczów, gdzie według polskich relacji spaliła szpital z rannymi. Polacy musieli opuścić Kijów i zacząć odwrót na zachód. W lipcu Budionny zajął Równe i walczył pod Brodami, a w sierpniu nacierał na Lwów.

Naczelny wódz Armii Czerwonej Siergiej Kamieniew w połowie sierpnia rozkazał przerzucić 1 Armię Konną na północ, na pomoc Frontowi Zachodniemu Tuchaczewskiego, który właśnie przegrywał bitwę pod Warszawą. Budionny, za zgodą Stalina i Jegorowa, przez kilka dni dalej szturmował Lwów. 17 sierpnia pod Zadwórzem jedna z jego dywizji przez cały dzień walczyła z polskim batalionem ochotników, który zginął prawie w całości. Gdy 20 sierpnia Konarmia ruszyła wreszcie na północ, wojska Tuchaczewskiego już się cofały. Pod Zamościem utknęła na kilka dni, a 31 sierpnia 1920 roku pod Komarowem polska 1 Dywizja Jazdy pułkownika Juliusza Rómmla pobiła ją w bitwie nazywanej największą bitwą kawalerii XX wieku. Budionny z trudem wyprowadził resztki armii za Bug. Jesienią, w czasie odwrotu, oddziały Konarmii, zwłaszcza 6 Dywizja Kawalerii, dokonały serii pogromów Żydów na Ukrainie. Władze radzieckie rozbroiły trzy pułki tej dywizji, a kilkuset sprawców postawiono przed trybunałem.

Spór o 1920 rok ciągnął się latami. Tuchaczewski obwiniał dowództwo Frontu Południowo-Zachodniego i Budionnego, że nie przyszli mu z pomocą, a Budionny i Woroszyłow, członek rady wojennej 1 Armii Konnej, oskarżali Tuchaczewskiego o lekkomyślność. W wojnie polsko-bolszewickiej Konarmia przeżyła jednocześnie swój największy triumf i największą klęskę. Jesienią 1920 roku walczyła jeszcze z generałem Piotrem Wranglem na Krymie, a w 1921 roku z Machną.

„Konarmia” Babla

W 1920 roku z armią Budionnego jeździł jako korespondent pisarz Isaak Babel. Z jego dziennika i doświadczeń powstał zbiór opowiadań „Konarmia”, wydany w 1926 roku, jedno z arcydzieł literatury rosyjskiej XX wieku. Babel pokazał wojnę w Galicji i na Wołyniu bez upiększeń: okrucieństwo żołnierzy, rabunki, mordy na jeńcach i nędzę żydowskich miasteczek. Budionny uznał książkę za oszczerstwo i w 1924 roku publicznie zaatakował jej autora. W obronie Babla stanął Maksim Gorki. Babla aresztowano w 1939 roku i rozstrzelano w 1940 roku.

Marszałek i czystka

Po wojnie domowej Budionny był zastępcą dowódcy Północnokaukaskiego Okręgu Wojskowego, a od 1924 do 1937 roku inspektorem kawalerii Armii Czerwonej. Zajmował się hodowlą koni, z której wyrosła nazwana jego imieniem rasa budionowska, a w 1932 roku ukończył Akademię Wojskową im. Frunzego. Był postacią z pieśni i plakatów, a spiczasta czapka czerwonoarmistów do dziś nazywa się budionówką. 20 listopada 1935 roku został jednym z pięciu pierwszych marszałków Związku Radzieckiego, obok Woroszyłowa, Tuchaczewskiego, Jegorowa i Wasilija Blüchera.

W sporach o kształt armii Budionny stał po stronie Woroszyłowa i tradycyjnej kawalerii, przeciw Tuchaczewskiemu, który stawiał na czołgi i lotnictwo. W wielkiej czystce okazał się jednym z najwierniejszych ludzi Stalina. W 1937 roku objął dowództwo Moskiewskiego Okręgu Wojskowego, w maju podpisał się pod wnioskiem o aresztowanie Tuchaczewskiego, a 11 czerwca 1937 roku zasiadał w specjalnym sądzie, który skazał go i siedmiu innych dowódców na śmierć. Z pięciu pierwszych marszałków Tuchaczewski, Jegorow i Blücher zginęli w czystce, a przeżyli tylko Woroszyłow i Budionny. Represje dotknęły także jego rodzinę. Jego druga żona, śpiewaczka Teatru Wielkiego Olga Michajłowa, została w 1937 roku aresztowana i wiele lat spędziła w więzieniach i łagrach. Budionny ożenił się po raz trzeci.

Druga wojna światowa

W 1939 roku Budionny został zastępcą, a w 1940 roku pierwszym zastępcą ludowego komisarza obrony. W pierwszych tygodniach wojny z Niemcami Stalin powierzył mu dowództwo kierunku południowo-zachodniego, któremu podlegały fronty na Ukrainie. Niemcy otoczyli w sierpniu radzieckie armie pod Humaniem, a we wrześniu pod Kijowem, gdzie w największym okrążeniu w historii wojen do niewoli trafiło kilkaset tysięcy żołnierzy radzieckich. Budionny w porę proponował wycofanie wojsk z kijowskiego występu, ale Stalin odrzucił tę propozycję i 12 września 1941 roku zastąpił go marszałkiem Siemionem Timoszenką. W październiku 1941 roku Budionny dowodził krótko Frontem Rezerwowym w czasie katastrofy pod Wiaźmą. 7 listopada 1941 roku przyjmował na placu Czerwonym słynną defiladę, z której wojska szły prosto na front pod Moskwą. W 1942 roku dowodził kierunkiem i frontem północnokaukaskim, ale po kolejnych niepowodzeniach odwołano go i do końca wojny nie dowodził już na froncie. Od 1943 roku był dowódcą kawalerii Armii Czerwonej.

Ostatnie lata i znaczenie

Po wojnie był wiceministrem rolnictwa do spraw hodowli koni, deputowanym do Rady Najwyższej i członkiem Komitetu Centralnego. Trzy razy, w 1958, 1963 i 1968 roku, otrzymał tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. Napisał wielotomowe wspomnienia „Przebyta droga”. Zmarł w Moskwie 26 października 1973 roku w wieku 90 lat i został pochowany przy murze kremlowskim.

Budionny był żywym pomnikiem wojny domowej, ale wielu historyków i dowódców oceniało go surowo. Według relacji jugosłowiańskiego komunisty Milovana Dżilasa marszałek Iwan Koniew mówił o nim, że nigdy niczego się nie uczył i w wojnie okazał się zupełnie niekompetentny. Jego kariera pokazuje, jak Stalin budował armię przed drugą wojną światową: ludzie z „grupy carycyńskiej” i 1 Armii Konnej, osobiście mu oddani, zastąpili zamordowanych w czystce zwolenników nowoczesnej wojny. Dla Polaków Budionny pozostał przede wszystkim dowódcą konnicy, która latem 1920 roku przełamała front na Ukrainie i zagroziła Lwowowi, a pod Komarowem poniosła klęskę.