Żukow marszałkiem Związku Radzieckiego

W połowie stycznia 1943 roku Gieorgij Żukow, generał armii, zastępca Naczelnego Wodza i przedstawiciel Stawki na froncie, otrzymał najwyższy stopień wojskowy Armii Czerwonej – marszałka Związku Radzieckiego. Był pierwszym dowódcą, który zdobył go w czasie wojny z Niemcami; wszyscy dotychczasowi marszałkowie otrzymali buławy jeszcze przed czerwcem 1941 roku.

Popularne kalendaria umieszczają awans pod 19 stycznia. Dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRR nosi jednak datę 18 stycznia 1943 roku – tego samego dnia, w którym wojska frontów Leningradzkiego i Wołchowskiego połączyły się nad Ładogą. Prasa radziecka ogłosiła nominację w następnych dniach, stąd rozbieżność. W tym samym miesiącu przyszło drugie wyróżnienie: 28 stycznia Żukow otrzymał pierwszy w historii Order Suworowa I klasy.

Dowódca od zadań szczególnych

Od jesieni 1941 roku Żukow był człowiekiem, którego Stalin wysyłał tam, gdzie sytuacja wydawała się najgroźniejsza. We wrześniu 1941 roku organizował obronę Leningradu, w październiku przejął Front Zachodni i poprowadził obronę, a potem kontrofensywę pod Moskwą. W sierpniu 1942 roku Józef Stalin mianował go swoim zastępcą i skierował pod Stalingrad. Razem z szefem Sztabu Generalnego Aleksandrem Wasilewskim przygotowywał wówczas plan wielkiej kontrofensywy, która w listopadzie zamknęła w kotle niemiecką 6 Armię.

Sam Żukow w czasie operacji „Uran” zajmował się jednak głównie innym odcinkiem. Koordynował natarcie Frontów Zachodniego i Kalinińskiego na występ rżewski – operację „Mars”, rozpoczętą 25 listopada 1942 roku. Skończyła się ona ciężkimi stratami i niepowodzeniem, a radziecka historiografia przez dziesięciolecia o niej milczała. Stalin nie obarczył Żukowa winą; tryumf nad Wołgą przesłaniał porażkę pod Rżewem.

W styczniu 1943 roku Żukow, wraz z marszałkiem Klimientem Woroszyłowem, był przedstawicielem Stawki przy frontach Leningradzkim i Wołchowskim w operacji „Iskra”. 12 stycznia oba fronty uderzyły na wąski pas lądu między Szlisselburgiem a Siniawinem, a 18 stycznia ich oddziały spotkały się przy osiedlach robotniczych nr 1 i 5. Blokada Leningradu została przełamana: między miastem a resztą kraju powstał lądowy korytarz szerokości kilku do kilkunastu kilometrów.

Buława w dniu przełamania blokady

Dekret o nadaniu Żukowowi stopnia marszałka podpisano 18 stycznia, w dniu połączenia frontów pod Leningradem. Tego samego dnia stopień marszałka artylerii – nowy, wprowadzony niedawno w hierarchii Armii Czerwonej – otrzymał Nikołaj Woronow, który jako przedstawiciel Stawki nadzorował wtedy na Froncie Dońskim likwidację kotła stalingradzkiego. Zbieżność dat nie była przypadkowa: Stalin nagradzał tych, których uważał za autorów dwóch wielkich sukcesów zimy.

Stopień marszałka Związku Radzieckiego ustanowiono w 1935 roku. W pierwszej nominacji otrzymało go pięciu dowódców: Klimient Woroszyłow, Michaił Tuchaczewski, Aleksandr Jegorow, Wasilij Blücher i Siemion Budionny. Trzech z nich zginęło w czasie wielkiej czystki. W maju 1940 roku, po wojnie z Finlandią, marszałkami zostali Siemion Timoszenko, Grigorij Kulik i Borys Szaposznikow. Kulika zdegradowano w 1942 roku za utratę Kerczu i Rostowu. Kiedy więc Żukow otrzymał buławę, w Armii Czerwonej służyło czterech marszałków – Woroszyłow, Budionny, Timoszenko i Szaposznikow – z których żaden nie należał już do głównych twórców radzieckich operacji. Żukow stał się pierwszym marszałkiem nowego pokolenia: dowódców wyniesionych przez wojnę, a nie przez wojnę domową i lata trzydzieste.

Nominacja miała też wymiar propagandowy. Po półtora roku klęsk i odwrotów kraj otrzymywał wiadomości o okrążeniu armii Paulusa i przerwaniu blokady Leningradu. Awans dowódcy kojarzonego z obroną Moskwy i Leningradu oraz z planowaniem kontrofensywy pod Stalingradem łączył te sukcesy z jednym nazwiskiem – choć prasa przypisywała je przede wszystkim „geniuszowi” Stalina, który sam przyjął stopień marszałka w marcu 1943 roku.

Order Suworowa nr 1

28 stycznia 1943 roku Prezydium Rady Najwyższej ZSRR wydało pierwszy dekret o nadaniu Orderu Suworowa I klasy. Odznaczono nim 23 marszałków i generałów „za umiejętne i mężne kierowanie operacjami bojowymi” i osiągnięte w nich sukcesy. Żukow otrzymał order z numerem 1, Wasilewski – z numerem 2, a Woronow – z numerem 3. Wśród wyróżnionych znaleźli się dowódcy frontów: Kiriłł Mierieckow (Wołchowski), Leonid Goworow (Leningradzki), Konstanty Rokossowski (Doński), Nikołaj Watutin (Południowo-Zachodni), Filipp Golikow (Woroneski), Andriej Jeriomienko (Stalingradzki) i Rodion Malinowski (Południowy), a także dowódcy armii, między nimi Wasilij Czujkow, obrońca Stalingradu, i Michaił Szumiłow.

Data i sam fakt nie budzą wątpliwości. Warto tylko dodać, że Żukow nie był jedynym odznaczonym tego dnia: dekret z 28 stycznia był zbiorowym wyróżnieniem dowódców zimowych ofensyw, a numer 1 był wyrazem pozycji Żukowa w tej grupie.

Ordery wodzów i powrót naramienników

Order Suworowa był nowym odznaczeniem. Prezydium Rady Najwyższej ustanowiło go 29 lipca 1942 roku, w najczarniejszych tygodniach niemieckiej ofensywy letniej, razem z Orderem Kutuzowa i Orderem Aleksandra Newskiego. Były to pierwsze radzieckie ordery przeznaczone wyłącznie dla dowódców i nazwane imionami wodzów carskiej Rosji, a w przypadku Newskiego – średniowiecznego księcia. Order Suworowa, jako pierwszy order ZSRR, miał trzy klasy; I klasę przewidziano dla dowódców frontów i armii za operacje, w których rozbito przeważające siły nieprzyjaciela. Statut podkreślał natarcie: order nagradzał zwycięstwa, nie wytrwałą obronę.

Sięgnięcie po Suworowa i Kutuzowa wpisywało się w szerszą zmianę, którą władze radzieckie przeprowadziły w latach wojny. Wojnę z Niemcami nazwano „Wielką Wojną Ojczyźnianą” – nawiązaniem do wojny 1812 roku – a propaganda coraz chętniej przypominała rosyjską tradycję wojskową, wcześniej potępianą jako dziedzictwo caratu. 9 października 1942 roku zniesiono instytucję komisarzy wojskowych w jednostkach i wprowadzono jednoosobowe dowodzenie; komisarze stali się zastępcami dowódców do spraw politycznych.

W tym samym duchu 6 stycznia 1943 roku, niespełna dwa tygodnie przed nominacją Żukowa, dekret Prezydium Rady Najwyższej przywrócił w Armii Czerwonej naramienniki – pagony, symbol dawnej armii carskiej, który bolszewicy znieśli w 1917 roku. Rozkaz ludowego komisarza obrony nr 25 z 15 stycznia nakazał przejście na nowe oznaki stopni w pierwszej połowie lutego 1943 roku; marynarka wojenna otrzymała pagony nieco później. Wraz z nimi wróciło do powszechnego użycia słowo „oficer”, przez ćwierć wieku zastępowane określeniami w rodzaju „dowódca” czy „kadra dowódcza”. Nowy marszałek był więc jednym z pierwszych, którzy przywdziali pagony z wielką gwiazdą i godłem ZSRR.

Miejsce w wojnie

Nominacja Żukowa otworzyła serię awansów, którymi Stalin w 1943 roku nagradzał zwycięskich dowódców. 16 lutego marszałkiem Związku Radzieckiego został Aleksandr Wasilewski, a 6 marca stopień ten przyjął sam Stalin. W kolejnych latach buławy otrzymali dowódcy frontów: Iwan Koniew, Leonid Goworow, Konstanty Rokossowski, Rodion Malinowski, Fiodor Tołbuchin, Kiriłł Mierieckow. Order Suworowa I klasy stał się z kolei najważniejszym odznaczeniem za operacje ofensywne – do końca wojny otrzymało go kilkuset dowódców, także sojuszniczych.

Dla samego Żukowa rok 1943 był rokiem koordynowania kolejnych wielkich operacji: przygotowań do obrony na łuku kurskim, kontrofensywy pod Orłem i Biełgorodem, a potem marszu nad Dniepr. Jego nazwisko, zestawione w styczniu 1943 roku z przełamaniem blokady Leningradu i zwycięstwem pod Stalingradem, zaczęło w oczach radzieckiego społeczeństwa i aliantów oznaczać zwycięstwo Armii Czerwonej. Ta popularność okazała się po wojnie dla marszałka niebezpieczna: w 1946 roku Stalin odsunął go od dowództwa w Moskwie i wysłał do Odessy.