Wojna domowa w Rosji

Wojna domowa w Rosji była najkrwawszym konfliktem w Europie między pierwszą a drugą wojną światową. Przez pięć lat na obszarze od Bałtyku po Pacyfik bolszewicy, którzy w listopadzie 1917 roku przejęli władzę w Piotrogrodzie, walczyli z oficerami dawnej armii, kozakami, socjalistami, którym odebrali władzę, z buntującymi się chłopami i z narodami rozpadającego się imperium, a w niektórych okresach także z wojskami mocarstw, które wylądowały na krańcach Rosji. Wojnę prowadzono bez ustalonych frontów, wzdłuż linii kolejowych i rzek, a towarzyszyły jej terror obu stron, pogromy, epidemie i głód. Zwyciężyła partia Włodzimierza Lenina, która z tej wojny wyszła z rozbudowaną policją polityczną, kilkumilionową Armią Czerwoną i przekonaniem, że jest otoczona przez wrogi świat kapitalistyczny. Z jej zwycięstwa narodził się Związek Radziecki, a dowódcy, metody i urazy z lat 1917–1922 towarzyszyły mu aż do drugiej wojny światowej.

Nazwa i daty

Polscy historycy mówią o wojnie domowej w Rosji, rosyjscy o wojnie domowej (Grażdanskaja wojna), a radziecka historiografia przez dziesięciolecia pisała o „wojnie domowej i interwencji wojskowej”, podkreślając udział obcych mocarstw. Walczących nazywano od kolorów: „czerwonymi” bolszewików, „białymi” ich przeciwników z dawnej armii i obozu narodowo-konserwatywnego. Zielonymi albo zielonoarmistami nazywano chłopskie oddziały, które walczyły z jednymi i drugimi.

Wojna nie miała ani wypowiedzenia, ani traktatu pokojowego, więc jej ramy są umowne. Według najczęstszej dziś datacji trwała od 7 listopada 1917 roku, czyli od przewrotu bolszewickiego w Piotrogrodzie i walk, które zaraz potem rozgorzały w Moskwie, do 25 października 1922 roku, gdy Ludowo-Rewolucyjna Armia Republiki Dalekiego Wschodu wkroczyła do Władywostoku, ostatniego dużego miasta w rękach białych. Historiografia radziecka od czasów Józefa Stalina zawężała wojnę do lat 1918–1920, od buntu Korpusu Czechosłowackiego w maju 1918 roku do ewakuacji Krymu w listopadzie 1920 roku, i podobnie liczy ją część historyków zachodnich. Pojedyncze oddziały białych walczyły jeszcze w 1923 roku w Jakucji i na wybrzeżu Morza Ochockiego, a partyzantkę basmaczy w Azji Środkowej tłumiono aż do końca lat dwudziestych.

Daty według kalendarza gregoriańskiego. Rosja Radziecka przyjęła go 14 lutego 1918 roku, ale biali na południu Rosji posługiwali się często starym stylem, który w tych latach różnił się o 13 dni.

Tło

Imperium Rosyjskie weszło w 1917 rok wyczerpane wojną. Rewolucja lutowa obaliła cara Mikołaja II, ale Rząd Tymczasowy nie zakończył wojny ani nie dał chłopom ziemi, a armia rozpadała się pod wpływem komitetów żołnierskich i dezercji. Nieudany marsz generała Ławra Korniłowa na Piotrogród we wrześniu 1917 roku skompromitował zarówno prawicę, jak i premiera Aleksandra Kiereńskiego, a bolszewicy wyszli z niego jako obrońcy rewolucji. 7 listopada 1917 roku przejęli władzę w Piotrogrodzie, a po tygodniu krwawych walk także w Moskwie.

Nowa władza od razu wywołała opór. Kiereński próbował odbić stolicę z pomocą kozaków generała Piotra Krasnowa, ale jego wyprawa skończyła się po kilku dniach. Ataman dońskich kozaków Aleksiej Kaledin i ataman orenburski Aleksandr Dutow odmówili uznania rządu Lenina. Bolszewicy w ciągu kilku tygodni zamknęli opozycyjne gazety, powołali policję polityczną Czeka z Feliksem Dzierżyńskim na czele, a w styczniu 1918 roku rozpędzili Zgromadzenie Ustawodawcze, w którym większość mieli eserowcy. Dla wielu socjalistów i liberałów był to sygnał, że z nową władzą nie da się porozumieć inaczej niż siłą. Na odrębny pokój z Niemcami, podpisany w marcu 1918 roku w Brześciu, odpowiedzią części oficerów i polityków była chęć wznowienia wojny u boku ententy, a odpowiedzią mocarstw zachodnich obawa, że zapasy wojenne zgromadzone w rosyjskich portach wpadną w ręce Niemców.

Pierwsze miesiące: Don i marsz lodowy

Na Don, gdzie liczono na kozaków, zaczęli zjeżdżać przeciwnicy bolszewików. Generał Michaił Aleksiejew, były szef sztabu cara, w listopadzie 1917 roku zaczął w Nowoczerkasku tworzyć z oficerów, kadetów i studentów oddział, z którego wyrosła Armia Ochotnicza. Na początku grudnia generał Nikołaj Duchonin, pełniący obowiązki naczelnego wodza, zwolnił z więzienia w Bychowie Korniłowa, Antona Denikina i innych generałów aresztowanych po wrześniowym buncie. Wszyscy przedostali się na Don. Korniłow objął dowództwo wojskowe, Aleksiejew zajął się polityką i pieniędzmi. Armia liczyła jednak zaledwie kilka tysięcy ludzi, a kozacy, zmęczeni wojną, nie chcieli się bić. Gdy czerwone oddziały zbliżały się do Rostowa, a Kaledin popełnił samobójstwo, Korniłow w nocy z 22 na 23 lutego 1918 roku wyprowadził około czterech tysięcy ochotników na stepy Kubania.

Pierwszy marsz kubański, zwany lodowym, stał się legendą białych. Ochotnicy z rannymi i uciekinierami szli przez śnieżyce i błoto, w ciągłych walkach z liczniejszym przeciwnikiem. Obie strony rozstrzeliwały jeńców. 13 kwietnia 1918 roku, w czasie szturmu na Jekaterynodar, pocisk zabił Korniłowa. Denikin przerwał szturm i wyprowadził armię z okrążenia z powrotem na Don, gdzie właśnie wybuchło powstanie kozaków przeciw bolszewikom. W tym samym czasie na Ukrainie, na Białorusi i nad Bałtykiem stały wojska niemieckie, które po traktacie brzeskim zajęły ogromne obszary dawnego imperium. Nowy ataman doński Piotr Krasnow brał od Niemców broń, Denikin, wierny ententie, odmawiał wszelkiej współpracy z nimi. Na Białorusi już w styczniu i lutym 1918 roku z bolszewikami walczył polski korpus generała Józefa Dowbora-Muśnickiego.

1918: Czechosłowacy, Komucz i czerwony terror

Wojna rozlała się na cały kraj wiosną 1918 roku za sprawą Korpusu Czechosłowackiego. Około 40 tysięcy byłych jeńców austro-węgierskich, Czechów i Słowaków, którzy w rosyjskiej armii walczyli przeciw Habsburgom, jechało koleją transsyberyjską do Władywostoku, by stamtąd przez ocean dotrzeć do Francji. Po incydencie w Czelabińsku Lew Trocki, komisarz wojny, rozkazał ich rozbroić. Pod koniec maja korpus zbuntował się i w ciągu kilku tygodni opanował linię kolejową od Wołgi po Pacyfik. W jego cieniu powstały antybolszewickie rządy: w czerwcu w Samarze eserowski Komucz, Komitet Członków Zgromadzenia Ustawodawczego, z własną Armią Ludową, w Omsku Tymczasowy Rząd Syberyjski. 7 sierpnia oddziały pułkownika Władimira Kappla i Czechosłowacy zdobyli Kazań, a z nim dużą część rezerwy złota państwa rosyjskiego.

Lato 1918 roku było najgroźniejszym momentem dla władzy radzieckiej. W lipcu w Moskwie zbuntowali się lewicowi eserowcy, niedawni sojusznicy bolszewików, w Jarosławiu wybuchło powstanie zorganizowane przez Borisa Sawinkowa, a w nocy z 16 na 17 lipca w Jekaterynburgu, do którego zbliżali się Czechosłowacy, bolszewicy zamordowali Mikołaja II z rodziną. Kilka tygodni wcześniej w Permie zabili jego brata, wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza. 30 sierpnia ciężko ranny w zamachu został Lenin, a 5 września Rada Komisarzy Ludowych przyjęła uchwałę o czerwonym terrorze: masowym rozstrzeliwaniu zakładników i „wrogów klasowych”. Odpowiedzią białych był terror ich kontrwywiadów i oddziałów karnych, często równie bezwzględny, choć słabiej scentralizowany.

Trocki budował w tym czasie Armię Czerwoną. Ochotniczą armię złożoną z czerwonogwardzistów i marynarzy zastąpił wiosną 1918 roku przymusowy pobór, wybieralność dowódców zniesiono, a do wojska wcielono dziesiątki tysięcy oficerów armii carskiej, tak zwanych specjalistów wojskowych, pilnowanych przez komisarzy politycznych i często przez zakładników z ich rodzin. Według rachunków rosyjskich historyków w Armii Czerwonej służyło w czasie wojny około 75 tysięcy byłych oficerów. Armia Czerwona liczyła jesienią 1918 roku około 800 tysięcy ludzi, a pod koniec 1920 roku ponad pięć milionów, choć tylko niewielka część z nich walczyła na froncie. We wrześniu 1918 roku czerwoni odbili Kazań. Trocki, który jeździł po frontach w pociągu pancernym, kazał pod Swijażskiem rozstrzelać dowódcę, komisarza i część żołnierzy pułku, który uciekł z pola walki.

Na południu Denikin, który po śmierci Korniłowa dowodził Armią Ochotniczą, wiosną i latem 1918 roku poprowadził drugi marsz na Kubań i w sierpniu zdobył Jekaterynodar. Aleksiejew zmarł tam w październiku, a Denikin skupił w swoich rękach całą władzę. Na Wschodzie we wrześniu w Ufie eserowcy i biali politycy z Syberii powołali Ogólnorosyjski Rząd Tymczasowy, zwany Dyrektoriatem, ale 18 listopada 1918 roku w Omsku oficerowie aresztowali jego eserowskich członków, a władzę dyktatorską jako Najwyższy Władca Rosji objął admirał Aleksandr Kołczak. Biały ruch stał się od tej pory przede wszystkim wojskową dyktaturą.

Interwencja

Pierwsze oddziały mocarstw wylądowały w Rosji jeszcze w czasie wielkiej wojny. Brytyjczycy weszli do Murmańska wiosną 1918 roku, w sierpniu zajęli Archangielsk, gdzie powstał rząd Obwodu Północnego. W sierpniu 1918 roku Stany Zjednoczone, Japonia, Wielka Brytania i Francja wysłały wojska na Syberię i do Władywostoku, oficjalnie po to, by pomóc Czechosłowakom i chronić magazyny. Najwięcej żołnierzy, ponad 70 tysięcy, przysłała do interwencji syberyjskiej Japonia rządu premiera Masatake Terauchiego, która myślała o strefie wpływów na rosyjskim Dalekim Wschodzie. Amerykanów, których było około ośmiu tysięcy, prezydent Woodrow Wilson wysłał w dużej mierze po to, by pilnować Japończyków. Po kapitulacji Turcji Francuzi i Brytyjczycy weszli do portów czarnomorskich. W grudniu 1918 roku Francuzi wylądowali w Odessie, ale już na początku kwietnia 1919 roku ewakuowali się z niej, a kilka dni później we francuskiej eskadrze na Morzu Czarnym zbuntowali się marynarze.

Interwencja nigdy nie stała się wojną mocarstw z bolszewikami. Po rozejmie z Niemcami żołnierze i opinia publiczna na Zachodzie nie chcieli nowej wojny, a rządy były podzielone. Brytyjski minister wojny Winston Churchill chciał „zdusić bolszewizm w kołysce”, premier David Lloyd George wolał handel z Rosją. Największą pomocą dla białych były dostawy broni, amunicji i mundurów, głównie brytyjskich. Brytyjczycy opuścili północ Rosji jesienią 1919 roku, Amerykanie Syberię wiosną 1920 roku. Tylko Japończycy zostali na Dalekim Wschodzie aż do 1922 roku, a na północnym Sachalinie do 1925 roku. Dla propagandy radzieckiej interwencja stała się jednak dowodem, że cały świat kapitalistyczny sprzysiągł się przeciw rewolucji, i jednym z fundamentów obsesji „wrogiego okrążenia”.

Ukraina, Machno i Petlura

Żadna część dawnego imperium nie przeszła tylu zmian władzy co Ukraina. Kijów w latach 1918–1920 przechodził z rąk do rąk kilkanaście razy. Ukraińską Centralną Radę wyparli w styczniu 1918 roku bolszewicy, ich z kolei Niemcy i Austriacy, którzy w kwietniu osadzili w Kijowie hetmana Pawła Skoropadskiego. Po wycofaniu się Niemców władzę objął Dyrektoriat Ukraińskiej Republiki Ludowej z Symonem Petlurą, w lutym 1919 roku znowu bolszewicy, latem biali Denikina, którzy uznawali Ukrainę jedynie za część „jednej i niepodzielnej Rosji”. Na stepach południowej Ukrainy walczyła chłopska armia anarchisty Nestora Machny, raz sojusznika, raz wroga czerwonych, a obok niej dziesiątki atamanów, którzy zmieniali strony.

Na Ukrainie w latach 1918–1921 doszło do największej fali pogromów Żydów przed drugą wojną światową. Zginęło w nich, według różnych szacunków, od kilkudziesięciu do ponad stu tysięcy ludzi. Według klasycznego zestawienia Nachuma Gergela z 1928 roku najwięcej pogromów mieli na sumieniu żołnierze i atamani związani z Ukraińską Republiką Ludową, kolejne miejsca zajmowali niezależni watażkowie i wojska Denikina, które odpowiadały za mniej więcej co szóstą napaść, a kilka procent przypadało na oddziały Armii Czerwonej.

1919: rok trzech ofensyw

W 1919 roku biali byli najbliżej zwycięstwa. Ich armie nacierały na Moskwę z trzech stron, ale nigdy jednocześnie. Na Wschodzie armie Kołczaka uderzyły w marcu, zajęły Ufę i pod koniec kwietnia doszły w pobliże Kazania, Samary i Wołgi. Pod koniec kwietnia rozpoczęła się kontrofensywa Frontu Wschodniego, którym dowodził Siergiej Kamieniew, a jego grupą południową Michaił Frunze. Czerwoni odbili w czerwcu Ufę, a 5 Armia Michaiła Tuchaczewskiego przeszła przez Ural i w lipcu zajęła Zlatoust i Czelabińsk. 14 listopada 1919 roku Armia Czerwona weszła do Omska. Resztki armii Kołczaka cofały się na wschód w wielkim syberyjskim marszu lodowym, a na tyłach rosła chłopska partyzantka. Kołczak, zatrzymany przez Czechosłowaków, został w styczniu 1920 roku wydany w Irkucku lewicowym władzom miasta, a w nocy z 6 na 7 lutego 1920 roku rozstrzelany przez bolszewików. Razem z białymi na Syberii walczyła polska 5 Dywizja Strzelców, która osłaniała odwrót wzdłuż kolei i w styczniu 1920 roku skapitulowała pod Krasnojarskiem.

Na Południu Denikin, od stycznia 1919 roku głównodowodzący Sił Zbrojnych Południa Rosji, pokonał latem czerwonych w Donbasie i nad Manyczem. Pod koniec czerwca jego wojska zdobyły Charków, a Kaukaska Armia generała Piotra Wrangla Carycyn nad Wołgą. 3 lipca w Carycynie Denikin wydał tak zwaną dyrektywę moskiewską: wszystkie jego armie miały iść na Moskwę. W sierpniu biali zajęli Odessę i Kijów, we wrześniu Kursk, a 13 października Orzeł, około 350 kilometrów od Moskwy. Już w lipcu Lenin nazwał ofensywę Denikina „najkrytyczniejszym momentem rewolucji socjalistycznej”, a w październiku bolszewicy przygotowywali ewakuację urzędów i podziemie partyjne w Moskwie.

W tym samym miesiącu, w październiku 1919 roku, Północno-Zachodnia Armia generała Nikołaja Judenicza, utworzona w Estonii przy pomocy brytyjskiej, uderzyła na Piotrogród. Zajęła Gatczynę i Carskie Sioło i około 20 października doszła do Wzgórz Pułkowskich na przedmieściach dawnej stolicy. Część kierownictwa bolszewików była gotowa oddać miasto. Trocki przyjechał do Piotrogrodu, uzbroił robotników i ściągnął posiłki, a Grigorij Zinowjew, szef piotrogrodzkich bolszewików, organizował obronę na miejscu. Kilkunastotysięczna armia Judenicza nie dostała pomocy od Finlandii, a Estończycy, którym biali nie chcieli zagwarantować niepodległości, wspierali ją niechętnie. Pod koniec października zaczęła się cofać, wycofała się do Estonii i została tam rozbrojona.

Ofensywa Denikina załamała się w tych samych tygodniach. Jego armie, rozciągnięte na froncie od Kijowa po Carycyn, nie miały rezerw, a na tyłach jesienią 1919 roku rajd Machny przerwał zaopatrzenie i zmusił białych do ściągania wojsk z frontu. Chłopi bali się, że biali przywrócą ziemię obszarnikom, a narody dawnego imperium odstraszało hasło „jednej i niepodzielnej Rosji”. Szefem Frontu Południowego czerwonych został Aleksandr Jegorow, komisarzem Józef Stalin, a konny korpus Siemiona Budionnego rozbił pod Woroneżem i Kastornoje kozacką konnicę białych. Pod Orłem i Kromami ochotnicy przegrali bitwę z łotewskimi strzelcami i dywizjami przerzuconymi z innych frontów. 20 października Orzeł znowu był czerwony. Zaczął się długi odwrót na południe. Na jego przebieg wpłynęła także polityka Józefa Piłsudskiego: uważając zwycięstwo białych, którzy nie chcieli słyszeć o polskiej granicy na wschód od Bugu, za groźniejsze od zwycięstwa czerwonych, wstrzymał jesienią 1919 roku działania na froncie z bolszewikami, a ci mogli przerzucić siły przeciw Denikinowi. Polskie rozmowy z Denikinem, prowadzone przez misję wojskową generała Aleksandra Karnickiego, nie przyniosły porozumienia.

1920: Noworosyjsk i Krym

W styczniu 1920 roku biali stracili Rostów i Odessę, a w marcu resztki ich armii cofnęły się do czarnomorskiego portu Noworosyjsk. Ewakuacja 26–27 marca odbywała się w panice, pod ostrzałem i bez dość statków. Na Krym przewieziono około 35–40 tysięcy żołnierzy, tysiące innych zostały na nabrzeżach. 4 kwietnia 1920 roku Denikin oddał dowództwo Wranglowi i wyjechał na emigrację.

Wrangel, energiczny i zdolny polityk, przemianował wojska na Armię Rosyjską, ogłosił reformę rolną i próbował porozumieć się z narodami dawnego imperium. Latem 1920 roku, gdy Armia Czerwona walczyła z Polską, wyszedł z Krymu i opanował Taurydę Północną. Po zawieszeniu broni na froncie polskim w październiku bolszewicy skierowali przeciw niemu przeważające siły. Front Południowy, którym dowodził teraz Frunze, wspierany przez sprzymierzonych na krótko z czerwonymi machnowców, 7 listopada 1920 roku uderzył na umocnienia Perekopu i przez zamarznięte płycizny Sywaszu. 11 listopada obrona pękła. W dniach 13–16 listopada Wrangel wywiózł z portów Krymu na 126 statkach do Konstantynopola około 145 tysięcy ludzi, żołnierzy i cywilów. Na Krymie zostali ci, którzy uwierzyli w obiecaną amnistię. Komitet rewolucyjny Béli Kuna i Rozalii Ziemlaczki rozstrzelał w ciągu kilku miesięcy, według różnych szacunków, od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy z nich.

Bunty chłopskie i Kronsztad

Klęska białych nie przyniosła spokoju. Polityka komunizmu wojennego, a przede wszystkim przymusowe zabieranie zboża przez oddziały aprowizacyjne, doprowadziła do powstań chłopskich w całym kraju. Największe wybuchło w sierpniu 1920 roku w guberni tambowskiej pod wodzą eserowca Aleksandra Antonowa. Powstanie tambowskie tłumił latem 1921 roku Tuchaczewski, który brał zakładników, zakładał obozy dla rodzin powstańców i wydał rozkaz użycia gazów bojowych przeciw ukrywającym się w lasach. W styczniu 1921 roku na zachodniej Syberii wybuchło kolejne wielkie powstanie chłopskie. W marcu 1921 roku zbuntowali się marynarze z Kronsztadu, niedawna duma rewolucji, którzy domagali się wolnych wyborów do rad i swobody handlu. Bunt stłumiono szturmem po lodzie, a jednocześnie X Zjazd partii przyjął Nową Politykę Ekonomiczną, która zastąpiła rekwizycje podatkiem i przywróciła drobny handel.

W latach 1920–1921 Armia Czerwona zajęła też kraje, które ogłosiły niepodległość na Kaukazie: Azerbejdżan, Armenię i Gruzję, a w Azji Środkowej Bucharę i Chiwę. Machno w sierpniu 1921 roku uciekł do Rumunii. Na Ukrainie i Powołżu głód z lat 1921–1922, spowodowany suszą i rekwizycjami, zabił miliony ludzi.

Daleki Wschód

Po klęsce Kołczaka bolszewicy nie chcieli wojny z Japonią, która trzymała wojska w Kraju Nadmorskim i Zabajkalu. W kwietniu 1920 roku powstała więc formalnie niezależna, a faktycznie kierowana z Moskwy Republika Dalekiego Wschodu ze stolicą w Wierchnieudińsku, a potem w Czycie. W Zabajkalu walczył z nią wspierany przez Japończyków ataman Grigorij Siemionow, którego w październiku 1920 roku wyparto z Czyty do Mandżurii. W 1921 roku biały baron Roman von Ungern-Sternberg wypędził Chińczyków z Mongolii, a po jego klęsce Armia Czerwona weszła do Urgi, co dało początek uzależnionej od Moskwy Mongolii.

We Władywostoku w maju 1921 roku władzę przejęli znowu biali, a w 1922 roku na ich czele stanął generał Michaił Diterichs, który ogłosił się wojewodą Ziemskiej Rati i próbował wskrzesić Ruś przedpiotrową. Gdy pod naciskiem Stanów Zjednoczonych i własnej opinii publicznej Japonia zgodziła się wycofać wojska, armia Republiki Dalekiego Wschodu pod dowództwem Ijeronima Uborewicza w październiku 1922 roku zdobyła Spassk i 25 października weszła do Władywostoku, który tego samego dnia opuścili ostatni Japończycy. Biali odpłynęli do Chin i Korei. 15 listopada 1922 roku Republika Dalekiego Wschodu została włączona do Rosji Radzieckiej, a 30 grudnia 1922 roku powstał Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Straty

Ofiar wojny domowej nie da się policzyć dokładnie. Według rosyjskich badań bezpowrotne straty Armii Czerwonej, czyli zabici, zmarli z ran i chorób oraz zaginieni, wyniosły około 940 tysięcy ludzi, a armie białych i narodowe straciły według szacunków około 650 tysięcy. Znacznie więcej zginęło cywilów: od terroru obu stron, pogromów, epidemii tyfusu, który zabił około trzech milionów ludzi, i głodu. Łączne straty ludnościowe lat 1917–1922, wraz z głodem z lat 1921–1922, historycy szacują na 8–10 milionów ludzi, a niektórzy wyżej. Od półtora do dwóch milionów ludzi wyemigrowało, w tym duża część wykształconych warstw dawnej Rosji. Na ulicach zostały miliony bezdomnych dzieci, a produkcja wielkiego przemysłu spadła do około jednej piątej stanu sprzed wojny światowej.

Znaczenie

Zwycięstwo bolszewików przesądziło o kształcie państwa, które dwadzieścia lat później było jednym z głównych uczestników drugiej wojny światowej. Wojna nauczyła ich rządzić za pomocą terroru i stanu wyjątkowego. Czeka przekształciła się w GPU, OGPU i NKWD, które w latach trzydziestych przeprowadziło kolektywizację i wielką czystkę. Partia, która w wojnie domowej rządziła przez komisarzy i nadzwyczajne komisje, przeniosła ten styl na czas pokoju. Interwencja mocarstw, choć ograniczona, utrwaliła w Moskwie przekonanie o „kapitalistycznym okrążeniu”. Pogranicze dawnego imperium zostało podzielone: Finlandia, kraje bałtyckie i Polska zachowały niepodległość, ale Ukraina, Białoruś i Kaukaz weszły w skład ZSRR. Wojna z Polską, która w 1920 roku splotła się z wojną domową, zostawiła granicę, której Stalin nie uznał za ostateczną i którą przekreślił w 1939 roku.

Armia Czerwona z czasów wojny domowej dała kadry, które dowodziły w latach trzydziestych i czterdziestych. Tuchaczewski, Jegorow, Wasilij Blücher i Uborewicz zginęli w czystce lat 1937–1938, co osłabiło armię tuż przed wojną. Przetrwali ludzie związani ze Stalinem z czasów obrony Carycyna i 1 Armii Konnej: Klimient Woroszyłow, Budionny i Siemion Timoszenko, którzy w 1941 roku dowodzili kierunkami strategicznymi i z trudem odnajdywali się w wojnie maszyn. W wojnie domowej zaczynali też dowódcy, którzy wygrali wojnę z Niemcami: Gieorgij Żukow i Konstanty Rokossowski jako kawalerzyści, Iwan Koniew jako komisarz, a Boris Szaposznikow, dawny pułkownik carskiego sztabu, jako jeden z oficerów naczelnego dowództwa. Mit wojny domowej, wygranej szarżami konnicy i zapałem rewolucyjnym, ciążył na radzieckiej doktrynie aż do katastrofy 1941 roku.

Emigracja białych rozniosła po Europie pamięć tej wojny. Rosyjscy emigranci przywieźli do Niemiec Protokoły mędrców Syjonu i mit „żydowskiego bolszewizmu”. Z kręgów bałtyckich Niemców, którzy uciekli przed rewolucją, wyszedł Alfred Rosenberg, jeden z ideologów Adolfa Hitlera. Wojsko białych przetrwało na emigracji w Rosyjskim Związku Ogólnowojskowym, w który wywiad radziecki przeniknął tak głęboko, że w latach 1930 i 1937 porwał w Paryżu dwóch jego kolejnych przewodniczących. W czasie drugiej wojny światowej biali emigranci podzielili się. Krasnow, generał Andriej Szkuro i Siemionow poszli na współpracę z Niemcami albo Japonią i po wojnie zostali straceni w Związku Radzieckim. Denikin odrzucił niemieckie propozycje i wzywał emigrantów, by nie walczyli przeciw Rosji u boku Hitlera. Dla Japonii z kolei interwencja syberyjska była pierwszą lekcją, że obecność wojsk na kontynencie daje wpływy, a dziewięć lat po wyjściu z Władywostoku japońska Armia Kwantuńska zajęła Mandżurię.