Klimient Woroszyłow

Klimient Woroszyłow był najbliższym wojskowym współpracownikiem Józefa Stalina i najdłużej urzędującym szefem radzieckiego resortu wojny. Syn robotnika z Donbasu, ślusarz i bolszewicki agitator, poznał Stalina w 1906 roku, a w 1918 roku bronił u jego boku Carycyna nad Wołgą. Od tej chwili jego kariera była związana z karierą Stalina. Od 1925 do 1940 roku stał na czele Armii Czerwonej jako ludowy komisarz spraw wojskowych i morskich, a potem obrony. Był wiernym wykonawcą woli dyktatora: pomógł mu odsunąć od wojska Trockiego, wysławiał go jako wodza wojny domowej, a w latach 1937–1938 współkierował wielką czystką, która zabrała armii większość jej dowódców. W sierpniu 1939 roku prowadził z Brytyjczykami i Francuzami rozmowy wojskowe, które poprzedziły pakt Ribbentrop-Mołotow, we wrześniu przygotował agresję na Polskę, a w marcu 1940 roku podpisał decyzję o wymordowaniu polskich jeńców w Katyniu. Za klęski Armii Czerwonej w Finlandii stracił stanowisko komisarza obrony, a w 1941 roku nie zdołał zapobiec okrążeniu Leningradu. Mimo to przetrwał wszystkich: po śmierci Stalina był formalną głową państwa radzieckiego i zmarł w 1969 roku jako dwukrotny Bohater Związku Radzieckiego.

Robotnik z Donbasu

Urodził się 4 lutego 1881 roku (23 stycznia według kalendarza juliańskiego) we wsi Wierchnieje w powiecie bachmuckim guberni jekaterynosławskiej, dziś w granicach miasta Lisiczańsk na Ukrainie. Jego ojciec Jefriem był kolejarzem i górnikiem, często bez pracy, a matka Maria najmowała się do prac dorywczych. W swoich wspomnieniach Woroszyłow pisał o rosyjskim pochodzeniu rodziny. Według części historyków jego przodkowie nazywali się po ukraińsku Woroszyło. Od szóstego, siódmego roku życia pasł bydło i zbierał węgiel w kopalniach. Czytać i pisać nauczył się dopiero jako dwunastolatek w dwuletniej szkole wiejskiej.

Od 1896 roku pracował w hucie, a w 1899 roku poprowadził pierwszy strajk, za co został zwolniony. W 1903 roku zatrudnił się w niemieckiej fabryce parowozów w Ługańsku i wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, po stronie bolszewików. W czasie rewolucji 1905 roku organizował strajki i robotnicze drużyny bojowe. W 1906 roku pojechał jako delegat na zjazd partii w Sztokholmie, gdzie dzielił pokój z gruzińskim delegatem Josifem Dżugaszwilim, przyszłym Stalinem. Rok później był na zjeździe w Londynie. Kilkakrotnie aresztowany i zsyłany, m.in. do guberni archangielskiej, działał w podziemiu w Baku, Petersburgu i Carycynie. Na zesłaniu poznał Goldę Gorbman, Żydówkę z Ukrainy, która dla ślubu z nim przyjęła prawosławie i imię Jekatierina. Nie mieli własnych dzieci. Wychowywali przybranego syna Piotra, a po śmierci Michaiła Frunzego w 1925 roku także jego dzieci.

Carycyn i Konarmia

Rewolucja lutowa zastała go w Piotrogrodzie. Wkrótce wrócił do Ługańska, gdzie stanął na czele miejscowej rady i został wybrany do Konstytuanty. Po przewrocie październikowym wiosną 1918 roku dowodził 5 Armią Ukraińską, zlepkiem czerwonych oddziałów, które przed nacierającymi Niemcami wycofały się z Donbasu długim i niebezpiecznym marszem aż nad Wołgę. W Carycynie, dzisiejszym Wołgogradzie, objął dowództwo 10 Armii. Komisarzem z ramienia władz centralnych był tam Stalin. Razem kierowali latem i jesienią 1918 roku obroną miasta przed kozakami dońskimi atamana Krasnowa i wspierali tworzenie dużych związków czerwonej kawalerii, na których czele stanął Siemion Budionny.

W Carycynie Woroszyłow i Stalin otwarcie lekceważyli rozkazy ludowego komisarza wojny Lwa Trockiego i sprzeciwiali się wcielaniu do Armii Czerwonej dawnych oficerów carskich, nazywanych „specjalistami wojskowymi”. Trocki uważał Woroszyłowa za niezdyscyplinowanego amatora, groził mu sądem wojennym i w grudniu 1918 roku doprowadził do jego odwołania; jego następcą w 10 Armii został Aleksandr Jegorow. Konflikt ten zbliżył Woroszyłowa i Stalina na całe życie, a obu na zawsze poróżnił z Trockim. W 1919 roku Woroszyłow był członkiem rządu radzieckiej Ukrainy, dowodził wojskami okręgu charkowskiego i 14 Armią, tłumił bunt atamana Hryhorjewa i powstania chłopskie.

W listopadzie 1919 roku współtworzył 1 Armię Konną Budionnego i jako członek jej rady wojennej, czyli główny komisarz polityczny, przeszedł z nią szlak walk z wojskami Denikina, a w 1920 roku z Polakami. W wojnie polsko-bolszewickiej Konarmia przełamała w czerwcu front na Ukrainie i zajęła Żytomierz, ale w sierpniu, zamiast wspomóc nacierającego na Warszawę Michaiła Tuchaczewskiego, uwikłała się w walki pod Lwowem, a 31 sierpnia poniosła klęskę w bitwie pod Komarowem. Spór o to, kto zawinił, ciążył na stosunkach Tuchaczewskiego z Woroszyłowem, Budionnym i Stalinem przez następne siedemnaście lat. W marcu 1921 roku Woroszyłow był jednym z delegatów X Zjazdu partii, którzy pojechali pod Kronsztad, by podnieść morale wojsk szturmujących twierdzę zbuntowanych marynarzy (bunt w Kronsztadzie).

Na czele Armii Czerwonej

W latach 1921–1924 dowodził Północnokaukaskim, a potem Moskiewskim Okręgiem Wojskowym. Gdy w październiku 1925 roku na stole operacyjnym zmarł ludowy komisarz spraw wojskowych i morskich Michaił Frunze, Stalin przeforsował na jego miejsce Woroszyłowa. 6 listopada 1925 roku Woroszyłow objął komisariat i przewodnictwo Rewolucyjnej Rady Wojskowej ZSRR. Na czele resortu wojny stał prawie piętnaście lat, dłużej niż ktokolwiek inny w dziejach ZSRR. W 1926 roku wszedł do Biura Politycznego partii i pozostał w nim, z kolejnymi zmianami nazwy, do 1960 roku.

Był przede wszystkim politykiem i człowiekiem Stalina, a nie teoretykiem wojny. Wspierał go w walce z Trockim, Grigorijem Zinowjewem i Lwem Kamieniewem, a potem z „prawicowym odchyleniem” Bucharina. Na pięćdziesiąte urodziny dyktatora w 1929 roku napisał artykuł „Stalin i Armia Czerwona”, który przypisywał Stalinowi decydującą rolę w zwycięstwie w wojnie domowej i stał się podstawą oficjalnej legendy. Sam też stał się bohaterem kultu: jego imieniem nazwano miasta, akademie i statki, a w 1935 roku jego rodzinny Ługańsk przemianowano na Woroszyłowgrad.

Jako komisarz kierował rozbudową armii w czasie industrializacji. Pod jego rządami Armia Czerwona otrzymała tysiące czołgów i samolotów, przeszła z systemu terytorialnych milicji na armię kadrową i przeniosła część zakładów zbrojeniowych na wschód. Woroszyłow był jednak przywiązany do doświadczeń wojny domowej i kawalerii. Wizje Tuchaczewskiego, który chciał budować armię zmechanizowaną na ogromną skalę, przyjmował z niechęcią, a sam Tuchaczewski i jego zwolennicy uważali komisarza za dyletanta. W czerwcu 1934 roku komisariat przemianowano na Ludowy Komisariat Obrony. 20 listopada 1935 roku Woroszyłow został jednym z pięciu pierwszych marszałków Związku Radzieckiego, obok Tuchaczewskiego, Budionnego, Jegorowa i Wasilija Blüchera.

Wielka czystka

Woroszyłow był jednym z głównych wykonawców terroru lat 1936–1938. W sierpniu 1936 roku, w czasie pierwszego procesu moskiewskiego, oskarżonych obwiniano m.in. o przygotowywanie zamachu na niego, a on sam był jednym z członków Biura Politycznego, którzy polecili odrzucić prośby skazanych o łaskę i natychmiast wykonać wyroki. W marcu 1937 roku na plenum KC piętnował Bucharina i Rykowa jako „renegatów”. Według ustaleń badaczy jego podpis widnieje na 185 listach osób przeznaczonych do skazania, na podstawie których rozstrzelano ponad 18 tysięcy ludzi. Więcej takich list podpisali tylko Stalin, Wiaczesław Mołotow i Łazar Kaganowicz.

Najbardziej uderzyło to w wojsko. Na liście 26 dowódców przysłanej z NKWD w maju 1937 roku Woroszyłow napisał do Nikołaja Jeżowa: „Bierzcie wszystkich łajdaków”. Według części relacji pod koniec maja to on wezwał do Moskwy jednego z najwybitniejszych dowódców, Ionę Jakira, wiedząc, że zostanie on aresztowany w drodze. 1 czerwca 1937 roku na naradzie Rady Wojskowej przy komisarzu obrony wygłosił referat o „spisku wojskowo-faszystowskim” w armii, a w czerwcu Tuchaczewskiego i siedmiu innych dowódców skazano na śmierć. W latach 1937–1938 zginęli lub trafili do więzień i łagrów trzej z pięciu marszałków, większość dowódców armii, korpusów i dywizji oraz dziesiątki tysięcy oficerów. Woroszyłow czasem ratował pojedynczych podwładnych, ale wydawał rozkazy, które otwierały drogę do aresztowań, i podpisywał zgody na nie. Po walkach nad jeziorem Chasan w 1938 roku Rada Wojskowa pod jego przewodnictwem oskarżyła Blüchera o nieudolność i zdradę. Marszałek zmarł w listopadzie 1938 roku w więzieniu NKWD, zakatowany w śledztwie.

1939: rozmowy w Moskwie i atak na Polskę

Gdy latem 1939 roku Wielka Brytania i Francja wysłały do Moskwy misje wojskowe, Woroszyłow przewodniczył delegacji radzieckiej i miał pełnomocnictwo do podpisania konwencji wojskowej. Rozmowy zaczęły się 12 sierpnia. 14 sierpnia Woroszyłow postawił pytanie, od którego wszystko zależało: czy Armia Czerwona będzie mogła w razie wojny przejść przez terytorium Polski i Rumunii. Rząd Józefa Becka odmówił, a zachodni delegaci nie mieli w tej sprawie żadnych uprawnień. 17 sierpnia Woroszyłow odroczył obrady, a 21 sierpnia, gdy Stalin czekał już na przyjazd Ribbentropa, przerwał je bezterminowo.

31 sierpnia 1939 roku Woroszyłow przedstawił Radzie Najwyższej projekt ustawy o powszechnym obowiązku służby wojskowej, który pozwalał znacznie powiększyć armię. Od początku września w zachodnich okręgach wojskowych trwała ukryta mobilizacja, a Woroszyłow i szef Sztabu Generalnego Boris Szaposznikow przygotowali dyrektywy dla frontów Białoruskiego i Ukraińskiego. 17 września Armia Czerwona wkroczyła do Polski. Woroszyłow był obecny, gdy w nocy na 17 września Stalin oznajmił niemieckiemu ambasadorowi godzinę ataku, a 20 września prowadził z niemieckimi wojskowymi rozmowy o linii rozgraniczenia (spotkanie wojsk niemieckich i radzieckich).

Wojna zimowa

Gdy Finlandia odrzuciła radzieckie żądania, Woroszyłow zatwierdził plan wojny przygotowany przez sztab Leningradzkiego Okręgu Wojskowego Kiriłła Mierieckowa i 17 listopada postawił okręg w stan gotowości. Wbrew Szaposznikowi, który chciał starannie przygotowanej operacji z użyciem najlepszych sił, kierownictwo wybrało szybką kampanię siłami okręgu, obliczoną na kilka tygodni. 30 listopada Armia Czerwona napadła na Finlandię. Natarcie utknęło przed Linią Mannerheima na Przesmyku Karelskim, a na północy fińskie oddziały okrążały i niszczyły całe dywizje. 9 grudnia kierowanie wojną przejęła w Moskwie Kwatera Główna Głównej Rady Wojennej, której przewodniczył Woroszyłow, a w skład wchodzili Stalin, Szaposznikow i komisarz marynarki wojennej Nikołaj Kuzniecow. Woroszyłow rozsyłał rozkazy i domagał się surowego karania winnych niepowodzeń.

Klęski grudnia skompromitowały komisarza obrony. Według wspomnień Nikity Chruszczowa w czasie jednej z kolacji w daczy Stalina w Kuncewie dyktator obwinił Woroszyłowa o straty, a ten odkrzyknął, że Stalin sam jest winien, bo kazał wymordować najlepszych dowódców, i rozbił półmisek z pieczenią o stół. W styczniu 1940 roku dowództwo wojsk na Przesmyku powierzono Siemionowi Timoszence, który w lutym przełamał fińską obronę. Po zawarciu pokoju w marcu 1940 roku, na kwietniowej naradzie poświęconej doświadczeniom wojny, ujawniono kompromitujące słabości armii, a 7 maja 1940 roku Timoszenko zastąpił Woroszyłowa na stanowisku komisarza obrony. Woroszyłow został wicepremierem i przewodniczącym Komitetu Obrony przy Radzie Komisarzy Ludowych. Zachował miejsce w Biurze Politycznym i stopień marszałka, ale realny wpływ na wojsko przeszedł w inne ręce.

Katyń

5 marca 1940 roku Biuro Polityczne rozpatrzyło notatkę ludowego komisarza spraw wewnętrznych Ławrientija Berii, który proponował rozstrzelać bez sądu polskich jeńców wojennych z obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie oraz więźniów z zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi, razem prawie 26 tysięcy ludzi. Pod wnioskiem podpisali się Stalin, Woroszyłow, Mołotow i Anastas Mikojan, a za jego przyjęciem głosowali też Michaił Kalinin i Kaganowicz. Według niektórych relacji Woroszyłow jesienią 1939 roku skłaniał się do zwolnienia części jeńców, ale ostatecznie złożył podpis. Wiosną 1940 roku zamordowano na tej podstawie około 22 tysięcy obywateli polskich, w większości oficerów, policjantów, urzędników i przedstawicieli inteligencji. Ta zbrodnia katyńska obciąża Woroszyłowa bezpośrednio.

Wojna z Niemcami

Po ataku Niemiec 22 czerwca 1941 roku Woroszyłow wszedł do Państwowego Komitetu Obrony, który przejął całą władzę w państwie, i pozostał w nim do listopada 1944 roku. 10 lipca 1941 roku objął dowództwo Kierunku Północno-Zachodniego, a we wrześniu Frontu Leningradzkiego. Wykazywał odwagę osobistą: przy jednym z kontrataków miał sam poprowadzić do natarcia cofających się żołnierzy. Nie umiał jednak dowodzić wojną maszyn. 8 września Niemcy zamknęli pierścień blokady Leningradu, a kilka dni później Stalin zastąpił Woroszyłowa Gieorgijem Żukowem.

Odtąd Woroszyłow pełnił role przede wszystkim reprezentacyjne i organizacyjne. Był przedstawicielem Kwatery Głównej przy formowaniu nowych jednostek i na kilku frontach, a od września 1942 do maja 1943 roku był głównodowodzącym ruchu partyzanckiego. W styczniu 1943 roku koordynował działania frontów w operacji „Iskra”, która przerwała blokadę Leningradu. W listopadzie 1943 roku towarzyszył Stalinowi na konferencji w Teheranie. Kierował też komisją, która opracowywała warunki kapitulacji Niemiec i rozejmów z ich sojusznikami.

Po wojnie

W latach 1945–1947 był przewodniczącym Sojuszniczej Komisji Kontroli na Węgrzech i z tej pozycji wspierał komunistów Mátyása Rákosiego w przejmowaniu władzy. Słabe wyniki komunistów w wyborach jesienią 1945 roku tłumaczył m.in. tym, że wielu ich przywódców nie było z pochodzenia Węgrami, co odczytywano jako aluzję do żydowskiego pochodzenia części z nich. Od 1946 roku był zastępcą przewodniczącego Rady Ministrów ZSRR. W ostatnich latach życia Stalina popadł w niełaskę: jak ujawnił później Chruszczow, dyktator podejrzewał go o szpiegostwo na rzecz Brytyjczyków i odsunął od najważniejszych narad.

Po śmierci Stalina w marcu 1953 roku Woroszyłow został przewodniczącym Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, czyli formalną głową państwa. W czerwcu 1953 roku poparł aresztowanie Berii. W czerwcu 1957 roku stanął po stronie tak zwanej grupy antypartyjnej Mołotowa, Malenkowa i Kaganowicza, która próbowała obalić Chruszczowa. Za to w odróżnieniu od jej przywódców nie został od razu usunięty, ale w maju 1960 roku musiał oddać urząd Leonidowi Breżniewowi, w lipcu wyprowadzono go z Prezydium KC, a w 1961 roku, po krytyce na XXII Zjeździe KPZR, nie wybrano go do Komitetu Centralnego. Po upadku Chruszczowa Breżniew przywrócił go do łask: w 1966 roku znów został członkiem KC, a w 1968 roku otrzymał drugą Złotą Gwiazdę Bohatera Związku Radzieckiego. Zmarł w Moskwie 2 grudnia 1969 roku w wieku 88 lat i został pochowany w osobnym grobie pod murem kremlowskim.

Znaczenie

Woroszyłow był typowym przedstawicielem ludzi, którym Stalin zawdzięczał władzę nad wojskiem: lojalnych towarzyszy z wojny domowej, odważnych osobiście, sprawnych w intrygach partyjnych, ale bez przygotowania do kierowania nowoczesną armią. Jego imię nosiły ciężkie czołgi KW, akademia Sztabu Generalnego i miasta, ale bilans jego piętnastu lat na czele Armii Czerwonej był dla niej tragiczny. Współkierując wielką czystką, pozbawił armię najzdolniejszych dowódców właśnie wtedy, gdy Europa szła ku wojnie. W 1939 roku jego osoba łączyła trzy etapy drogi Związku Radzieckiego do udziału w drugiej wojnie światowej: nieudane rozmowy z Zachodem, wspólną z Niemcami agresję na Polskę i napaść na Finlandię. Klęski w Finlandii, które obciążają go w dużej mierze, przekonały Hitlera, że Armia Czerwona jest słaba, i zarazem zmusiły Stalina do reform, które w 1941 roku były dopiero w toku. Dla Polaków Woroszyłow pozostaje przede wszystkim jednym z czterech ludzi, którzy własnoręcznie podpisali wyrok na ofiary zbrodni katyńskiej.