Anton Denikin

Generał Anton Iwanowicz Denikin był najskuteczniejszym dowódcą białych w wojnie domowej w Rosji. Syn chłopa pańszczyźnianego, który dosłużył się stopnia majora, i Polki z Włocławka, zrobił karierę w armii carskiej bez protekcji, a w pierwszej wojnie światowej dowodził jedną z najlepszych dywizji rosyjskich. Po przewrocie bolszewickim współtworzył Armię Ochotniczą, a jesienią 1919 roku jego wojska stanęły w Orle, około 350 kilometrów od Moskwy. To był najbliższy zwycięstwa moment białego ruchu. Klęska, która przyszła potem, utrwaliła władzę bolszewików i otworzyła drogę do powstania Związku Radzieckiego. Na emigracji Denikin stał się jednym z niewielu przywódców białych, którzy w czasie drugiej wojny światowej odmówili współpracy z Adolfem Hitlerem i wzywali rodaków, by nie walczyli przeciw własnemu krajowi u boku Niemców.

Dzieciństwo nad Wisłą

Urodził się 16 grudnia 1872 roku (4 grudnia według kalendarza juliańskiego) w Szpetalu Dolnym, zawiślańskim przedmieściu Włocławka, w guberni warszawskiej. Część źródeł, w tym polska Wikipedia, podaje jako miejsce urodzenia Łowicz, gdzie Denikin chodził później do szkoły realnej, ale sam generał we wspomnieniach wskazywał Włocławek. Jego ojciec, Iwan Jefimowicz, urodził się jako chłop pańszczyźniany w guberni saratowskiej i został oddany przez dziedzica do wojska. Po ponad dwudziestu latach służby doszedł do stopnia oficerskiego, walczył na Węgrzech w 1849 roku, w wojnie krymskiej i przeciw powstaniu styczniowemu, a w 1869 roku odszedł w stan spoczynku jako major straży granicznej. Matka, Elżbieta Wrzesińska, pochodziła z ubogiej polskiej rodziny szlacheckiej i była katoliczką.

Chłopiec został ochrzczony w prawosławiu i wychowany „po rosyjsku”, ale w domu mówiono po polsku i z matką rozmawiał w tym języku do końca jej życia. Rodzina żyła biednie z emerytury ojca, a po jego śmierci w 1885 roku trzynastoletni Anton zaczął udzielać korepetycji. Biograf Dmitrij Lehovich zauważył, że ten przywódca kontrrewolucji miał bardziej „proletariackie” pochodzenie niż Włodzimierz Lenin czy Lew Trocki.

Oficer bez protekcji

W 1890 roku, po ukończeniu szkoły realnej w Łowiczu, wstąpił jako ochotnik do pułku strzelców w Płocku, a potem do szkoły junkrów w Kijowie. W 1892 roku jako podporucznik trafił do brygady artylerii w Białej Podlaskiej. W 1895 roku dostał się do Nikołajewskiej Akademii Sztabu Generalnego w Petersburgu i ukończył ją w 1899 roku, ale nowy komendant akademii samowolnie skreślił go z listy oficerów przydzielonych do sztabu generalnego. Denikin złożył skargę do cara, co było niesłychane u młodego oficera, i odmówił jej wycofania w zamian za łaskę: „Nie proszę o łaskę, domagam się tylko tego, co mi się należy”. Do sztabu generalnego przyjęto go dopiero w 1902 roku, gdy minister wojny Aleksiej Kuropatkin uznał, że popełniono niesprawiedliwość. Pod pseudonimem Iwan Noczin pisał w prasie wojskowej artykuły o biurokracji, poniżaniu żołnierzy i potrzebie reform armii.

W wojnie rosyjsko-japońskiej zgłosił się na ochotnika na front. Był szefem sztabu dywizji kozackich, w grudniu 1904 roku odparł bagnetami japońskie natarcie na wzgórze, które nazwano potem „sopką Denikina”, walczył pod Mukdenem i w rajdach konnicy generała Pawła Miszczenki. Wrócił jako pułkownik, a z rewolucji 1905 roku, przez którą przedzierał się koleją transsyberyjską, wyniósł przekonanie, że w czasach anarchii „nawet mała pięść coś znaczy”. Politycznie bliski był liberałom: popierał monarchię konstytucyjną i podziwiał reformy premiera Piotra Stołypina.

Żelazna Brygada

Pierwszą wojnę światową zaczął jako generał major w sztabie 8 Armii generała Aleksieja Brusiłowa, ale szybko poprosił o dowództwo liniowe. We wrześniu 1914 roku objął 4 Brygadę Strzelców, zwaną Żelazną, i zrobił z niej jedną z najsłynniejszych jednostek armii rosyjskiej. Walczył pod Gródkiem, w październiku zaskakującym atakiem zdobył wieś Górny Łużek, gdzie mieścił się sztab arcyksięcia Józefa, a zimą przeszedł z brygadą przez Karpaty i zajął Mezőlaborc na Węgrzech. Wiosną 1915 roku brygadę rozwinięto w dywizję. We wrześniu 1915 roku, w czasie wielkiego odwrotu, Denikin niespodziewanie uderzył na Łuck i wziął niemal 10 tysięcy jeńców, a w czerwcu 1916 roku, w ofensywie Brusiłowa, zdobył miasto drugi raz. Dostał za to szablę Świętego Jerzego z brylantami i stopień generała lejtnanta. Jesienią 1916 roku objął korpus na froncie rumuńskim.

1917: przeciw rozkładowi armii

Rewolucja lutowa zastała go w Rumunii. Przyjął ją ze zrozumieniem, ale bał się anarchii. Minister wojny Aleksandr Guczkow zrobił go w kwietniu 1917 roku szefem sztabu naczelnego wodza, generała Michaiła Aleksiejewa. Denikin zwalczał „demokratyzację” armii i komitety żołnierskie, a w maju na zjeździe oficerów w Mohylewie wygłosił głośną mowę o oficerach zdradzonych przez rząd. Gdy Aleksiejewa zastąpił Brusiłow, Denikin objął Front Zachodni, a w sierpniu Front Południowo-Zachodni. Na naradzie w Kwaterze Głównej pod koniec lipca oskarżył w oczy ministra Aleksandra Kiereńskiego, że jego polityka zniszczyła wojsko. We wrześniu poparł telegramem generała Ławra Korniłowa w jego konflikcie z rządem. 11 września 1917 roku aresztowano go w Berdyczowie, gdzie o mało nie zlinczowali go żołnierze, i przewieziono do więzienia w Bychowie, do Korniłowa.

Armia Ochotnicza

Po rewolucji październikowej generał Nikołaj Duchonin zwolnił 2 grudnia 1917 roku więźniów z Bychowa. Denikin zgolił brodę i z fałszywym zaświadczeniem na nazwisko Aleksandra Dombrowskiego przedostał się do Nowoczerkaska nad Donem, gdzie Aleksiejew i Korniłow tworzyli Armię Ochotniczą. To Denikin wymyślił kompromis, który pogodził skłóconych generałów: Korniłow dowodził wojskiem, Aleksiejew zajmował się polityką i finansami, a ataman Aleksiej Kaledin Donem. Na początku 1918 roku poślubił Ksenię Czyż, którą znał od jej dzieciństwa. Młodzi oficerowie nazywali czterdziestopięcioletniego generała „dziadkiem Antonem”.

W lutym 1918 roku jako zastępca Korniłowa wyruszył w pierwszy marsz kubański. Gdy 13 kwietnia 1918 roku Korniłow zginął pod Jekaterynodarem, Denikin objął dowództwo, przerwał beznadziejny szturm i wyprowadził armię z okrążenia. Latem poprowadził drugi marsz na Kubań i w sierpniu zdobył Jekaterynodar, dzisiejszy Krasnodar. Po śmierci Aleksiejewa w październiku 1918 roku skupił całą władzę wojskową i cywilną, a w styczniu 1919 roku, po porozumieniu z kozakami dońskimi, został głównodowodzącym Sił Zbrojnych Południa Rosji. W przeciwieństwie do atamana dońskiego Piotra Krasnowa odrzucał współpracę z Niemcami i trzymał się sojuszników z ententy, od których dostawał broń.

Marsz na Moskwę i klęska

Wiosną i latem 1919 roku jego armie rozbiły czerwonych w Donbasie, zajęły Charków, Carycyn i Kijów. 3 lipca 1919 roku w Carycynie Denikin wydał dyrektywę moskiewską, a w czerwcu uznał zwierzchnictwo admirała Aleksandra Kołczaka jako Najwyższego Władcy Rosji. 13 października 1919 roku jego wojska weszły do Orła. Rządził wtedy obszarem zamieszkanym przez kilkadziesiąt milionów ludzi.

Sukces okazał się kruchy. Front był za długi, rezerw nie było, a rajd anarchisty Nestora Machny zrujnował tyły. Hasło „jednej i niepodzielnej Rosji” odpychało kozaków kubańskich, którzy chcieli autonomii, Ukraińców, Gruzinów i Polaków. Reforma rolna nigdy nie weszła w życie, a powracający obszarnicy budzili w chłopach strach. Na Ukrainie oddziały Denikina, zwłaszcza kozackie, dokonywały krwawych pogromów Żydów, w których zginęły tysiące ludzi. Denikin wydawał rozkazy przeciw pogromom, ale ich nie egzekwował, a jego agencja propagandowa Oswag szerzyła antysemityzm, utożsamiając Żydów z bolszewikami. W październiku 1919 roku czerwoni Aleksandra Jegorowa i konnica Siemiona Budionnego przeszli do kontrofensywy pod Orłem i Woroneżem, a armie białych zaczęły długi odwrót.

Wobec Polski Denikin był nieprzejednany. Uznawał jej niepodległość, ale tylko w granicach etnicznych, mniej więcej na zachód od Bugu. Rozmowy z polską misją generała Aleksandra Karnickiego jesienią 1919 roku nic nie dały, a Józef Piłsudski, uważając białych za groźniejszych dla Polski, wstrzymał wtedy działania przeciw bolszewikom. W broszurze „Kto uratował władzę radziecką przed zagładą?”, wydanej w Paryżu w 1937 roku, Denikin oskarżył go, że świadomie przyczynił się do klęski białych.

W styczniu 1920 roku Kołczak przekazał mu tytuł Najwyższego Władcy, ale Denikin go nie przyjął. W marcu resztki armii zostały zepchnięte do Noworosyjska, a chaotyczna ewakuacja na Krym zamieniła się w katastrofę. Krytykowany przez generała Piotra Wrangla i obwiniany przez własnych oficerów, 4 kwietnia 1920 roku oddał mu dowództwo i na brytyjskim okręcie opuścił Rosję na zawsze. W Konstantynopolu, w budynku ambasady, zastrzelono jego szefa sztabu i przyjaciela, generała Iwana Romanowskiego.

Emigracja

Przez Anglię, Belgię i Węgry, gdzie żyło się taniej, Denikin dotarł w 1926 roku do Paryża, centrum rosyjskiej emigracji. Odsunął się od polityki i zajął się pisaniem. Pięciotomowe „Oczerki russkoj smuty” („Szkice rosyjskiej smuty”, 1921–1926) są do dziś jednym z najważniejszych źródeł do dziejów rewolucji i białego ruchu, a „Stara armia” jest portretem armii carskiej. Nie ufał konspiracyjnej działalności Rosyjskiego Związku Ogólnowojskowego w Związku Radzieckim, przekonany, że jest ona przeniknięta przez radziecki wywiad. Miał rację: w 1930 i 1937 roku agenci porwali w Paryżu dwóch kolejnych przewodniczących związku, generałów Aleksandra Kutiepowa i Jewgienija Millera. W 1938 roku Denikin zeznawał jako świadek w procesie śpiewaczki Nadieżdy Plewickiej, żony generała Nikołaja Skoblina, radzieckiego agenta wplątanego w porwanie Millera.

Wobec Hitlera i drugiej wojny światowej

Gdy w Niemczech do władzy doszli naziści, Denikin potępił Hitlera. Część emigrantów liczyła, że obce wojska obalą bolszewików, on uważał, że najeźdźca nie wyzwoli Rosji, tylko ją rozbierze i zniewoli. W wykładzie z 1939 roku „Wydarzenia światowe i kwestia rosyjska” odrzucał zarówno „bolszewicką pętlę”, jak i „obce jarzmo”: Rosjanie mieli bronić kraju przed najeźdźcą, a dopiero potem obalić władzę radziecką.

Wojna zastała go we Francji. W 1940 roku, uciekając przed Niemcami, utknął w Mimizan na wybrzeżu Atlantyku i tam spędził okupację pod nadzorem Niemców. Odmówił rejestracji jako bezpaństwowiec, twierdząc, że jest poddanym Imperium Rosyjskiego. Po ataku Niemiec na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku wzywał emigrantów, by nie wspierali najeźdźcy, a tych, którzy poszli na służbę Niemiec, nazywał „hitlerowskimi wielbicielami”. Według jego biografów w 1942 roku Niemcy zaproponowali mu przenosiny do Berlina i patronat nad antybolszewickimi formacjami emigrantów, ale odmówił. W tym samym czasie po stronie niemieckiej stanęli tacy dawni towarzysze broni jak Krasnow i Andriej Szkuro, których Brytyjczycy w 1945 roku wydali Związkowi Radzieckiemu, gdzie ich powieszono.

W 1945 roku Denikin, obawiając się radzieckich wpływów we Francji, wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Wizę dostał dzięki temu, że urodził się na ziemiach polskich. W styczniu 1946 roku apelował do generała Dwighta Eisenhowera o wstrzymanie przymusowych wydań dawnych obywateli radzieckich, a w memoriale „Kwestia rosyjska” przestrzegał Zachód, by w przyszłym konflikcie walczył ze Stalinem, a nie z Rosją. Zmarł na zawał serca 7 sierpnia 1947 roku w Ann Arbor w stanie Michigan. Część źródeł, w tym polska Wikipedia, podaje 8 sierpnia. Pochowano go z honorami wojskowymi w Detroit, potem przeniesiono na cmentarz kozacki w New Jersey. W 2005 roku jego szczątki sprowadzono do Moskwy i pochowano w Monastyrze Dońskim.

Ocena

Dla historiografii radzieckiej Denikin był wcieleniem kontrrewolucji i reakcji, dla emigracji i współczesnej Rosji patriotą, który próbował ocalić kraj przed komunizmem. Historycy, jak Peter Kenez, widzą w nim zdolnego i odważnego dowódcę oraz uczciwego człowieka, ale słabego polityka, który nie rozumiał, że wojny domowej nie wygrywa się samym wojskiem. Nie dał chłopom ziemi, nie pozyskał narodów dawnego imperium i nie powstrzymał terroru i pogromów we własnych szeregach. Jego klęska w 1919 roku była jedną z przyczyn zwycięstwa bolszewików, a więc i powstania państwa, które pod rządami Józefa Stalina w 1939 roku podzieliło się z Hitlerem Europą Wschodnią. Jego postawa w czasie drugiej wojny światowej pokazała, że nie wszyscy biali emigranci, wbrew nadziejom Berlina, gotowi byli walczyć przeciw Rosji pod niemieckimi sztandarami.