Siergiej Kamieniew

Siergiej Kamieniew był zawodowym oficerem carskiego sztabu generalnego, który po rewolucji poszedł na służbę bolszewików i w latach 1919–1924 był naczelnym wodzem wszystkich sił zbrojnych Rosji Radzieckiej. To on kierował operacjami, w których Armia Czerwona pokonała admirała Kołczaka, generała Denikina i generała Wrangla, i on w 1920 roku dowodził całością wojny z Polską. Jego rozkazy, by Front Południowo-Zachodni oddał 1 Armię Konną na pomoc wojskom nacierającym na Warszawę, nie zostały w porę wykonane, a spór o to, kto zawinił, ciągnął się w radzieckiej armii przez dwie dekady. Nie był politykiem ani członkiem kierownictwa partii, tylko fachowcem, którego bolszewicy potrzebowali. Nie należy go mylić z Lwem Kamieniewem, jednym z przywódców partii bolszewickiej, z którym nie był spokrewniony. Zmarł śmiercią naturalną w 1936 roku, tego samego dnia, w którym rozstrzelano jego imiennika, a rok później ogłoszono go pośmiertnie uczestnikiem spisku wojskowego.

Oficer sztabu generalnego

Urodził się 16 kwietnia 1881 roku (4 kwietnia według kalendarza juliańskiego) w Kijowie, w rodzinie szlacheckiej. Jego ojciec był inżynierem wojskowym. Ukończył Kijowski Korpus Kadetów, w 1900 roku Aleksandrowską Szkołę Wojskową w Moskwie, a w 1907 roku z wyróżnieniem Mikołajewską Akademię Sztabu Generalnego w Petersburgu. Służył w 165 Łuckim Pułku Piechoty w Kijowie, a potem jako oficer sztabu w Suwałkach i w Wileńskim Okręgu Wojskowym.

W pierwszej wojnie światowej był oficerem sztabu rosyjskiej 1 Armii, a w grudniu 1915 roku awansował na pułkownika. Współcześni widzieli w nim sumiennego i pracowitego sztabowca, „ani lepszego, ani gorszego od innych”. W marcu 1917 roku, po rewolucji lutowej, objął dowództwo 30 Połtawskiego Pułku Piechoty. Po przewrocie bolszewickim żołnierze, którzy w rozpadającej się armii wybierali dowódców, powierzyli mu stanowisko szefa sztabu 15 Korpusu, a potem 3 Armii. Wiosną 1918 roku, po niemieckiej ofensywie, kierował jej demobilizacją.

W Armii Czerwonej

W kwietniu 1918 roku Kamieniew ochotniczo wstąpił do Armii Czerwonej i został kierownikiem wojskowym odcinka newelskiego tak zwanej zasłony zachodniej, czyli osłony od strony wojsk niemieckich. Latem dowodził dywizją w Witebsku, a we wrześniu 1918 roku objął dowództwo Frontu Wschodniego, który walczył nad Wołgą i na Uralu z Korpusem Czechosłowackim i armiami admirała Aleksandra Kołczaka. W maju 1919 roku, w wyniku sporu z ówczesnym naczelnym wodzem Joakimem Wacietisem, na krótko go odwołano, ale po protestach członków rady wojennej frontu przywrócono na stanowisko. Jego wojska, z armiami między innymi Michaiła Tuchaczewskiego i Michaiła Frunzego, odrzuciły Kołczaka za Ural.

8 lipca 1919 roku Kamieniew zastąpił Wacietisa na stanowisku naczelnego wodza wszystkich sił zbrojnych Republiki. Zmianę wymusili w Komitecie Centralnym członkowie rady wojennej Frontu Wschodniego, popierani przez Stalina, wbrew komisarzowi wojny Lwu Trockiemu, który bronił Wacietisa. Trocki, choć potem z Kamieniewem współpracował, oceniał go później jako dowódcę zdolnego, z wyobraźnią i skłonnego do ryzyka, ale „bez głębi i stanowczości”. Formalnie Kamieniew podlegał Rewolucyjnej Radzie Wojennej Republiki, której przewodniczył Trocki. Jako naczelny wódz kierował operacjami, w których jesienią 1919 roku zatrzymano ofensywę Denikina na Moskwę i marsz generała Judenicza na Piotrogród, a potem zniszczono armie białych na południu Rosji. Sztab naczelnego wodza zbudował z grupą dawnych oficerów carskich, takich jak Boris Szaposznikow, który później został szefem sztabu generalnego Armii Czerwonej u Stalina.

Naczelny wódz w wojnie z Polską

W 1920 roku Kamieniew kierował wojną z Polską. Wiosną przygotowywał uderzenie na Białorusi, które wyprzedziła polska wyprawa na Kijów. Latem, gdy Front Zachodni Tuchaczewskiego szedł na Warszawę, a Front Południowo-Zachodni Aleksandra Jegorowa z komisarzem Józefem Stalinem na Lwów, to Kamieniew musiał zdecydować, jak dzielić siły. Według jego planu z lipca oba fronty miały wspólnie uderzyć na Warszawę, ale po rozmowach z Tuchaczewskim uznał, że Front Zachodni sam zdobędzie polską stolicę. Gdy w sierpniu okazało się, że Tuchaczewskiemu brakuje sił, a jego lewe skrzydło jest odsłonięte, Kamieniew 11 i 13 sierpnia rozkazał przekazać mu 12 Armię i 1 Armię Konną Siemiona Budionnego. Dowództwo Frontu Południowo-Zachodniego, wspierane przez Stalina, zwlekało i dalej szturmowało Lwów, a Konarmia ruszyła na północ dopiero 20 sierpnia, gdy bitwa pod Warszawą była już przegrana.

Krytycy zarzucali Kamieniewowi, że zabrakło mu stanowczości wobec dowódców frontów i ich politycznych protektorów, a decyzje podejmował za późno. Sam Lenin, jak pisał Trocki, był potem bardzo rozczarowany jego meldunkami. W 1929 roku Jegorow w książce „Lwów–Warszawa” przerzucił odpowiedzialność za klęskę na Tuchaczewskiego i naczelne dowództwo, czyli właśnie na Kamieniewa.

Po wojnie z Polską Kamieniew kierował likwidacją ostatnich ośrodków oporu: armii Wrangla na Krymie jesienią 1920 roku, oddziałów Machny, chłopskiego powstania tambowskiego, powstania w Karelii w latach 1921–1922 i ruchu basmaczy w Azji Środkowej. W kwietniu 1924 roku, gdy po śmierci Lenina zwolennicy Stalina odsuwali Trockiego od armii, stanowisko naczelnego wodza zlikwidowano.

Lata dwudzieste i trzydzieste

Po 1924 roku Kamieniew był inspektorem Armii Czerwonej, wykładał w Akademii Wojskowej im. Frunzego, a w 1925 roku przez kilka miesięcy był szefem sztabu Armii Czerwonej, zanim zastąpił go Tuchaczewski. W latach 1927–1934 był zastępcą ludowego komisarza spraw wojskowych i morskich Klimienta Woroszyłowa. Dopiero w 1930 roku wstąpił do partii komunistycznej. Współtworzył masową organizację paramilitarną Osoawiachim, która szkoliła ludność w strzelaniu, lotnictwie i obronie przeciwlotniczej, i angażował się w badania Arktyki, między innymi w akcje ratowania rozbitków sterowca „Italia” Umberta Nobilego w 1928 roku i statku „Czeluskin” w 1934 roku.

W 1934 roku jego stanowisko zlikwidowano, a Kamieniew objął Zarząd Obrony Przeciwlotniczej Armii Czerwonej, co było wyraźną degradacją. W 1935 roku, gdy wprowadzono w armii stopnie osobowe, dostał stopień komandarma 1 rangi, a pięciu dowódców, którzy w wojnie domowej mu podlegali, Woroszyłow, Tuchaczewski, Jegorow, Budionny i Wasilij Blücher, zostało marszałkami.

Śmierć i pośmiertne oskarżenia

Siergiej Kamieniew zmarł nagle na zawał serca 25 sierpnia 1936 roku w Moskwie. Tego samego dnia w podziemiach NKWD rozstrzelano Lwa Kamieniewa i Grigorija Zinowjewa, skazanych w pierwszym procesie moskiewskim. Urnę z prochami dowódcy pochowano z honorami wojskowymi w murze kremlowskim. Niespełna rok później, w czerwcu 1937 roku, po aresztowaniu Tuchaczewskiego, NKWD ogłosiło go pośmiertnie jednym z uczestników „wojskowo-faszystowskiego spisku” w Armii Czerwonej. Jego nazwisko zniknęło z encyklopedii i historii wojny domowej, a tablicę z jego nazwiskiem zdjęto z muru kremlowskiego. Nie wszczęto jednak przeciw niemu formalnej sprawy, a jego rodziny nie represjonowano. Tablicę przywrócono w latach sześćdziesiątych.

Znaczenie

Kamieniew należał do pokolenia carskich oficerów sztabu generalnego, bez których bolszewicy nie wygraliby wojny domowej. Dawni pułkownicy i generałowie, tacy jak on, Szaposznikow czy Jegorow, dali Armii Czerwonej umiejętności planowania i dowodzenia wielkimi operacjami, a partia pilnowała ich lojalności przez komisarzy. Dla historii Polski Kamieniew jest naczelnym wodzem strony radzieckiej w 1920 roku. Jego decyzje, a zwłaszcza to, że nie zdołał wyegzekwować swoich rozkazów od Stalina i dowództwa Frontu Południowo-Zachodniego, należą do głównych wątków sporu o przyczyny klęski Armii Czerwonej pod Warszawą. Pośmiertne oskarżenia z 1937 roku pokazują z kolei, że w wielkiej czystce nawet zmarłych dowódców wpisywano w wymyślony spisek, który posłużył Stalinowi do wymordowania kadry Armii Czerwonej przed drugą wojną światową.