Michaił Tuchaczewski

Michaił Tuchaczewski był najbardziej znanym dowódcą Armii Czerwonej okresu międzywojennego. Młody oficer carskiej gwardii przeszedł w 1918 roku do bolszewików i w ciągu dwóch lat wojny domowej doszedł do dowództwa całego frontu. Latem 1920 roku poprowadził Front Zachodni od Berezyny pod Warszawę, a jego rozkaz o drodze do „ogólnoświatowej pożogi” przez „trupa Białej Polski” stał się symbolem bolszewickiego marszu na zachód. Klęska pod Warszawą w wojnie polsko-bolszewickiej zatrzymała ten marsz i na lata zatruła jego stosunki ze Stalinem. W latach dwudziestych i trzydziestych Tuchaczewski był głównym rzecznikiem mechanizacji Armii Czerwonej, czołgów, lotnictwa i wojsk powietrznodesantowych oraz współtwórcą teorii operacji głębokiej. W 1937 roku Stalin kazał go aresztować i rozstrzelać jako rzekomego zdrajcę. Jego śmierć otworzyła czystkę, która przed wojną z Niemcami pozbawiła Armię Czerwoną znacznej części dowódców.

Szlachcic i oficer gwardii

Urodził się 16 lutego 1893 roku (4 lutego według kalendarza juliańskiego) w majątku Aleksandrowskoje w guberni smoleńskiej, w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Ojciec był szlachcicem, matka pochodziła z chłopów. Rodzina przeniosła się do Penzy, a w 1909 roku do Moskwy. Michaił uczył się w gimnazjum, a w 1911 roku wstąpił do ostatniej klasy 1 Moskiewskiego Korpusu Kadetów. W 1912 roku ukończył go z pierwszą lokatą, a w lipcu 1914 roku, tuż przed wybuchem wojny, Aleksandrowską Szkołę Wojskową w Moskwie. Jako podporucznik wybrał elitarny Siemionowski Pułk Lejbgwardii w Petersburgu. Był ambitny i pewny siebie. Według relacji kolegów mówił, że w wieku trzydziestu lat będzie generałem albo nie będzie żył.

Z pułkiem walczył w Galicji i na ziemiach polskich, gdzie zdobył kilka orderów. W lutym 1915 roku, w czasie walk pod Łomżą, dostał się do niewoli niemieckiej. Kilka razy uciekał i za karę trafił do obozu dla niepoprawnych uciekinierów w twierdzy Ingolstadt w Bawarii. Siedział tam razem z francuskim kapitanem Charles’em de Gaulle’em i dziennikarzem Rémym Roure’em, który po latach opisał go jako romantyka zafascynowanego Napoleonem, gardzącego Zachodem i marzącego o wielkiej, barbarzyńskiej Rosji. Tuchaczewski przyznawał później, że w niewoli był „nowicjuszem w polityce”. Za piątym razem, latem 1917 roku, ucieczka się powiodła. Przez Szwajcarię, Francję, Wielką Brytanię i Skandynawię wrócił do Rosji, do której dotarł jesienią 1917 roku, tuż przed przewrotem bolszewickim.

W Armii Czerwonej

Po rewolucji październikowej stara armia się rozpadła, a Tuchaczewski znalazł się w rezerwie. Wiosną 1918 roku zaczął pracę w wydziale wojskowym Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego i w kwietniu wstąpił do partii bolszewickiej. Należał do niewielu oficerów gwardii, którzy poszli do czerwonych z przekonania, a nie z przymusu. Komisarz wojny Lew Trocki szukał właśnie zawodowych oficerów dla nowej Armii Czerwonej, a dwudziestopięcioletni Tuchaczewski robił karierę w tempie, o jakim w carskiej armii nie mógłby marzyć.

Od czerwca 1918 roku dowodził 1 Armią Frontu Wschodniego, która jesienią odbiła z rąk Korpusu Czechosłowackiego i białych Symbirsk i Syzrań nad Wołgą. Potem krótko dowodził 8 Armią na froncie południowym, a od kwietnia do listopada 1919 roku 5 Armią, która w ofensywie przez Ural rozbiła wojska admirała Aleksandra Kołczaka i doszła na Syberię. Lubił śmiałe uderzenia na skrzydła i tyły przeciwnika, wykorzystywał konnicę i nie bał się rozciągniętych linii zaopatrzenia. Na początku 1920 roku objął dowództwo Frontu Kaukaskiego i dobijał armie generała Antona Denikina na Kubaniu, aż do ewakuacji białych z Noworosyjska w marcu.

Marsz na Warszawę

Pod koniec kwietnia 1920 roku Tuchaczewski objął dowództwo Frontu Zachodniego na Białorusi, przeciw armii Józefa Piłsudskiego, która właśnie ruszyła na Kijów. Jego pierwsza ofensywa w maju utknęła po kilku tygodniach. Druga, rozpoczęta 4 lipca, przełamała polski front nad Autą i Berezyną. Rozkaz z 2 lipca kończył się wezwaniem: „Na zachodzie ważą się losy światowej rewolucji. Przez trupa Białej Polski wiedzie droga do ogólnoświatowej pożogi. Na Wilno, Mińsk, Warszawę – marsz!”. Konnica Gaja Bżyszkiana raz po raz obchodziła polskie pozycje od północy, a w ciągu sześciu tygodni wojska Tuchaczewskiego przeszły kilkaset kilometrów, zajęły Mińsk, Wilno, Grodno, Białystok i Brześć i stanęły na przedpolach Warszawy.

W sierpniu Tuchaczewski postanowił obejść Warszawę od północy i sforsować Wisłę między Modlinem a Toruniem. Kierował bitwą ze sztabu w Mińsku, kilkaset kilometrów od frontu, przy fatalnej łączności z armiami. Liczył na wsparcie Frontu Południowo-Zachodniego Aleksandra Jegorowa, ale ten, z komisarzem Stalinem, dalej nacierał na Lwów, a 1 Armia Konna Siemiona Budionnego przyszła z pomocą dopiero, gdy było już za późno. 16 sierpnia polska grupa uderzeniowa znad Wieprza rozbiła jego słabe lewe skrzydło i wyszła na tyły armii walczących pod Warszawą. Front Zachodni się rozpadł, część jego wojsk przeszła do Prus Wschodnich i została internowana. We wrześniu Tuchaczewski przegrał jeszcze bitwę nad Niemnem, po której jego wojska cofnęły się aż za Mińsk.

Spór o winę za klęskę trwał latami. Tuchaczewski obwiniał dowództwo Frontu Południowo-Zachodniego i Stalina, który nie oddał mu Armii Konnej. Jego przeciwnicy zarzucali mu, że za daleko się zapędził, zostawił za sobą chaos na tyłach i zlekceważył Polaków. W 1923 roku w wykładach w Akademii Wojskowej, wydanych jako „Pochód za Wisłę”, przekonywał, że gdyby Armia Czerwona zwyciężyła nad Wisłą, pożar rewolucji objąłby cały kontynent. Piłsudski odpowiedział mu w 1924 roku książką „Rok 1920”, do której polskiego wydania dołączono tekst Tuchaczewskiego. Konflikt z ludźmi Stalina z Frontu Południowo-Zachodniego, przede wszystkim z Klimientem Woroszyłowem i Budionnym, nigdy się już nie zakończył.

Kronsztad i Tambow

Wiosną 1921 roku Tuchaczewski dowodził rozprawami z buntami przeciw władzy bolszewików. W marcu poprowadził 7 Armię do szturmu na twierdzę morską w Kronsztadzie, której marynarze zażądali wolnych wyborów do rad i swobód politycznych. Żołnierze szli po lodzie Zatoki Fińskiej pod ogniem artylerii fortów. Po zdobyciu twierdzy tysiące buntowników rozstrzelano lub zesłano. Od maja 1921 roku dowodził wojskami, które tłumiły powstanie tambowskie, chłopski bunt przeciw rekwizycjom zboża. Wojska stosowały masowe branie zakładników, rozstrzeliwania i deportacje całych wsi do obozów, a rozkazem z czerwca 1921 roku, podpisanym przez Tuchaczewskiego i Władimira Antonowa-Owsiejenkę, polecono oczyścić lasy, w których kryli się powstańcy, gazami bojowymi. Gazu rzeczywiście użyto, choć skala jego zastosowania jest przedmiotem sporu historyków.

Modernizator Armii Czerwonej

Po wojnie domowej Tuchaczewski był komendantem Akademii Wojskowej, potem znów dowódcą Frontu Zachodniego w Smoleńsku. Od listopada 1925 do maja 1928 roku był szefem sztabu Armii Czerwonej. Przekonywał, że przyszła wojna będzie wojną maszyn i że państwo musi się do niej przygotować całą gospodarką. Jego wizje armii z dziesiątkami tysięcy czołgów i samolotów wydawały się wtedy fantastyczne, a komisarz obrony Woroszyłow, dawny towarzysz Stalina z Carycyna, traktował je z niechęcią. W 1928 roku Tuchaczewskiego przeniesiono na dowódcę Leningradzkiego Okręgu Wojskowego, co uznano za odsunięcie. W 1930 roku OGPU wymusiło na dwóch aresztowanych oficerach zeznania, że Tuchaczewski planuje zamach stanu. Stalin rozważał wtedy jego aresztowanie, ale ostatecznie uznał go za „w stu procentach czystego”.

Pierwszy plan pięcioletni zmienił sytuację. Gdy Stalin postawił na industrializację i zbrojenia, okazało się, że idee Tuchaczewskiego pasują do jego planów. W 1931 roku Tuchaczewski został zastępcą ludowego komisarza i szefem uzbrojenia Armii Czerwonej. Uruchomił masową produkcję czołgów i samolotów, wspierał budowę wojsk zmechanizowanych i desantowych, a w połowie lat trzydziestych Armia Czerwona miała, według wielu szacunków, więcej czołgów niż wszystkie inne armie świata razem wzięte. Razem z grupą oficerów, w tym Władimirem Triandafiłłowem i Gieorgijem Issersonem, rozwijał teorię operacji głębokiej, która przewidywała jednoczesne uderzenie na całą głębokość obrony przeciwnika i wprowadzenie w wyłom szybkich związków pancernych i zmotoryzowanych. Weszła ona do regulaminu polowego z 1936 roku. Jego dokładny udział w tej teorii jest sporny, ale to jego nazwisko stało się jej symbolem. W tych samych latach Armia Czerwona i Reichswehra współpracowały w tajemnicy, a radzieccy oficerowie, także Tuchaczewski, poznawali niemiecką myśl wojskową.

Od 1933 roku ostrzegał przed Niemcami Adolfa Hitlera. W 1935 roku w artykule w „Prawdzie” pisał o wojennych planach Rzeszy. 20 listopada 1935 roku został jednym z pięciu pierwszych marszałków Związku Radzieckiego, obok Woroszyłowa, Budionnego, Jegorowa i Wasilija Blüchera. Miał 42 lata. W styczniu 1936 roku reprezentował ZSRR na pogrzebie brytyjskiego króla Jerzego V i odwiedził Paryż, gdzie był przyjmowany z honorami. Był wielbicielem muzyki, grał na skrzypcach i przyjaźnił się z kompozytorem Dmitrijem Szostakowiczem, za którym w 1936 roku wstawiał się u Stalina, gdy „Prawda” potępiła jego operę.

Aresztowanie i śmierć

Wiosną 1937 roku, w szczytowym okresie wielkiej czystki, NKWD zaczęło aresztować dowódców Armii Czerwonej. 11 maja Tuchaczewskiego odwołano ze stanowiska pierwszego zastępcy komisarza obrony i przeniesiono do Kujbyszewa na dowódcę Nadwołżańskiego Okręgu Wojskowego. 22 maja został tam aresztowany i przewieziony do więzienia na Łubiance w Moskwie. Śledztwo nadzorował szef NKWD Nikołaj Jeżow, a Stalin żądał, by więzień „powiedział wszystko”. Po kilku dniach przesłuchań i tortur Tuchaczewski przyznał się do udziału w spisku wojskowym i do szpiegostwa na rzecz Niemiec. Na zachowanym w archiwum protokole są ślady krwi.

11 czerwca 1937 roku specjalny sąd wojskowy osądził go razem z siedmioma innymi wysokimi dowódcami, wśród nich Hieronimem Uborewiczem, Joną Jakirem i Witowtem Putną, w sprawie tak zwanej antyradzieckiej trockistowskiej organizacji wojskowej. W składzie sądu zasiadali między innymi Budionny i Blücher. Późnym wieczorem wszystkich skazano na śmierć, a rozstrzelano ich w ciągu następnych godzin, w nocy z 11 na 12 czerwca. Dlatego jako datę śmierci podaje się raz 11, raz 12 czerwca. Rozstrzelano też jego żonę i dwóch braci, siostry trafiły do łagrów, a nastoletnią córkę Swietłanę wysłano do domu dziecka, a potem do obozu.

Od dziesięcioleci trwa spór, jaką rolę odegrały w jego upadku fałszywe dowody spreparowane przez niemiecką Służbę Bezpieczeństwa (SD) Reinharda Heydricha i przekazane do Moskwy przez prezydenta Czechosłowacji Edvarda Beneša. Dziś większość historyków uważa, że Stalin nie potrzebował niemieckich fałszerstw, bo już w 1930 roku rozważał rozprawę z Tuchaczewskim, a w procesie ich nie użyto. Część badaczy sądzi nawet, że to NKWD przez podwójnego agenta Nikołaja Skoblina podsunęło Niemcom pomysł prowokacji. Tuchaczewskiego zrehabilitowano w 1957 roku, po tajnym referacie Chruszczowa.

Znaczenie

Śmierć Tuchaczewskiego była początkiem czystki, w której w latach 1937–1938 aresztowano lub zwolniono z wojska dziesiątki tysięcy oficerów, a rozstrzelano większość najwyższych dowódców, w tym trzech z pięciu pierwszych marszałków. Armia Czerwona, która przy Tuchaczewskim była jedną z najnowocześniejszych armii świata, weszła w 1939 rok z nowymi, często niedoświadczonymi dowódcami. Jej słabość pokazała zimą 1939–1940 roku wojna z Finlandią, a Hitler i niemieccy generałowie uznali ją za dowód, że ZSRR da się szybko pokonać. Wielkie korpusy pancerne i zmechanizowane, które tworzył Tuchaczewski, rozwiązano jesienią 1939 roku, a po klęsce Francji w 1940 roku zaczęto je w pośpiechu odtwarzać. Klęski 1941 roku w dużej mierze obciążają więc decyzje z 1937 roku.

Jednocześnie myśl Tuchaczewskiego przetrwała. Zasady operacji głębokiej stosował w 1939 roku Gieorgij Żukow nad Chałchyn-Goł, a w latach 1943–1945 Armia Czerwona prowadziła według nich wielkie ofensywy, od Stalingradu po operację „Bagration”. Dla Polaków pozostał przede wszystkim przegranym spod Warszawy, dowódcą, który w 1920 roku chciał nieść rewolucję „na bagnetach” przez polskie ziemie. Dla Rosjan był długo „zdrajcą”, a po rehabilitacji symbolem utalentowanych dowódców, których zgładził Stalin.