Gustav von Kahr

Gustav von Kahr był bawarskim urzędnikiem starej daty, monarchistą i konserwatystą, który po rewolucji 1918 roku dwukrotnie stanął na czele Bawarii i zrobił z niej bastion wrogów republiki weimarskiej. Jako premier w latach 1920–1921 dał schronienie skrajnej prawicy z całych Niemiec, a w tym klimacie wyrosła partia Adolfa Hitlera. Jesienią 1923 roku, jako generalny komisarz państwowy z władzą dyktatorską, otwarcie zbuntował się przeciw Berlinowi i rozważał przewrót w całej Rzeszy. Gdy jednak 8 listopada 1923 roku Hitler próbował go w tym wyprzedzić i zmusić pistoletem do udziału w puczu monachijskim, Kahr w nocy zerwał z puczystami, a bawarska policja następnego dnia rozbiła ich pochód. Naziści nigdy mu tego nie wybaczyli. 30 czerwca 1934 roku, w czasie nocy długich noży, esesmani zamordowali siedemdziesięciojednoletniego emeryta w obozie koncentracyjnym w Dachau. Jego życie jest opowieścią o konserwatyście, który pomógł wyhodować nazizm, a potem padł jego ofiarą.

Urzędnik i obrońca zabytków

Urodził się 29 listopada 1862 roku w Weißenburgu w Środkowej Frankonii jako syn Gustava Kahra, wysokiego urzędnika, a później prezesa Bawarskiego Trybunału Administracyjnego. Rodzina była protestancka, co w katolickiej Bawarii czyniło z niego człowieka trochę z boku. Chodził do szkół w Landshut i Monachium, odbył roczną ochotniczą służbę wojskową, a w latach 1882–1885 studiował prawo na uniwersytecie w Monachium. W 1889 roku wstąpił do bawarskiej administracji. Pracował w urzędach powiatowych i w ministerstwie spraw wewnętrznych, gdzie szybko awansował, aż do stopnia radcy stanu i dyrektora ministerialnego w 1912 roku. W 1890 roku ożenił się z Ellą Schübeck. Mieli cztery córki.

Przez całe lata urzędnicze Kahr zajmował się przede wszystkim ochroną zabytków, budownictwa ludowego i sztuki ludowej. Był współzałożycielem Bawarskiego Związku Ochrony Ojczystego Dziedzictwa (Bayerischer Landesverein für Heimatpflege) i organizował wystawy sztuki ludowej. Za te zasługi w 1911 roku dostał Order Zasługi Korony Bawarskiej, a wraz z nim osobiste szlachectwo i tytuł „Ritter von”. Uniwersytet i politechnika w Monachium nadały mu doktoraty honorowe. Był typem urzędnika, który kochał starą, wiejską, monarchiczną Bawarię i nie ufał nowoczesnemu, wielkomiejskiemu światu, którego symbolem był dla niego Berlin. W czasie pierwszej wojny światowej minister nie puścił go na front, bo potrzebował go przy zaopatrzeniu kraju w żywność. W 1917 roku król Ludwik III mianował go prezydentem rejencji Górnej Bawarii.

Rewolucja i republika rad

Rewolucja 7 listopada 1918 roku, która w Monachium wybuchła dwa dni przed Berlinem i obaliła monarchię Wittelsbachów, była dla Kahra katastrofą. Socjalista Kurt Eisner, pierwszy premier republikańskiej Bawarii, uosabiał wszystko, czego nienawidził. Kahr związał się z Bawarską Partią Ludową (BVP), konserwatywnego ugrupowania katolików, które sprzeciwiało się centralizmowi Berlina. Gdy w kwietniu 1919 roku w Monachium proklamowano republikę rad, Kahr uciekł razem z legalnym rządem socjaldemokraty Johannesa Hoffmanna do Bambergu. Rządy rad, ich krwawe stłumienie przez wojsko i Freikorpsy na przełomie kwietnia i maja oraz strach przed nowym przewrotem lewicy utwierdziły go w przekonaniu, że demokracja parlamentarna prowadzi do chaosu. Wspierał tworzenie uzbrojonych straży obywatelskich (Einwohnerwehren), które pod kierunkiem leśnika Georga Eschericha liczyły wkrótce kilkaset tysięcy ludzi i były zbrojnym ramieniem bawarskiej prawicy.

Premier „komórki porządku”

W marcu 1920 roku, gdy w Berlinie trwał pucz Kappa, dowódca Reichswehry w Bawarii generał Arnold von Möhl, przywódcy straży obywatelskich i prezydent policji Ernst Pöhner zażądali od Hoffmanna przekazania władzy wojsku. Hoffmann ustąpił, a 16 marca 1920 roku Landtag, na wniosek BVP, wybrał na premiera Kahra. Jego prawicowy rząd chciał przywrócić Bawarii samodzielność, jaką miała w cesarstwie, i zrobić z niej „komórkę porządku” (Ordnungszelle) w morzu republikańskiego chaosu. Rozwiązał resztki rad robotniczych i żołnierskich, oparł się na strażach obywatelskich i przyjmował u siebie ludzi ściganych w innych krajach Rzeszy: uczestników puczu Kappa, kapitana Hermanna Ehrhardta i jego tajną Organizację Consul, a także generała Ericha Ludendorffa, który osiadł pod Monachium. Policja Pöhnera i jego szefa wydziału politycznego Wilhelma Fricka patrzyła przez palce na działalność nacjonalistycznych bojówek, w tym rosnącej NSDAP i jej Oddziałów Szturmowych. W 1920 roku, za podszeptem następcy tronu Rupprechta, rząd Kahra zaczął wydalać z Bawarii Żydów pochodzących z Europy Wschodniej, oskarżanych o lichwę i spekulację, choć wielu z nich mieszkało tu od dawna.

Kahr wszedł w konflikt z Berlinem i z aliantami. Sprzeciwiał się rozwiązaniu straży obywatelskich, którego domagała się międzysojusznicza komisja kontroli jako warunku wykonania traktatu wersalskiego. Ustąpił dopiero w czerwcu 1921 roku pod naciskiem rządu Rzeszy i aliantów. Gdy 26 sierpnia 1921 roku członkowie Organizacji Consul zamordowali Matthiasa Erzbergera, a prezydent Friedrich Ebert wydał rozporządzenie o ochronie republiki, Kahr odmówił jego wykonania w Bawarii. Stracił przez to poparcie własnej partii i 12 września 1921 roku podał się do dymisji. Wrócił na stanowisko prezydenta rejencji Górnej Bawarii.

Generalny komisarz

Jesienią 1923 roku Kahr wrócił do wielkiej polityki w chwili największego kryzysu republiki. Rok okupacji Zagłębia Ruhry i hiperinflacji doprowadził Niemcy na skraj rozpadu. Gdy 26 września kanclerz Gustav Stresemann ogłosił koniec biernego oporu, rząd Bawarii premiera Eugena von Knillinga wprowadził stan wyjątkowy i mianował Kahra generalnym komisarzem państwowym z dyktatorskimi pełnomocnictwami. Kahr zawiesił w Bawarii ustawę o ochronie republiki, uchwaloną po zamordowaniu Walthera Rathenaua, zakazał zgromadzeń, a od połowy października znowu kazał wydalać wschodnioeuropejskich Żydów, by zjednać sobie skrajną prawicę. Gdy minister Reichswehry Otto Geßler polecił zamknąć nazistowski „Völkischer Beobachter” za atak na Stresemanna i generała Hansa von Seeckta, a dowódca bawarskiej dywizji generał Otto von Lossow odmówił wykonania rozkazu i został odwołany, Kahr pozostawił go na stanowisku i 22 października kazał bawarskim żołnierzom Reichswehry przysięgać na wierność rządowi Bawarii. Na początku listopada zakazał wydawania socjaldemokratycznej „Münchener Post” i kilku liberalnych gazet.

Razem z Lossowem i dowódcą policji krajowej pułkownikiem Hansem von Seißerem Kahr tworzył „triumwirat”, który dążył do obalenia rządu w Berlinie i ustanowienia „narodowej dyktatury”. Historycy spierają się, jak daleko sięgały te plany. Kahr myślał raczej o nacisku na Berlin, wsparciu wojska i powołaniu dyrektoriatu z nadzwyczajnymi pełnomocnictwami niż o krwawym przewrocie, a swoje pomysły wiązał też z odbudową monarchii Wittelsbachów. Związki paramilitarne, w tym Niemiecki Związek Bojowy pod politycznym kierownictwem Hitlera, potrzebne mu były jako zaplecze, ale nie zamierzał oddawać im władzy. Hitler i Kahr rywalizowali o przywództwo całej bawarskiej prawicy, a 6 listopada Kahr ostrzegł przywódców związków przed samodzielną akcją.

Noc 8 listopada

8 listopada 1923 roku wieczorem Kahr przemawiał w piwiarni Bürgerbräukeller przed około trzema tysiącami słuchaczy, gdy do sali wtargnął Hitler z uzbrojonymi ludźmi i ogłosił „rewolucję narodową”. W bocznym pokoju, z pistoletem w ręku, żądał od Kahra, Lossowa i Seißera przyłączenia się do przewrotu. Dopiero gdy przywieziono Ludendorffa, triumwirowie wyszli z Hitlerem na podium i zapowiedzieli współpracę. Kahr miał zostać „namiestnikiem” Bawarii w imieniu monarchii. Później zeznawał, że zgodził się pod przymusem i tylko pozornie. Dokumenty z nieznanej wcześniej spuścizny Kahra, opublikowane w 2023 roku, wskazują jednak, że od początku był przeciwnikiem akcji Hitlera, ale przez kilka godzin działał ostrożnie, by odzyskać swobodę ruchu.

Późnym wieczorem Ludendorff, ufając słowu oficerskiemu, pozwolił triumwirom opuścić piwiarnię. Lossow i Seißer natychmiast zaczęli organizować obronę. Kahr wahał się dłużej, ale o 2.55 w nocy triumwirat ogłosił, że deklaracje „wymuszone pod lufą pistoletu” są nieważne, i rozwiązał NSDAP oraz związki Bund Oberland i Reichskriegsflagge. Rano 9 listopada policja krajowa Seißera zatrzymała ogniem pochód puczystów pod Feldherrnhalle. Zginęło czterech policjantów, piętnastu puczystów i przypadkowy przechodzień. Hitler uznał Kahra za głównego winowajcę klęski i nazywał go odtąd zdrajcą.

Po puczu

Pucz zniszczył Kahra politycznie. Prawica uważała go za zdrajcę, lewica i demokraci za współwinnego, a Berlin za buntownika. 17 lutego 1924 roku ustąpił z urzędu generalnego komisarza. W marcu zeznawał jako świadek w procesie puczystów, który zakończył się łagodnym wyrokiem. Hitler, wspierany przez pobłażliwego sędziego, zamienił go w oskarżenie triumwirów: przekonywał, że przygotowywali przewrót razem z nim, a w ostatniej chwili się wycofali. Częściowo miał rację, a bawarskie władze robiły wszystko, by ich udział w spiskach z jesieni 1923 roku nie wyszedł na jaw. Komisja śledcza Landtagu, powołana w lipcu 1924 roku z inicjatywy socjaldemokratów, przedstawiła wnioski dopiero w 1928 roku.

16 października 1924 roku Kahr został prezesem Bawarskiego Trybunału Administracyjnego, tak jak kiedyś jego ojciec. Pełnił ten urząd do końca 1930 roku, a potem przeszedł na emeryturę i całkowicie wycofał się z polityki. Gdy w styczniu 1933 roku Hitler został kanclerzem, Kahr miał siedemdziesiąt lat i nie odgrywał żadnej roli.

Śmierć w Dachau

Naziści pamiętali jednak 9 listopada. Wieczorem 30 czerwca 1934 roku, w czasie nocy długich noży, w której Hitler kazał zamordować Ernsta Röhma i przywódców SA, a także wielu dawnych przeciwników, w tym byłego kanclerza Kurta von Schleichera, oddział SS aresztował Kahra w jego mieszkaniu w Monachium. Po drodze do obozu koncentracyjnego w Dachau esesmani go pobili. Gdy samochód wjechał na plac przed komendanturą, otoczył go tłum ponad stu esesmanów skandujących jego nazwisko. Na polecenie komendanta Theodora Eickego zaprowadzono go do obozowego aresztu, gdzie wkrótce go zastrzelono. Za najbardziej prawdopodobnego zabójcę uważa się nadzorcę aresztu Johanna Kantschustera. Szybko pojawiła się legenda, że ciało Kahra znaleziono porąbane kilofami na torfowiskach pod Dachau, która trafiła nawet do literatury fachowej. W rzeczywistości jego zwłoki, jak innych zamordowanych w obozie, spalono w monachijskim krematorium, a urnę pochowano na Cmentarzu Północnym.

Nie wiadomo, czy Eicke działał na wyraźny rozkaz Hitlera. Szef monachijskiej placówki służby bezpieczeństwa SS Werner Best twierdził po wojnie, że dostał tylko polecenie aresztowania Kahra, a esesmani w Dachau zabili go z własnej inicjatywy. Nazistowski ideolog Alfred Rosenberg zapisał w dzienniku, że za 9 listopada 1923 roku przyszło wreszcie odkupienie, a Kahra spotkał „dawno zasłużony los”. 3 lipca rząd uznał zabójstwa z tych dni za „zgodną z prawem obronę państwa”, a prokuratura w Monachium umorzyła śledztwo w sprawie śmierci Kahra, bo „nie popełniono czynu karalnego”. Niemiecka prasa przemilczała jego śmierć. Za granicą zabójstwo starego człowieka, który od lat nie zajmował się polityką, uznano za szczególnie odrażający akt zemsty.

Znaczenie

Kahr nie był nazistą, a jego wizja przyszłości, monarchiczna, bawarska i katolicko-konserwatywna, miała niewiele wspólnego z wizją Hitlera. Właśnie dlatego jego postać tak dobrze pokazuje mechanizm, który doprowadził do władzy Hitlera, a potem do wojny. Jako premier i komisarz Kahr zrobił z Bawarii schronienie dla wrogów republiki, tolerował bojówki, wydalał Żydów i ignorował ustawy chroniące państwo. Wierzył, że radykałów da się wykorzystać przeciw lewicy i Berlinowi, a potem utrzymać w ryzach. Gdy Hitler wymknął mu się spod kontroli, Kahr go powstrzymał, ale ani on, ani bawarskie sądy nie zdobyli się na to, by ukarać puczystów z całą surowością. Dziesięć lat później podobny rachunek przeprowadzili konserwatyści w Berlinie, przekonani, że Hitler w rządzie będzie ich narzędziem. Kahr, zamordowany w Dachau, był jednym z pierwszych konserwatystów, którzy przekonali się, jak bardzo się mylili.