Tarō Katsura

Tarō Katsura był generałem, który został najdłużej urzędującym premierem w dziejach Japonii aż do XXI wieku. Rządził trzykrotnie, łącznie blisko osiem lat, i w tym czasie Japonia przeszła drogę od regionalnej potęgi do mocarstwa: zawarła sojusz z Wielką Brytanią, wygrała wojnę z Rosją, uzyskała od Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii uznanie swojej zwierzchności nad Koreą, a w 1910 roku Koreę anektowała. Wychowanek marszałka Aritomo Yamagaty, przyczynił się do zbudowania armii na wzór niemiecki, a pod koniec życia, gdy jego trzeci rząd upadł pod naporem ulicy, próbował przekształcić się w polityka partyjnego. Jego rządy otworzyły Japonii drogę na kontynent azjatycki, którą jego następcy poszli aż do Mandżurii i wojny z Chinami.

Młodość i studia w Niemczech

Urodził się 4 stycznia 1848 roku w Hagi, w księstwie Chōshū, jako syn samuraja średniej rangi. Jako chłopiec służył w zachodnio wyszkolonych oddziałach księstwa, walczył przeciw wyprawie siogunatu na Chōshū w 1866 roku, a w wojnie boshin w latach 1868–1869 bił się na północy Japonii. W 1870 roku wyjechał na własny koszt do Niemiec, gdzie do 1873 roku uczył się sztuki wojennej. W latach 1875–1878 był attaché wojskowym w ambasadzie w Berlinie, a po raz drugi przebywał w Europie w latach 1884–1885.

Reformator armii

Katsura należał do grupy oficerów z Chōshū, którzy pod patronatem Yamagaty przebudowali armię japońską. Po powrocie z Niemiec w 1878 roku doradzał przy utworzeniu sztabu generalnego wyodrębnionego z ministerstwa armii. W drugiej połowie lat 80., jako jeden z najważniejszych urzędników ministerstwa armii, a później jego wiceminister, wspólnie z generałem Soroku Kawakamim przeprowadził reformę, którą wspierał niemiecki doradca major Jakob Meckel. Japonia porzuciła francuskie wzorce na rzecz pruskich, a dawne garnizony okręgowe zastąpiono w 1888 roku dywizjami zdolnymi do samodzielnych działań poza krajem. Armia, która dotąd miała tłumić bunty wewnętrzne, zaczęła się przygotowywać do wojny na kontynencie.

W wojnie z Chinami w latach 1894–1895 Katsura dowodził 3 Dywizją, która walczyła w Mandżurii, między innymi zimą o miasto Haicheng. W 1895 roku dostał tytuł wicehrabiego. Od czerwca do października 1896 roku był gubernatorem generalnym Tajwanu, zdobytego na Chinach rok wcześniej, gdzie wojsko wciąż walczyło z oporem miejscowej ludności. W styczniu 1898 roku został ministrem armii, a urząd ten sprawował w kolejnych rządach do grudnia 1900 roku. W tym samym roku założył szkołę kształcącą urzędników dla kolonii, z której wyrósł Uniwersytet Takushoku w Tokio.

Pierwszy rząd: sojusz i wojna

2 czerwca 1901 roku Katsura został premierem. Jego rząd, pierwszy, na którego czele nie stał żaden z genrō, starych mężów stanu z pokolenia restauracji Meiji, uchodził za tymczasowy, a przetrwał cztery i pół roku. We wrześniu 1901 roku ministrem spraw zagranicznych został Jutarō Komura, z którym Katsura prowadził politykę zagraniczną. Gdy Hirobumi Itō jeździł do Petersburga w poszukiwaniu porozumienia z Rosją, rząd Katsury wybrał sojusz z Wielką Brytanią, podpisany 30 stycznia 1902 roku. W 1903 roku Katsura, Komura i Yamagata doszli do wniosku, że Rosja, która nie wycofała wojsk z Mandżurii, nie ustąpi w sprawie Korei, a czas działa na jej korzyść. 4 lutego 1904 roku narada z udziałem cesarza Mutsuhito postanowiła o wojnie.

Wojna, wygrana na lądzie przez marszałka Iwao Ōyamę i na morzu przez admirała Heihachirō Tōgō, wyczerpała Japonię finansowo i ludzko. Rząd Katsury wiedział o tym lepiej niż ktokolwiek i wiosną 1905 roku zabiegał o mediację prezydenta Theodore’a Roosevelta. Zanim doszło do rokowań, Katsura zabezpieczył zdobycze w Korei. 27 lipca 1905 roku przeprowadził w Tokio rozmowę z amerykańskim sekretarzem wojny Williamem Taftem, spisaną w notatce znanej jako memorandum Tafta–Katsury: Japonia zapewniała, że nie ma zamiarów wobec amerykańskich Filipin, a Taft przyjmował do wiadomości, że Japonia ustanowi zwierzchnictwo nad Koreą. W sierpniu Wielka Brytania, odnawiając sojusz, uznała to samo.

Traktat z Portsmouth, podpisany 5 września 1905 roku, dał Japonii Koreę, dzierżawę Kwantungu i kolej w południowej Mandżurii, ale nie przyniósł odszkodowania, na które liczyła opinia publiczna. W Tokio wybuchły trzydniowe zamieszki w parku Hibiya, tłum atakował posterunki policji i prorządowe gazety, a rząd ogłosił stan wyjątkowy. Jesienią Katsura podpisał wstępną umowę z amerykańskim magnatem kolejowym Edwardem Harrimanem o wspólnym zarządzaniu koleją południowomandżurską, ale po powrocie z Ameryki Komura przekonał rząd, by ją unieważnić. W listopadzie 1905 roku Korea została zmuszona do przyjęcia japońskiego protektoratu. 7 stycznia 1906 roku Katsura podał się do dymisji, przekazując władzę przywódcy partii Seiyūkai, Kinmochiemu Saionjiemu.

Era Kei-En i aneksja Korei

Przez następne lata Katsura i Saionji wymieniali się na stanowisku premiera, a okres ten nazwano od pierwszych znaków ich nazwisk erą Kei-En. Katsura reprezentował biurokrację i armię związane z Yamagatą, Saionji największą partię w parlamencie, a obie strony porozumiewały się za kulisami. 14 lipca 1908 roku Katsura objął urząd po raz drugi, sam kierując także ministerstwem finansów.

Jego drugi rząd dokończył podporządkowanie Korei. Wiosną 1909 roku Katsura i Komura przedstawili plan aneksji Itō, który ku ich zaskoczeniu go zaakceptował, a w lipcu rząd przyjął uchwałę, że Korea zostanie przyłączona „w stosownym czasie”. Po zabójstwie Itō w Harbinie w październiku 1909 roku w maju 1910 roku generalnym rezydentem w Seulu mianowano ministra armii w rządzie Katsury, generała Masatake Terauchiego. 22 sierpnia 1910 roku Terauchi i koreański premier Yi Wan-yong podpisali traktat aneksyjny. W kwietniu 1911 roku Katsura otrzymał za aneksję tytuł księcia. W 1911 roku Komura doprowadził do odzyskania przez Japonię pełnej autonomii celnej, co zamknęło epokę nierównoprawnych traktatów.

W kraju drugi rząd Katsury zapisał się represjami. W 1910 roku policja wykryła spisek kilku anarchistów, którzy planowali zamach na cesarza, i na tej podstawie oskarżono o zdradę stanu kilkadziesiąt osób. W styczniu 1911 roku stracono dwanaście z nich, w tym pisarza Shūsuia Kōtoku, którego udział w spisku był wątpliwy. W 1911 roku utworzono w tokijskiej policji specjalny wydział do zwalczania ruchów wywrotowych, z którego wyrosła tajna policja polityczna lat 30. Rząd uchwalił też w 1911 roku pierwszą ustawę o ochronie pracy w fabrykach. 30 sierpnia 1911 roku Katsura znów przekazał władzę Saionjiemu.

Kryzys Taishō

Latem 1912 roku Katsura wyruszył koleją transsyberyjską do Europy. Dotarł do Petersburga, gdy nadeszła wiadomość o ciężkiej chorobie cesarza, i zawrócił do kraju. Po śmierci Mutsuhito w lipcu 1912 roku Yamagata, chcąc mieć kontrolę nad dworem młodego i chorowitego cesarza Yoshihito, umieścił Katsurę na stanowiskach lorda strażnika tajnej pieczęci i wielkiego szambelana. Wielu uznało, że w ten sposób odsunięto go od polityki.

W grudniu 1912 roku rząd Saionjiego odmówił armii pieniędzy na dwie nowe dywizje w Korei. Minister armii podał się do dymisji, wojsko nie wskazało następcy i gabinet upadł. Premierem po raz trzeci został 21 grudnia Katsura. Gdy marynarka zwlekała z wyznaczeniem ministra, Katsura skłonił cesarza do wydania reskryptu, który ją do tego zobowiązał. Opozycja uznała, że generał z kręgu Yamagaty wykorzystuje tron do obrony armii i biurokracji. Ruch „obrony konstytucji” zgromadził tysiące ludzi na wiecach. W styczniu 1913 roku Katsura zapowiedział założenie własnej partii, Rikken Dōshikai, co oznaczało zerwanie z Yamagatą, który partiami pogardzał, ale do nowego ugrupowania przeszła tylko część posłów. 5 lutego 1913 roku poseł Yukio Ozaki zarzucił mu w parlamencie, że zasłania się tronem jak murem obronnym, a reskryptów używa jak pocisków. 10 lutego tłumy otoczyły parlament, podpalały posterunki policji i atakowały prorządowe gazety. Następnego dnia Katsura podał się do dymisji, a jego gabinet, który przetrwał 62 dni, bywa przedstawiany jako pierwszy w dziejach Japonii rząd obalony przez ruch społeczny. Formalnie urzędował do 20 lutego, gdy nowy gabinet utworzył admirał Gonnohyōe Yamamoto.

Śmierć i znaczenie

Katsura zmarł 10 października 1913 roku w Tokio, w wieku 65 lat. Źródła różnie podają przyczynę: według jednych był to rak żołądka, według innych udar, a sekcja wykazała nowotwór. Pochowano go w Tokio obok chramu Shōina Yoshidy, nauczyciela pokolenia z Chōshū. Partia, którą zapowiedział, powstała formalnie po jego śmierci, w grudniu 1913 roku. Pod przywództwem Takaakiego Katō przekształciła się w Kenseikai, jedną z dwóch wielkich partii lat 20., która rządziła Japonią w czasach demokracji Taishō. Jego rekord długości urzędowania na stanowisku premiera, 2886 dni, pobił dopiero w 2019 roku Shinzō Abe.

Katsura był zręcznym administratorem i pragmatykiem, który umiał zawierać kompromisy z parlamentem, a nie tylko zwalczać go jak Yamagata. Jednak to za jego rządów Japonia związała swoje bezpieczeństwo z panowaniem na kontynencie. Sojusz z Wielką Brytanią, zwycięstwo nad Rosją i aneksja Korei dały jej imperium, którego granice od tej pory trzeba było bronić. Strefa kolei południowomandżurskiej, której nie chciał już dzielić z Amerykanami, stała się bazą Armii Kwantuńskiej, a armia, która w 1912 roku obaliła rząd Saionjiego, wycofując swojego ministra, w latach 30. tej samej metody używała, by podporządkować sobie państwo.