Mutsuhito (cesarz Meiji)

Mutsuhito, znany po śmierci jako cesarz Meiji, objął tron jako czternastoletni chłopiec w kraju rządzonym przez siogunów, odciętym od świata i bezbronnym wobec zachodnich okrętów. Gdy umierał 45 lat później, Japonia miała konstytucję, parlament, nowoczesny przemysł, armię i flotę, które pokonały Chiny i Rosję, a także kolonie: Tajwan, południowy Sachalin, dzierżawę Kwantung i Koreę. W jego imieniu przeprowadzono jedną z najszybszych przemian w dziejach świata, a on sam stał się jej symbolem. Historycy spierają się, ile w niej było jego osobistej woli, a ile decyzji oligarchów, którzy rządzili w jego imieniu. Pewne jest, że państwo, jakie po sobie zostawił, z boskim cesarzem na szczycie i armią podległą bezpośrednio jemu, a nie rządowi, stało się w latach 30. narzędziem w rękach militarystów, którzy pod rządami jego wnuka Hirohito poprowadzili Japonię do wojny.

Dzieciństwo w Kioto

Urodził się 3 listopada 1852 roku (22 dnia 9 miesiąca według kalendarza księżycowego) w Kioto, w domu swojego dziadka ze strony matki, dworzanina Nakayamy Tadayasu. Był synem cesarza Kōmei i jego dworki Nakayamy Yoshiko. Jako dziecko nosił imię Sachi-no-miya. Cesarze od ponad dwustu lat nie mieli władzy: rządził siogun z rodu Tokugawa w Edo, a dwór w Kioto zajmował się ceremoniałem, poezją i kaligrafią. Pół roku po narodzinach księcia do zatoki Edo wpłynęły amerykańskie „czarne okręty” komodora Matthew Perry’ego, a wkrótce siogunat musiał podpisać z mocarstwami pierwsze nierównoprawne traktaty. W 1860 roku chłopiec został ogłoszony następcą tronu i otrzymał dorosłe imię Mutsuhito.

Dzieciństwo spędził za murami pałacu w Kioto, w świecie dworskich kobiet, ucząc się klasyków chińskich i poezji waka, którą uprawiał przez całe życie. Według późniejszych relacji był przeciętnym uczniem. W tych latach kraj pogrążał się w chaosie: radykalni samuraje pod hasłem „czcij cesarza, wypędź barbarzyńców” mordowali cudzoziemców i urzędników siogunatu, a księstwa Satsuma i Chōshū szykowały się do walki z Edo.

Restauracja

30 stycznia 1867 roku niespodziewanie zmarł na ospę cesarz Kōmei. Plotki o otruciu krążyły od razu, ale nie zostały nigdy udowodnione. 13 lutego czternastoletni Mutsuhito wstąpił na tron. W listopadzie 1867 roku ostatni siogun Yoshinobu Tokugawa zrzekł się władzy, a 3 stycznia 1868 roku w pałacu w Kioto proklamowano przywrócenie rządów cesarskich. Wybuchła wojna boshin, w której wojska Satsumy i Chōshū, walczące pod cesarskim sztandarem, do połowy 1869 roku pokonały zwolenników siogunatu.

6 kwietnia 1868 roku cesarz ogłosił w imieniu nowego rządu przysięgę w pięciu artykułach, która obiecywała zgromadzenia obradujące nad sprawami państwa i zapowiadała, że Japonia będzie szukać wiedzy na całym świecie. W październiku odbyła się ceremonia intronizacji i ogłoszono nową erę, Meiji, czyli „oświecone rządy”. Od tej pory każdy cesarz miał mieć tylko jedną nazwę ery, a po śmierci otrzymywał jej imię. Edo przemianowano na Tokio, „wschodnią stolicę”, a cesarz pod koniec 1868 roku po raz pierwszy przybył do dawnej siedziby siogunów, by w 1869 roku zamieszkać tam na stałe. Na początku 1869 roku poślubił Haruko Ichijō, córkę arystokraty. Cesarzowa nie miała dzieci, a wszyscy potomkowie cesarza pochodzili od dworek. Z kilkanaściorga dzieci tylko pięcioro dożyło dorosłości, w tym jeden syn, przyszły cesarz Taishō.

Przebudowa państwa

Faktyczną władzę sprawowała grupa młodych samurajów z Satsumy, Chōshū, Tosy i Hizen, a także kilku dworzan, którzy przeprowadzili restaurację Meiji. W 1871 roku zlikwidowano księstwa i zastąpiono je prefekturami. W 1873 roku wprowadzono powszechny pobór do wojska, który odebrał samurajom monopol na noszenie broni, a potem także ich stypendia i przywileje. Bunt rozgoryczonych samurajów z Satsumy pod wodzą Takamoriego Saigō w 1877 roku był ostatnią wojną domową w Japonii. Rząd budował koleje, fabryki, telegraf, szkoły i nowoczesną armię według wzorów francuskich, a potem niemieckich, oraz flotę według brytyjskich.

Cesarz, wychowany do życia w zamknięciu, stał się w tych latach publiczną postacią. Nosił mundur, jeździł konno, odbywał podróże po kraju, przyjmował zagranicznych gości i uczestniczył w posiedzeniach rządu, choć rzadko zabierał na nich głos. Jego portrety wisiały w szkołach i urzędach.

4 stycznia 1882 roku w jego imieniu wydano reskrypt do żołnierzy i marynarzy. Głosił, że naczelne dowództwo nad armią i flotą należy do cesarza, że żołnierze winni są mu bezwzględną wierność, a śmierć jest lżejsza od piórka w porównaniu z obowiązkiem. Wojsko miało się trzymać z dala od polityki, ale jednocześnie podlegało bezpośrednio monarsze, a nie rządowi. 11 lutego 1889 roku cesarz nadał narodowi konstytucję, przygotowaną pod kierunkiem Hirobumiego Itō na wzór pruski. Cesarz był w niej „święty i nienaruszalny”, sprawował naczelne dowództwo nad armią i flotą, wypowiadał wojnę i zawierał pokój. W 1890 roku zebrał się pierwszy parlament, a w październiku tego roku ogłoszono reskrypt o wychowaniu, który uczył kolejne pokolenia dzieci posłuszeństwa wobec cesarza i gotowości do poświęcenia się dla państwa.

W maju 1891 roku w Ōtsu policjant Sanzō Tsuda zaatakował szablą rosyjskiego następcę tronu, przyszłego cara Mikołaja II, który odwiedzał Japonię. Przerażony rząd obawiał się wojny. Cesarz osobiście pojechał do Kioto odwiedzić rannego i odprowadził go na pokład rosyjskiego okrętu w Kobe.

Wojny z Chinami i Rosją

W sierpniu 1894 roku Japonia wypowiedziała wojnę Chinom o wpływy w Korei. Cesarz przeniósł się do Hiroszimy, gdzie mieściła się kwatera główna, i spędził tam większość wojny. Pokój z Shimonoseki dał Japonii Tajwan, Peskadory i Półwysep Liaotuński oraz wielkie odszkodowanie, ale kilka dni później Rosja, Niemcy i Francja zmusiły Tokio do zwrotu Liaotungu. Cesarz ogłosił reskrypt, w którym wzywał poddanych do pogodzenia się z tą decyzją. W październiku 1895 roku japońscy żołnierze i najemnicy, z inspiracji posła Gorō Miury, zamordowali w Seulu królową Min, żonę króla Gojonga. Sprawców postawiono przed sądem w Hiroszimie i uwolniono z braku dowodów.

Gdy w 1904 roku rząd zdecydował się na wojnę z Rosją, cesarz zatwierdził tę decyzję na naradzie 4 lutego. Według dworskich relacji był niespokojny i obawiał się klęski. Właśnie z czasów tej wojny pochodzi jego wiersz, w którym pyta, dlaczego, skoro wszystkie morza czterech stron świata są braćmi, wzbijają się na nich wiatry i fale. Jego wnuk Hirohito odczytał ten wiersz 6 września 1941 roku na naradzie cesarskiej, na której zatwierdzono przygotowania do wojny ze Stanami Zjednoczonymi, by dać do zrozumienia, że wolałby pokój.

Wojnę z Rosją Japonia wygrała dzięki armiom marszałka Iwao Ōyamy i flocie admirała Heihachirō Tōgō. 28 sierpnia 1905 roku cesarz zatwierdził postanowienie, by zawrzeć pokój nawet bez odszkodowania, a minister Jutarō Komura podpisał traktat z Portsmouth. Po nim Korea stała się protektoratem, w 1907 roku król Gojong został zmuszony do abdykacji na rzecz syna, Sunjonga, a w 1910 roku Japonia anektowała Koreę. Rodzina królewska Korei została włączona do japońskiej arystokracji.

Ostatnie lata i śmierć

Ostatnie lata panowania przyniosły pierwsze oznaki napięć w społeczeństwie, które modernizacja wyrwała z dawnego porządku. W 1910 roku policja wykryła spisek kilku anarchistów, którzy rozważali zamach na cesarza. Na tej podstawie oskarżono o zdradę stanu dziesiątki osób, a w styczniu 1911 roku stracono dwanaście z nich, w tym pisarza i działacza Shūsuia Kōtoku, choć jego udział w spisku był wątpliwy.

Cesarz od lat cierpiał na cukrzycę i chorobę nerek. Zmarł w Tokio, według oficjalnego komunikatu 30 lipca 1912 roku o 0.43. Część badaczy uważa, że śmierć nastąpiła w rzeczywistości późnym wieczorem 29 lipca, a godzinę przesunięto, by zdążyć z formalnościami związanymi z sukcesją. Tron objął jego syn Yoshihito, cesarz Taishō. 13 września 1912 roku, w dniu pogrzebu w Tokio, generał Maresuke Nogi, zdobywca Port Arthur, popełnił wraz z żoną samobójstwo, by podążyć za swoim panem. Cesarza pochowano w mauzoleum Fushimi-Momoyama w Kioto, a w Tokio wzniesiono na jego cześć chram Meiji.

Władca czy symbol

Cesarz nie prowadził dziennika i pisał niewiele listów, a relacje ludzi, którzy go znali, są skąpe i sprzeczne. Jedni historycy widzą w nim figuranta, który zatwierdzał decyzje oligarchów, zwanych genrō: Hirobumiego Itō, Aritomo Yamagaty i ich towarzyszy. Inni uważają, że miał wyraźne poglądy, konserwatywne i niechętne demokracji, i potrafił skutecznie wpływać na spory między ministrami. Większość zgadza się, że jego rola polegała przede wszystkim na rozstrzyganiu i legitymizowaniu, a nie na inicjowaniu polityki.

Znaczenie

Japonia Meiji była wzorem modernizacji dla całej Azji i powodem do dumy dla Japończyków, ale zarazem państwem, w którym zbudowano ustrój pełen niebezpiecznych luk. Konstytucja nie określała jasno, kto odpowiada za politykę: cesarz był źródłem wszelkiej władzy, ale nie miał jej sprawować osobiście. Armia i flota podlegały bezpośrednio jemu, a ministrowie wojny i marynarki musieli być wojskowymi. Za życia Mutsuhito spory rozstrzygali genrō, którzy wspólnie przeprowadzili restaurację. Gdy wymarli, nikt już nie potrafił utrzymać wojska w ryzach. W latach 30. oficerowie powoływali się na niezależność naczelnego dowództwa i na wolę cesarza, by działać bez zgody rządu, jak w Mandżurii w 1931 roku, a reskrypty z czasów Meiji uczyły żołnierzy, że życie jest niczym wobec obowiązku wobec monarchy.

Zdobycze z czasów jego panowania, Tajwan, Korea, południowy Sachalin i prawa w Mandżurii, były fundamentem japońskiego imperium, które w latach 30. i 40. sięgnęło po resztę Chin i Azji Południowo-Wschodniej. Przepadły w 1945 roku, gdy jego wnuk ogłosił kapitulację.