Masatake Terauchi

Masatake Terauchi był żołnierzem, który niemal nie dowodził w polu, a mimo to stał się jednym z najpotężniejszych ludzi Japonii epoki Meiji i Taishō. Przez prawie dziesięć lat, także w czasie wojny z Rosją, kierował ministerstwem armii. W 1910 roku przeprowadził aneksję Korei: to on 22 sierpnia podpisał traktat, który zlikwidował Cesarstwo Koreańskie, a potem przez sześć lat rządził krajem jako pierwszy generalny gubernator, opierając władzę na żandarmerii. Jako premier w latach 1916–1918 rozszerzał japońskie wpływy w Chinach i wysłał wojsko na Syberię. Wychowanek marszałka Yamagaty, uosabiał armię, która uważała Koreę i Mandżurię za japońską strefę bezpieczeństwa. Jego „rządy szabli” na półwyspie stały się wzorem dla późniejszej japońskiej administracji na kontynencie.

Samuraj z Chōshū

Urodził się 25 marca 1852 roku (według dawnego kalendarza japońskiego 5 dnia przestępnego drugiego miesiąca piątego roku ery Kaei; część źródeł podaje błędnie 5 lutego) we wsi Hirai w prowincji Suō, w księstwie Chōshū, jako Jusaburō Utada, trzeci syn samuraja Masasuke Utady. Adoptował go brat matki, Kan’emon Terauchi, i od niego przejął nazwisko. Jako dwunastolatek wstąpił do jednego z ochotniczych oddziałów Chōshū, które walczyły przeciw siogunatowi, a jako szesnastolatek przeszedł szlak bojowy wojny boshin aż po bitwę o Hakodate w 1869 roku. Następnie uczył się wojskowości w Kioto u francuskich instruktorów i wszedł do tworzonej armii cesarskiej. W 1877 roku, podczas tłumienia buntu Satsumy, został ciężko ranny w bitwie pod Tabaruzaka i stracił władzę w prawej ręce. Do końca życia salutował lewą. Odtąd nie dowodził już oddziałami w boju.

Zrobił za to wielką karierę w administracji wojskowej. W latach 1882–1886 przebywał we Francji, najpierw jako adiutant księcia Kan’in, potem jako attaché wojskowy. Był komendantem akademii wojskowej, szefem sztabu dywizji i szefem wydziału operacyjnego sztabu generalnego. W wojnie z Chinami w latach 1894–1895 odpowiadał w cesarskiej kwaterze głównej za transport i łączność, czyli za przerzut wojsk na kontynent. W 1898 roku został pierwszym generalnym inspektorem szkolenia wojsk, a w 1900 roku zastępcą szefa sztabu generalnego i nadzorował na miejscu działania japońskiego kontyngentu w Chinach podczas powstania bokserów. W armii uchodził za pedanta, surowego i drobiazgowego, który jako komendant akademii miał przez lunetę śledzić z domu zachowanie podchorążych.

Minister armii

W 1902 roku objął ministerstwo armii w rządzie Tarō Katsury i kierował nim bez przerwy, w trzech kolejnych gabinetach, aż do 1911 roku. To on odpowiadał za mobilizację, uzupełnienia i zaopatrzenie armii w czasie wojny rosyjsko-japońskiej, w której Japonia wystawiła ponad milion żołnierzy, i za przekształcenie wojska po zwycięstwie. W 1906 roku przewodniczył komitetowi, który założył Towarzystwo Kolei Południowomandżurskiej, zarządzające torami przejętymi od Rosji na mocy traktatu z Portsmouth. W 1907 roku otrzymał tytuł wicehrabiego. W kręgu marszałka Aritomo Yamagaty, patrona armii i przywódcy frakcji wywodzącej się z Chōshū, uchodził za jego najbliższego następcę.

Aneksja Korei

Po zabójstwie Hirobumiego Itō w Harbinie w październiku 1909 roku Tokio postanowiło przyspieszyć przyłączenie Korei, którą Japonia rządziła od 1905 roku jako protektoratem. 30 maja 1910 roku Terauchi, zachowując tekę ministra armii, został trzecim i ostatnim generalnym rezydentem w Korei, zastępując chorego Arasuke Sone. Do Seulu przybył 23 lipca. Zanim przyjechał, Koreańczycy musieli oddać Japończykom policję. Po przyjeździe zakazał zebrań, ocenzurował prasę i kazał prewencyjnie zatrzymywać podejrzanych.

W połowie sierpnia przedstawił projekt traktatu premierowi Yi Wan-yongowi. Zgodził się na jego jedyne istotne żądanie, by kraj zachował nazwę Chosŏn, a monarcha tytuł króla. 18 sierpnia koreańska rada ministrów przyjęła projekt, a 22 sierpnia, po naradzie w obecności cesarza Sunjonga, który wystawił premierowi pełnomocnictwo, Terauchi i Yi Wan-yong podpisali w rezydencji generalnego rezydenta traktat o aneksji Korei. Ulice Seulu obsadziło tego dnia wojsko i żandarmeria. Traktat ogłoszono 29 sierpnia. Według jednego z jego urzędników wieczorem po podpisaniu Terauchi ułożył wiersz, w którym pytał, jak na księżyc tej nocy patrzyliby Kobayakawa, Katō i Konishi, wodzowie najazdu Toyotomiego Hideyoshiego na Koreę w XVI wieku. Koreańczycy widzą w nim dowód, że aneksję traktowano jako dokończenie dawnego podboju, część japońskich autorów odczytuje go jako przechwałkę, że udało się to bez wojny.

Pierwszy generalny gubernator

1 października 1910 roku Terauchi objął urząd generalnego gubernatora Chōsen, nadal pozostając ministrem armii aż do sierpnia 1911 roku. Gubernator podlegał bezpośrednio cesarzowi, wydawał rozporządzenia z mocą ustawy, kierował administracją i sądami i mógł użyć wojska. Terauchi stworzył system, w którym funkcje policji pełniła żandarmeria wojskowa, wspierana przez koreańskich pomocników. Żandarmi pobierali podatki, pilnowali porządku, mogli bez sądu wymierzać kary chłosty i grzywny. Nawet urzędnicy i nauczyciele nosili mundury i szable. Koreańczycy i historycy nazywają ten okres „rządami szabli” (budan seiji).

W 1911 roku władze ogłosiły wykrycie spisku na życie generalnego gubernatora. Aresztowano kilkaset osób, głównie chrześcijan i członków tajnego Nowego Stowarzyszenia Ludowego, wielu torturowano. W pierwszej instancji skazano 105 oskarżonych, od czego sprawa wzięła nazwę, ale w apelacji większość uniewinniono. Proces stał się dla misjonarzy i zagranicznej prasy dowodem na brutalność nowego reżimu.

Terauchi budował koleje, drogi, porty i szkoły, a jego zwolennicy chwalili sprawną administrację i wzrost produkcji. W latach 1910–1918 przeprowadzono wielki pomiar gruntów. Ziemię uprawianą bez dokumentów własności przejmowało państwo, a potem w części trafiała ona do japońskich towarzystw i osadników. Rozporządzenie o spółkach z 1910 roku wymagało zgody gubernatora na zakładanie przedsiębiorstw, co hamowało koreański kapitał, a rozporządzenie o oświacie z 1911 roku podporządkowało szkoły celowi wychowania „lojalnych poddanych”. Rozwiązano koreańskie organizacje polityczne, zamknięto gazety. Za aneksję Terauchi otrzymał w 1911 roku tytuł hrabiego, a w czerwcu 1916 roku godność marszałka.

Premier „Billiken”

W październiku 1916 roku Yamagata i inni genrō postawili go na czele rządu, pomijając kandydata większości parlamentarnej. Gabinet, złożony z wojskowych i urzędników, Japończycy przezwali gabinetem Billiken: łysa głowa premiera przypominała modną laleczkę, a nazwa brzmiała jak hirikken, „niekonstytucyjny”. Japonia uczestniczyła wtedy w pierwszej wojnie światowej po stronie Ententy. Rząd Terauchiego wysłał niszczyciele na Morze Śródziemne w zamian za tajne obietnice brytyjskie, francuskie i rosyjskie, że po wojnie Japonia zachowa zdobyte niemieckie prawa w Szantungu i wyspy na Pacyfiku.

Najbardziej osobistym dziełem Terauchiego była polityka wobec Chin. Jego wysłannik Kamezō Nishihara, przedsiębiorca, którego premier znał z Korei, załatwiał w latach 1917–1918 pożyczki dla rządu Duana Qirui w Pekinie, łącznie około 145 milionów jenów, w zamian za prawa do kolei, kopalń i lasów w Mandżurii i Szantungu. Jesienią 1917 roku Stany Zjednoczone w porozumieniu Lansing–Ishii uznały „szczególne interesy” Japonii w Chinach. Po przejęciu władzy przez bolszewików generałowie z Giichim Tanaką domagali się wyprawy na Syberię. Terauchi długo zwlekał, dopóki nie uzyskał zgody Waszyngtonu, ale 2 sierpnia 1918 roku ogłosił interwencję syberyjską. Armia rozbudowała ją wbrew uzgodnieniom do ponad 70 tysięcy żołnierzy. Zapowiedź wyprawy zbiegła się z gwałtownym wzrostem cen ryżu, a latem 1918 roku zamieszki ryżowe ogarnęły cały kraj. Rząd stłumił je przy użyciu wojska, ale chory już premier ustąpił 21 września 1918 roku. Jego następcą został Takashi Hara, pierwszy w pełni partyjny premier Japonii.

Ostatnie miesiące i dziedzictwo

Terauchi chorował na serce i cukrzycę. Zmarł 3 listopada 1919 roku w Tokio, w wieku 67 lat. Kilka miesięcy wcześniej, w marcu 1919 roku, Korea, którą przyłączył, wystąpiła przeciw japońskim rządom w ogólnonarodowym Ruchu 1 Marca, stłumionym przez wojsko i żandarmerię. Jego następcy zastąpili żandarmerię zwykłą policją i ogłosili łagodniejsze „rządy kultury”, nie zmieniając jednak celu, jakim była asymilacja Koreańczyków. Z biblioteki, którą założył w rodzinnym Yamaguchi, część zbiorów koreańskich przekazano pod koniec XX wieku uniwersytetowi w Korei Południowej. Jego syn Hisaichi Terauchi, też marszałek, był w latach 1936–1937 ministrem armii, a w czasie drugiej wojny światowej dowodził japońskimi wojskami w Azji Południowo-Wschodniej.

W historii drogi do drugiej wojny światowej Terauchi zajmuje miejsce człowieka, który przekuł zwycięstwo nad Rosją w trwały podbój. Stworzony przez niego model generalnego gubernatora, wojskowego rządzącego kolonią niezależnie od rządu i parlamentu, utrwalił w armii przekonanie, że kontynent azjatycki jest jej domeną. Z Korei w 1931 roku japońskie wojska ruszyły przez Jalu do Mandżurii, a polityka pożyczek i specjalnych praw w Mandżurii, którą prowadził jako premier, przygotowała grunt pod konflikt z chińskim nacjonalizmem.