Franz von Hipper

Franz Hipper, od 1916 roku Ritter von Hipper, przez całą pierwszą wojnę światową dowodził niemieckimi krążownikami liniowymi, najszybszymi i najczęściej używanymi w boju ciężkimi okrętami cesarskiej floty. Jego zespół ostrzeliwał angielskie miasta, w styczniu 1915 roku uszedł z pułapki na Dogger Bank kosztem krążownika Blücher, a pod Jutlandią zatopił trzy brytyjskie krążowniki liniowe. Uchodził za jednego z najlepszych dowódców morskich tej wojny, cenionego także przez przeciwników. W sierpniu 1918 roku objął dowództwo całej Floty Pełnomorskiej. Jego ostatni rozkaz, wielki wypad floty przeciw Brytyjczykom na kilka dni przed rozejmem, wywołał bunt marynarzy, który w ciągu tygodnia przerodził się w rewolucję i obalił cesarstwo. Jego najbliższy współpracownik ze sztabu, Erich Raeder, stworzył później marynarkę wojenną III Rzeszy, a jego imię nosił ciężki krążownik, który walczył w drugiej wojnie światowej.

Młodość i kariera

Urodził się 13 września 1863 roku w Weilheim w Górnej Bawarii, w rodzinie mieszczańskiej. Jego ojciec, kupiec, zmarł, gdy Franz miał trzy lata. Chłopiec chodził do szkół w Monachium, a po krótkiej służbie ochotniczej w armii postanowił zostać marynarzem, co dla Bawarczyka z głębi lądu było wyborem nietypowym. W kwietniu 1881 roku wstąpił jako kadet do Kaiserliche Marine, a w 1884 roku został oficerem. Nigdy się nie ożenił. Marynarka była całym jego życiem.

Przez wiele lat służył na torpedowcach, dowodził ich dywizjonami i flotyllami. Był też oficerem nawigacyjnym na cesarskim jachcie Hohenzollern, co dało mu okazję do bliższego poznania cesarza Wilhelma II. Od 1906 roku dowodził krążownikiem pancernym Friedrich Carl, którego załoga zdobyła w 1907 roku nagrodę cesarza za najlepsze strzelanie we flocie. Potem przez trzy lata kierował szkoleniem większości niemieckich torpedowców. Był jednym z wielu oficerów, którzy wyrośli razem z flotą budowaną od 1898 roku przez admirała Alfreda von Tirpitza, by rzucić wyzwanie Royal Navy. W 1912 roku awansował na kontradmirała i został zastępcą dowódcy sił rozpoznawczych, a 1 października 1913 roku objął dowództwo I Grupy Rozpoznawczej, czyli zespołu krążowników liniowych Floty Pełnomorskiej. Jego szefem sztabu był Erich Raeder, późniejszy wielki admirał.

Rajdy na angielskie wybrzeże

Po klęsce w Zatoce Helgolandzkiej w sierpniu 1914 roku cesarz zabronił narażania floty, a krążowniki liniowe Hippera stały się jedyną siłą, którą dowództwo gotowe było wysyłać pod brytyjskie wybrzeże. 3 listopada 1914 roku jego zespół ostrzelał wybrzeże pod Yarmouth i postawił miny, a 16 grudnia ostrzelał Scarborough, Hartlepool i Whitby. Zginęło ponad sto osób, w większości cywilów. W Wielkiej Brytanii zawrzało, a prasa nazywała Hippera „dzieciobójcą”. Za Hipperem szły tym razem główne siły floty, ale dowódca floty admirał Friedrich von Ingenohl, przekonany, że trafił na całą Grand Fleet, zawrócił do domu. Brytyjskie zespoły czekały na krążowniki Hippera na drodze powrotnej, ale dzięki złej widoczności i błędom w brytyjskich sygnałach zdołał się im wymknąć.

Dogger Bank

23 stycznia 1915 roku Hipper wyszedł w morze, by rozbić brytyjskie patrole i kutry rybackie na ławicy Dogger Bank. Brytyjscy kryptolodzy z Room 40 odczytali niemieckie depesze i rankiem 24 stycznia czekały na niego krążowniki liniowe wiceadmirała Davida Beatty’ego. Hipper zawrócił, ale jego zespół mógł płynąć tylko z prędkością najwolniejszego okrętu, starego krążownika pancernego Blücher. W bitwie pocisk przebił rufową barbetę flagowego Seydlitza i obie rufowe wieże stanęły w ogniu. Okręt uratowało zalanie komór amunicyjnych. Gdy ciężko trafiony Blücher został w tyle, Hipper uznał, że ratowanie go narazi resztę zespołu, i zostawił go własnemu losowi. Krążownik zatonął z większością załogi.

Winą za porażkę obarczono nie Hippera, lecz Ingenohla, którego zastąpiono. Pożar na Seydlitzu okazał się zresztą cenną lekcją. Niemcy zmienili zasady przechowywania i podawania ładunków miotających, co według wielu autorów pod Jutlandią uchroniło kilka ich okrętów przed losem brytyjskich krążowników liniowych. W 1915 roku Hipper awansował na wiceadmirała. Wiosną 1916 roku, wyczerpany prawie dwoma latami ciągłej gotowości, spędził kilka tygodni na urlopie zdrowotnym. Wrócił w maju i podniósł flagę na nowym krążowniku liniowym Lützow.

Jutlandia

Nowy dowódca floty, admirał Reinhard Scheer, chciał wywabić z baz część Grand Fleet i pobić ją przeważającymi siłami. W bitwie jutlandzkiej Hipper z pięcioma krążownikami liniowymi płynął daleko przed pancernikami Scheera. Po południu 31 maja 1916 roku natknął się na krążowniki Beatty’ego i zgodnie z planem zawrócił na południe, by pociągnąć je pod działa głównych sił. W tym pojedynku eksplodowały i zatonęły brytyjskie krążowniki liniowe Indefatigable i Queen Mary. Gdy Beatty zawrócił na północ, Hipper z kolei sam dał się zaprowadzić pod lufy pancerników admirała Johna Jellicoe.

Wieczorem Lützow i Derfflinger zatopiły krążownik liniowy Invincible, ale Lützow otrzymał trafienia, które przesądziły o jego losie. Hipper przeszedł pod ogniem na torpedowiec i przez długi czas szukał okrętu, z którego mógłby dowodzić, bo pozostałe krążowniki liniowe były ciężko uszkodzone. W tym czasie jego zespół osłaniał odwrót floty brawurowym atakiem na brytyjską linię. Lützow zatonął w nocy, a pozostałe krążowniki wróciły do portu z ciężkimi uszkodzeniami. Po bitwie cesarz odznaczył Hippera orderem Pour le Mérite, a król Bawarii nadał mu Order Wojskowy Maksymiliana Józefa, z którym wiązało się osobiste szlachectwo i tytuł Ritter von Hipper.

Dowódca floty i bunt

W sierpniu 1918 roku Scheer stanął na czele nowego kierownictwa wojny morskiej, a Hipper objął po nim dowództwo Floty Pełnomorskiej i awansował na admirała. Wojna była już przegrana. 22 października Scheer polecił mu przygotować uderzenie floty, a 24 października Hipper wydał rozkaz operacyjny nr 19. Flota miała uderzyć na żeglugę u wybrzeży Flandrii i w ujściu Tamizy, a potem stoczyć bitwę z Grand Fleet. Hipper pisał w notatkach, że bitwa o honor floty, nawet gdyby miała być jej ostatnią, stałaby się fundamentem nowej niemieckiej floty, a takiej floty nie byłoby po hańbiącym pokoju. Rząd księcia Maksa von Badena, który zabiegał właśnie o rozejm, nie został o planie poinformowany.

Marynarze nie zamierzali ginąć na kilka dni przed końcem wojny. Wieczorem 29 października, gdy flota zebrała się na redzie Schillig pod Wilhelmshaven, na kilku pancernikach doszło do odmowy wykonania rozkazów. Około 2.00 w nocy 30 października, za radą swojego szefa sztabu kontradmirała Adolfa von Trothy, Hipper odwołał operację. Eskadry floty rozdzielono, by uspokoić sytuację, ale III Eskadra, która wróciła do Kilonii, stała się zarzewiem buntu, od którego zaczęła się rewolucja w Niemczech. Hipper próbował jeszcze przemawiać do marynarzy, bez skutku. Po zawarciu rozejmu w Compiègne flota miała zostać internowana w brytyjskiej bazie. Hipper odmówił prowadzenia jej do internowania, a zadanie przejął kontradmirał Ludwig von Reuter. Obserwując odpływające okręty, pisał, że pęka mu serce, a jego dowództwo skończyło się bez chwały. 13 grudnia 1918 roku przeszedł w stan spoczynku.

Po wojnie

W pierwszych miesiącach rewolucji Hipper, obawiając się radykałów, ukrywał się pod przybranym nazwiskiem i często zmieniał miejsce pobytu. Gdy w czerwcu 1919 roku załogi zatopiły internowane okręty w Scapa Flow, wyraził w liście uznanie dla tego kroku. Osiadł w Othmarschen pod Hamburgiem i żył na uboczu. W przeciwieństwie do Scheera nie napisał wspomnień, a jego wojenny dziennik pozostał w rękopisie. Zmarł 25 maja 1932 roku po długiej chorobie, a urnę z jego prochami pochowano w rodzinnym Weilheim. Beatty, jego dawny przeciwnik, powiedział po jego śmierci, że żegna dzielnego oficera i wielkiego marynarza.

Dziedzictwo w III Rzeszy

Ludzie Hippera kierowali niemiecką marynarką aż do drugiej wojny światowej. Jego dawny szef sztabu Erich Raeder od 1928 roku stał na czele marynarki Republiki Weimarskiej, a po 1935 roku przebudował ją w Kriegsmarine Hitlera. Raeder, który przeżył bunt z 1918 roku, przywiązywał wielką wagę do dyscypliny i do tego, by flota nigdy więcej nie stała się zarzewiem rewolucji. 6 lutego 1937 roku zwodowano w Hamburgu ciężki krążownik Admiral Hipper, który wszedł do służby w kwietniu 1939 roku, na kilka miesięcy przed wybuchem wojny. 8 kwietnia 1940 roku, w drodze do Trondheim w czasie inwazji na Norwegię, zatopił po zderzeniu brytyjski niszczyciel Glowworm. Jego nieudany atak na konwój arktyczny w bitwie na Morzu Barentsa w grudniu 1942 roku rozwścieczył Hitlera i doprowadził do dymisji Raedera. Okręt zatopiono w Kilonii w maju 1945 roku.

Ocena

W literaturze, także brytyjskiej, Hipper uchodzi za jednego z najzdolniejszych admirałów pierwszej wojny światowej. Chwali się jego spokój pod ogniem, wyczucie taktyczne i wyszkolenie zespołu, którego artyleria w pierwszej fazie bitwy jutlandzkiej okazała się skuteczniejsza od brytyjskiej. Oceny nie są jednak jednomyślne. Niemiecki historyk Walther Hubatsch pisał, że był zimnokrwistym taktykiem gotowym do osobistego ryzyka, ale bez wybitnego talentu operacyjnego. Dyskutuje się, czy na Dogger Bank słusznie porzucił Blüchera. Wypady na angielskie miasta kosztowały życie cywilów i dały brytyjskiej propagandzie argument, który przetrwał wojnę.

Największy cień na jego dowództwo rzuca plan z października 1918 roku. Wielu historyków uważa, że ostatni bój floty, przygotowywany za plecami rządu w chwili rokowań o rozejm, nie miał szans na powodzenie i był podyktowany głównie troską o honor i przyszłość marynarki. Zamiast ocalić honor floty, plan Hippera i Scheera doprowadził do buntu, upadku cesarstwa i narodzin republiki, którą nacjonaliści, także w marynarce, uznali za owoc zdrady.