Erich Raeder

Erich Raeder przez czternaście i pół roku stał na czele niemieckiej marynarki wojennej, dłużej niż ktokolwiek inny w XX wieku. Objął ją w 1928 roku jako niewielką flotę przybrzeżną Republiki Weimarskiej, okrojoną przez traktat wersalski, a w latach trzydziestych przebudował w Kriegsmarine Adolfa Hitlera, z pancernikami „Bismarck” i „Tirpitz” oraz pierwszymi od 1918 roku okrętami podwodnymi. Uważał się za fachowca „ponad polityką”, ale w praktyce służył reżimowi lojalnie, nosił złotą odznakę partyjną i publicznie powtarzał nazistowskie hasła. Był obecny na naradach, na których Hitler zapowiadał wojnę, i to on podsunął mu pomysł inwazji na Norwegię. Jego plan Z miał dać Niemcom do połowy lat czterdziestych flotę zdolną zagrozić Wielkiej Brytanii, ale wojna przyszła wcześniej. W 1943 roku, po kolejnych porażkach okrętów nawodnych, ustąpił miejsca Karlowi Dönitzowi. Trybunał w Norymberdze skazał go na dożywocie.

Oficer cesarskiej floty

Urodził się 24 kwietnia 1876 roku w Wandsbeku pod Hamburgiem, w protestanckiej rodzinie nauczyciela gimnazjalnego Hansa Raedera. Ojciec, surowy wychowawca o autorytarnych poglądach, wpoił mu pracowitość, oszczędność, religijność i dyscyplinę, a także nieufność do demokracji i socjaldemokratów. Gdy ojciec objął kierownictwo gimnazjum w Grünbergu na Śląsku, dzisiejszej Zielonej Górze, syn zdał tam w 1894 roku maturę. W kwietniu tego roku wstąpił do cesarskiej marynarki wojennej, Kaiserliche Marine, a w 1897 roku, po egzaminie oficerskim zdanym z wyróżnieniem, został podporucznikiem marynarki.

Kariera szła szybko dzięki pracowitości i inteligencji, a także protekcji. Raeder służył na krążownikach jako oficer sygnałowy, przeszedł przez Akademię Marynarki i w latach 1901–1903 był w sztabie księcia Henryka Pruskiego, brata cesarza. Od 1906 roku pracował w biurze prasowym Urzędu Marynarki Rzeszy, gdzie jako współpracownik admirała Alfreda von Tirpitza przekonywał dziennikarzy i posłów do ustaw o rozbudowie floty, napędzających wyścig zbrojeń morskich z Wielką Brytanią. W latach 1910–1912 był oficerem nawigacyjnym na cesarskim jachcie „Hohenzollern”, co pozwoliło mu poznać Wilhelma II. Do końca życia nie ukrywał sympatii dla cesarza.

W 1912 roku został pierwszym oficerem sztabu dowódcy zespołu rozpoznawczego Floty Pełnomorskiej, admirała Franza von Hippera. Na tym stanowisku, od 1917 roku nazywanym szefem sztabu, przeszedł niemal całą pierwszą wojnę światową. Uczestniczył w bitwie na Dogger Bank w 1915 roku i w bitwie jutlandzkiej w 1916 roku, w której współplanował wypad krążowników liniowych i musiał wraz z Hipperem przenieść się z tonącego „Lützowa” na inny okręt. Hipper nie lubił papierów i oddawał mu dużą część pracy sztabowej. Z wojny Raeder wyniósł doświadczenie, które ukształtowało go na całe życie: wielka flota liniowa przez cztery lata stała bezczynnie w portach wobec brytyjskiej przewagi, a potem się zbuntowała. Na początku 1918 roku objął dowództwo krążownika „Cöln”, a w październiku przeszedł do Urzędu Marynarki Rzeszy w Berlinie, gdzie przeżył bunt marynarzy i rewolucję.

Republika Weimarska

Zimą 1918–1919 roku Raeder był łącznikiem korpusu oficerskiego marynarki z ministrem Gustavem Noskem, który z pomocą Freikorpsów rozprawiał się z radami robotniczymi i żołnierskimi. W tym samym czasie flota internowana w Scapa Flow poszła na dno z rozkazu admirała Ludwiga von Reutera. W 1919 roku rozpadło się pierwsze małżeństwo Raedera, co dla tak pruderyjnego człowieka było osobistą hańbą; do końca życia go nie wspominał. W 1920 roku ożenił się po raz drugi; żona Erika towarzyszyła mu aż do swojej śmierci w 1959 roku.

W marcu 1920 roku, w czasie puczu Kappa, niemal cały korpus oficerski marynarki opowiedział się za puczystami. Raeder pisał potem, że pozostał lojalny wobec rządu, ale jako bliski współpracownik szefa admiralicji Adolfa von Trothy, który za udział w puczu stracił stanowisko, uchodził za skompromitowanego. Przeniesiono go do archiwum marynarki, gdzie napisał dwa tomy oficjalnej historii wojny krążowniczej na odległych morzach. Doszedł w nich do wniosku, że bezczynność floty na Morzu Północnym pozwoliła Brytyjczykom rozbić eskadrę admirała Maximiliana von Spee u Falklandów, a działania na oceanach i na wodach ojczystych należy traktować łącznie. Ta myśl, wojna z handlem przeciwnika prowadzona przez silne okręty nawodne, towarzyszyła mu do końca kariery. Uniwersytet w Kilonii nadał mu w 1926 roku doktorat honorowy.

Wrócił szybko do łask. W 1922 roku został kontradmirałem i inspektorem szkolnictwa marynarki, w 1925 roku wiceadmirałem i dowódcą stacji morskiej Bałtyku w Kilonii. 1 października 1928 roku, po aferze finansowej, w której wyszło na jaw, że marynarka potajemnie finansowała m.in. wytwórnię filmową i prace nad zakazanymi okrętami podwodnymi, minister Reichswehry Wilhelm Groener odwołał admirała Hansa Zenkera i mianował Raedera szefem Kierownictwa Marynarki, czyli dowódcą Reichsmarine, w stopniu admirała.

Raeder zapewniał publicznie o lojalności wobec konstytucji weimarskiej, ale w prywatnej korespondencji opowiadał się za autorytarnym rządem prawicy. W 1931 roku zwolnił z marynarki porucznika Reinharda Heydricha za zachowanie niegodne oficera. Przeprowadził przez gwałtowne spory polityczne budowę pierwszego „pancernika kieszonkowego” „Deutschland”, przeciw któremu socjaldemokraci i komuniści prowadzili kampanię „żywność dla dzieci zamiast pancerników”. W listopadzie 1932 roku przedstawił plan przebudowy floty, przyjęty przez ministra Kurta von Schleichera, który przewidywał lotniskowiec, okręty podwodne i lotnictwo morskie, a więc jawne złamanie Wersalu.

Admirał Hitlera

Do 1933 roku Raeder nie był zwolennikiem Hitlera, a w 1932 roku nazywał w prywatnej korespondencji jego przemówienia zbrodniczymi. Po objęciu przez Hitlera władzy szybko się jednak z nim porozumiał. Hitler w „Mein Kampf” pisał, że Niemcy nie powinny powtarzać błędu rywalizacji morskiej z Anglią, ale Raeder przekonał go do rozbudowy floty, wskazując na zagrożenie ze strony Francji. W sierpniu 1934 roku marynarka, jak cała armia, przysięgła wierność osobiście Hitlerowi. Raeder przyjął z mieszanymi uczuciami brytyjsko-niemiecki układ morski z 1935 roku: proporcję 35 do 100 uważał za zbyt skromną, ale układ pozwalał wreszcie budować pancerniki. 1 czerwca 1935 roku Reichsmarine przemianowano na Kriegsmarine, a Raeder został jej naczelnym dowódcą. 20 kwietnia 1936 roku awansował na nowy stopień admirała generalnego z rangą ministra Rzeszy.

Jako jedyny z obecnych oficerów pozdrowił w 1936 roku przy otwarciu pomnika marynarki w Laboe po hitlerowsku. 30 stycznia 1937 roku otrzymał od Hitlera złotą odznakę partyjną NSDAP. Był jednym z sześciu uczestników tajnej narady w Kancelarii Rzeszy 5 listopada 1937 roku, na której Hitler przedstawił plany zdobycia „przestrzeni życiowej” siłą; nie zgłosił sprzeciwu i skarżył się głównie na brak stali dla stoczni. Gdy na początku 1938 roku ministra wojny Wernera von Blomberga skompromitowało małżeństwo, Raeder według relacji uznał, że feldmarszałek powinien odebrać sobie życie. Zasiadał też w sądzie honorowym w sprawie generała Wernera von Fritscha.

Po kryzysie sudeckim, gdy stało się jasne, że w razie wojny Wielka Brytania nie pozostanie neutralna, sztab Raedera przygotował program budowy floty przeciw Anglii. 27 stycznia 1939 roku Hitler zatwierdził go jako plan Z i nadał budowie floty pierwszeństwo przed resztą zbrojeń. 1 kwietnia 1939 roku, w dniu wodowania „Tirpitza” w Wilhelmshaven, mianował Raedera wielkim admirałem, pierwszym od czasów cesarstwa. Kilka tygodni wcześniej, 12 marca, Raeder w przemówieniu w dniu pamięci bohaterów zapowiedział „bezlitosną walkę z bolszewizmem i międzynarodowym żydostwem”; trybunał w Norymberdze przytoczył te słowa jako dowód jego ideologicznej bliskości z nazizmem. Był obecny, gdy 23 maja i 22 sierpnia 1939 roku Hitler zapowiadał generałom atak na Polskę. Twierdził później, że Hitler zapewniał go, iż wojna z Wielką Brytanią nie wybuchnie przed połową lat czterdziestych. Tymczasem już w kwietniu 1939 roku Hitler wypowiedział układ morski z 1935 roku.

Druga wojna światowa

1 września 1939 roku stary pancernik szkolny „Schleswig-Holstein” ostrzelał polską składnicę na Westerplatte, a Kriegsmarine wzięła udział w walkach o polskie wybrzeże. Brytyjskie wypowiedzenie wojny 3 września było dla Raedera klęską jego planów. Zanotował wtedy, że flota nawodna jest tak słaba, iż może jedynie pokazać, że potrafi „umrzeć z honorem”. Jeszcze tego dnia okręt podwodny U-30 zatopił bez ostrzeżenia brytyjski statek pasażerski „Athenia”. Dowództwo marynarki zataiło prawdę, a propaganda Goebbelsa obwiniła o zatopienie Brytyjczyków. Wobec braku pancerników Raeder prowadził wojnę z handlem. W grudniu 1939 roku „Admiral Graf Spee” po bitwie u ujścia La Platy został zatopiony przez własną załogę, co Raeder uznał za hańbę i nakazał odtąd walczyć do ostatniego pocisku.

Jesienią 1939 roku Raeder jako pierwszy przedstawił Hitlerowi pomysł zajęcia Norwegii, by zapewnić marynarce bazy nad Atlantykiem i zabezpieczyć dowóz szwedzkiej rudy żelaza. W grudniu sprowadził do Hitlera norweskiego faszystę Vidkuna Quislinga. Inwazja w kwietniu 1940 roku się udała, ale kosztowała flotę krążownik ciężki „Blücher”, dwa krążowniki lekkie i połowę niszczycieli. Wobec planowanej inwazji na Wielką Brytanię, operacji „Lew Morski”, był sceptyczny i uzależniał ją od panowania Luftwaffe w powietrzu. Jesienią 1940 roku przekonywał Hitlera, by uderzył na Brytyjczyków w basenie Morza Śródziemnego, w Gibraltarze i nad Kanałem Sueskim, a atak na Związek Radziecki odłożył do czasu pokonania Wielkiej Brytanii. Hitler wybrał wojnę ze Związkiem Radzieckim. Raeder parł zarazem do zaostrzenia konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi, a w grudniu 1941 roku poparł wypowiedzenie im wojny.

Wypady ciężkich okrętów na Atlantyk przynosiły w 1941 roku umiarkowane sukcesy i coraz większe straty. W maju 1941 roku zatonął „Bismarck”, po czym Hitler odebrał Raederowi swobodę używania pancerników. W lutym 1942 roku okręty stacjonujące we Francji przedarły się przez kanał La Manche do Niemiec, a potem skupiono je w Norwegii przeciw konwojom do Związku Radzieckiego. Gdy 31 grudnia 1942 roku zespół z krążownikiem „Admiral Hipper” i „pancernikiem kieszonkowym” „Lützow” nie zdołał rozbić słabo osłoniętego konwoju w bitwie na Morzu Barentsa, Hitler w ataku wściekłości zapowiedział złomowanie wielkich okrętów. Raeder poprosił o dymisję. 30 stycznia 1943 roku zastąpił go dowódca okrętów podwodnych Karl Dönitz, z którym od lat spierał się o kształt floty. Raeder dostał honorowe stanowisko admirała inspektora bez żadnej władzy.

Norymberga i ostatnie lata

W chwili kapitulacji Niemiec leczył się w szpitalu w Poczdamie. 23 czerwca 1945 roku aresztowali go Rosjanie. Wraz z żoną wywieziono go pod Moskwę, gdzie trzymano go w dobrych warunkach i kazano pisać opracowania o niemieckiej marynarce. Jesienią 1945 roku przewieziono go do Norymbergi, na proces głównych zbrodniarzy wojennych przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym. 1 października 1946 roku trybunał uznał go winnym udziału we wspólnym planie lub spisku, zbrodni przeciw pokojowi i zbrodni wojennych. Wskazał na jego udział w tajnych zbrojeniach i planowaniu wojen napastniczych, zwłaszcza najazdu na Norwegię, na nieograniczoną wojnę podwodną i na to, że przekazał podwładnym bez sprzeciwu rozkaz o komandosach, nakazujący zabijać pojmanych żołnierzy alianckich oddziałów specjalnych. Skazano go na dożywocie. Spodziewał się kary śmierci i poprosił aliancką Radę Kontroli, by zamieniła mu wyrok na rozstrzelanie. Prośbę odrzucono.

Karę odbywał w więzieniu Spandau w Berlinie. Żona i środowiska dawnych marynarzy prowadziły kampanię o jego uwolnienie. 26 września 1955 roku, schorowanego, zwolniono go ze względu na stan zdrowia. W latach 1956–1957 wydał wspomnienia „Mein Leben”, napisane w dużej części przez byłego admirała Ericha Förstego, w których bronił siebie i jedności dowództwa marynarki, a spory z Dönitzem przemilczał. Zmarł 6 listopada 1960 roku w Kilonii. Na jego pogrzebie przemawiał Dönitz.

Znaczenie

Raeder był przede wszystkim człowiekiem instytucji. Całe życie służył flocie, a do celu, jakim była silna marynarka zdolna stawić czoła Wielkiej Brytanii, dążył pod cesarzem, republiką i Hitlerem. Odbudował niemiecką siłę morską z resztek po Scapa Flow i Wersalu, a w III Rzeszy dostał od Hitlera wszystko, czego mógł chcieć: pancerniki, okręty podwodne, plan Z i pierwszeństwo w zbrojeniach. Ceną było przyjęcie roli w reżimie, którego wojenne plany znał od 1937 roku. Jako dowódca okazał się więźniem doświadczeń z pierwszej wojny: budował flotę nawodną, na którą Niemcy nie miały czasu, stali ani paliwa, a w 1939 roku miał zbyt mało okrętów podwodnych, by odciąć Wielką Brytanię od świata. Po wojnie wielu niemieckich oficerów marynarki przedstawiało go jako apolitycznego profesjonalistę. Historycy, oceniając jego przemówienia, udział w planowaniu agresji i zgodę na zbrodnicze rozkazy, widzą w nim jednego z tych przedstawicieli dawnych elit, bez których Hitler nie zdołałby przygotować i rozpętać wojny.