Reinhard Scheer

Reinhard Scheer dowodził niemiecką Flotą Pełnomorską w jedynej wielkiej bitwie flot liniowych pierwszej wojny światowej. Pod Jutlandią w 1916 roku jego mniejsza flota zadała Brytyjczykom większe straty, niż sama poniosła, i dwukrotnie wyrwała się z pułapki zastawionej przez Grand Fleet. Scheer szybko jednak doszedł do wniosku, że nawet najbardziej udana bitwa na morzu nie zmusi Wielkiej Brytanii do pokoju, i stał się jednym z najgłośniejszych zwolenników nieograniczonej wojny podwodnej, która w 1917 roku wciągnęła do wojny Stany Zjednoczone. W ostatnich miesiącach wojny kierował całą niemiecką wojną morską. Plan ostatniego boju floty, przygotowany przez niego i admirała Franza von Hippera w październiku 1918 roku za plecami rządu, wywołał bunt marynarzy, od którego zaczęła się rewolucja w Niemczech. Scheer jest więc jednym z ludzi, którzy nieświadomie zapoczątkowali upadek cesarstwa i narodziny Republiki Weimarskiej, a jego imię nosił później jeden z okrętów Hitlera.

Kariera w cesarskiej marynarce

Urodził się 30 września 1863 roku w Obernkirchen, małym miasteczku należącym wówczas do Hesji-Kassel, w rodzinie mieszczańskiej, a więc bez arystokratycznego pochodzenia i majątku, które ułatwiały karierę w marynarce. 22 kwietnia 1879 roku wstąpił jako kadet do Kaiserliche Marine, młodej wówczas floty zjednoczonych Niemiec. W połowie lat 80. służył na okrętach wysłanych do Afryki, a w grudniu 1884 roku brał udział w wyprawie przeciw miejscowym wodzom w świeżo zajętym przez Niemcy Kamerunie. Pływał też na wodach Azji Wschodniej. W tych latach zaprzyjaźnił się z Henningiem von Holtzendorffem, późniejszym dowódcą floty i szefem sztabu admiralicji, który przez lata wspierał jego karierę.

Pod koniec lat 80. i w latach 90. Scheer wyrobił sobie opinię specjalisty od broni torpedowej i taktyki torpedowców. Zwrócił na niego uwagę admirał Alfred von Tirpitz, który od 1897 roku jako sekretarz stanu w Urzędzie Marynarki Rzeszy budował z poparciem cesarza Wilhelma II wielką flotę wojenną. Scheer należał do pokolenia oficerów, którzy tę flotę tworzyli. Dowodził flotyllą torpedowców, kierował wydziałem centralnym Urzędu Marynarki, a potem krążownikiem Gazelle i pancernikiem Elsass. W 1910 roku został szefem sztabu Floty Pełnomorskiej pod Holtzendorffem i już wtedy pracował nad zasadami manewrowania całą flotą w boju. W tym samym roku awansował na kontradmirała, na początku 1913 roku objął II Eskadrę pancerników, a w grudniu tego roku został wiceadmirałem. Był surowy i wymagający, w marynarce nazywano go „człowiekiem w żelaznej masce”, ale cenił inicjatywę i nie bał się odpowiedzialności.

Pierwsze lata wojny

Wojnę zaczął jako dowódca II Eskadry, złożonej z przestarzałych pancerników. Na początku 1915 roku objął III Eskadrę, najnowsze i najsilniejsze drednoty floty. Należał do oficerów, którzy uważali dowództwo floty za zbyt bierne. Krytykował admirała Friedricha von Ingenohla, który w grudniu 1914 roku, w czasie rajdu krążowników liniowych na angielskie wybrzeże, zawrócił do portu, choć miał szansę zniszczyć odosobnioną część brytyjskiej Grand Fleet. Następca Ingenohla, admirał Hugo von Pohl, był jeszcze ostrożniejszy, a cesarz długo nie chciał narażać floty. Przez cały 1915 rok pancerniki rzadko oddalały się od Zatoki Helgolandzkiej.

Jutlandia

W styczniu 1916 roku ciężko chory Pohl odszedł, a Scheer objął dowództwo Floty Pełnomorskiej. Przygotował nowy plan wojny na Morzu Północnym. Flota nie miała szukać bitwy z całą Grand Fleet, ale za pomocą wypadów, nalotów sterowców, min i okrętów podwodnych wywabiać na morze jej części i niszczyć je przewagą sił. Cesarz zatwierdził ten program w lutym. W kwietniu krążowniki liniowe ostrzelały Lowestoft i Yarmouth, a pod koniec maja Scheer wyprowadził całą flotę w stronę Skagerraku.

Nie wiedział, że brytyjscy kryptolodzy z Room 40 czytają jego depesze i że Grand Fleet wyszła w morze, zanim jego okręty opuściły porty. 31 maja 1916 roku krążowniki liniowe wiceadmirała Franza von Hippera zwabiły brytyjskie krążowniki liniowe pod działa niemieckich pancerników, a dwa brytyjskie okręty eksplodowały. Gdy jednak Scheer ruszył w pościg, sam wpadł na pancerniki admirała Johna Jellicoe. Około 18.30 zobaczył, że z mgły na północy i wschodzie strzela do jego okrętów długa linia brytyjskich drednotów. Zarządził ćwiczony od lat zwrot wszystkich okrętów o 180 stopni i flota znikła Brytyjczykom z oczu. Niespełna pół godziny później zawrócił znowu na wschód, a jego czołowe okręty ponownie wpadły pod ogień. Scheer zawrócił po raz trzeci, a dla osłony rzucił na Brytyjczyków torpedowce i krążowniki liniowe. W nocy przeszedł przez brytyjskie niszczyciele za plecami Grand Fleet i rano 1 czerwca był bezpieczny.

W bitwie jutlandzkiej Brytyjczycy stracili więcej okrętów i ludzi, ale panowanie na morzu zachowali. Niemcy ogłosili wielkie zwycięstwo pod Skagerrakiem, a Scheer awansował na admirała i dostał order Pour le Mérite. W raporcie dla cesarza z 4 lipca 1916 roku napisał jednak, że nawet najbardziej udana bitwa nie zmusi Wielkiej Brytanii do pokoju i że może to zrobić tylko wojna podwodna przeciw jej handlowi, prowadzona bez ograniczeń.

Wojna podwodna i bunt 1917 roku

Scheer należał do tych, którzy naciskali na kanclerza Theobalda von Bethmanna Hollwega, a gdy w styczniu 1917 roku zapadła decyzja o nieograniczonej wojnie podwodnej, przyjął ją z zadowoleniem. Decyzja ta w kwietniu 1917 roku sprowadziła do wojny Stany Zjednoczone, których żołnierze rok później przesądzili o klęsce Niemiec. Pancerniki Floty Pełnomorskiej stały tymczasem w portach, a ich najlepszych oficerów i marynarzy zabierano na okręty podwodne. Bezczynność, złe wyżywienie i przepaść między oficerami a marynarzami doprowadziły latem 1917 roku do pierwszego buntu we flocie. Scheer zatwierdził wyroki śmierci na dwóch jego przywódców, Maxa Reichpietscha i Albina Köbisa, którzy zostali rozstrzelani we wrześniu 1917 roku. Pamięć o nich wróciła rok później, gdy flota zbuntowała się po raz drugi.

Ostatni plan

W sierpniu 1918 roku, po klęskach armii na froncie zachodnim, Scheer został szefem sztabu admiralicji i stanął na czele nowego kierownictwa wojny morskiej (Seekriegsleitung) z szerokimi uprawnieniami. Dowództwo floty objął Hipper. Scheer porozumiał się z Paulem von Hindenburgiem i Erichem Ludendorffem, że ostatnią nadzieją na korzystny koniec wojny jest wojna podwodna. Tak zwany program Scheera zakładał wielokrotne zwiększenie produkcji okrętów podwodnych do 1919 roku. Część historyków uważa go raczej za gest propagandowy niż realny plan.

W październiku, gdy nowy rząd księcia Maksa von Badena prosił prezydenta Wilsona o rozejm, Scheer około 20–21 października odwołał okręty podwodne z wojny handlowej, co było jednym z warunków amerykańskich. Jednocześnie, 22 października, polecił Hipperowi przygotować uderzenie floty nawodnej. Rozkaz operacyjny nr 19, wydany 24 października i zatwierdzony przez Scheera 27 października, przewidywał atak na żeglugę u wybrzeży Flandrii i w ujściu Tamizy, a potem bitwę z Grand Fleet. Rządu nie poinformowano. Marynarze, przekonani, że admirałowie wysyłają ich na śmierć w imię honoru floty i by zniweczyć rokowania pokojowe, odmówili w nocy z 29 na 30 października wykonania rozkazów. Operację odwołano, a bunt w Kilonii w ciągu kilku dni przerodził się w rewolucję w Niemczech. 9 listopada upadła monarchia, a 11 listopada Niemcy podpisały rozejm w Compiègne. Flota Pełnomorska, którą Scheer prowadził pod Jutlandią, odpłynęła do internowania w Scapa Flow, gdzie w czerwcu 1919 roku zatopiły ją własne załogi.

Po wojnie

W grudniu 1918 roku Scheer przeszedł w stan spoczynku. W 1919 roku wydał wspomnienia o Flocie Pełnomorskiej w wojnie światowej, szybko przetłumaczone na angielski, a potem jeździł z odczytami o walce niemieckiej floty. Jak wielu oficerów cesarskiej marynarki, przedstawiał jej koniec jako skutek rozkładu w kraju i agitacji rewolucyjnej, a nie przegranej wojny, i dokładał w ten sposób swoją cegiełkę do legendy o ciosie w plecy. Osiadł w Weimarze, w mieście, które dało nazwę nowej republice. W październiku 1920 roku do jego domu wtargnął rabuś, który zabił żonę admirała i służącą, zranił jego córkę, a potem sam odebrał sobie życie. Scheer wycofał się po tym z życia publicznego. W 1925 roku wydał autobiografię „Od żaglowca do okrętu podwodnego”.

W 1928 roku przyjął zaproszenie swojego dawnego przeciwnika Jellicoe do Anglii, ale przed wyjazdem, 26 listopada, zmarł nagle w Marktredwitz. Pochowano go w Weimarze. Na jego nagrobku, oprócz imienia i dat, wyryto jedno słowo: „Skagerrak”.

Okręt jego imienia

1 kwietnia 1933 roku, dwa miesiące po dojściu Hitlera do władzy, zwodowano w Wilhelmshaven ciężki krążownik, tak zwany pancernik kieszonkowy Admiral Scheer. Wszedł do służby w listopadzie 1934 roku. Podczas wojny domowej w Hiszpanii, 31 maja 1937 roku, ostrzelał port w Almeríi w odwecie za atak republikańskiego lotnictwa na okręt bliźniaczy Deutschland. W drugiej wojnie światowej był jednym z najskuteczniejszych niemieckich rajderów. 5 listopada 1940 roku zaatakował na Atlantyku konwój HX 84, zatapiając krążownik pomocniczy Jervis Bay, który poświęcił się, by umożliwić statkom ucieczkę, i kilka statków handlowych. Zatonął w Kilonii 9 kwietnia 1945 roku podczas brytyjskiego nalotu.

Ocena

Większość historyków uważa Scheera za najzdolniejszego i najbardziej przedsiębiorczego z dowódców Floty Pełnomorskiej. Ożywił bierną flotę, a pod Jutlandią, w położeniu, które groziło jej zniszczeniem, zachował zimną krew i wyprowadził ją z pułapki. Krytycy zwracają uwagę, że dwukrotnie dał się zaskoczyć Grand Fleet, a swoje relacje z bitwy przedstawiał po wojnie w świetle korzystniejszym, niż na to pozwalały fakty.

Najpoważniejsze zarzuty dotyczą jednak strategii i polityki. Scheer należał do głównych rzeczników nieograniczonej wojny podwodnej, która nie złamała Wielkiej Brytanii, a sprowadziła do wojny Stany Zjednoczone. Plan ostatniego boju floty z października 1918 roku, przygotowany za plecami rządu w chwili rokowań o rozejm, wielu historyków uważa za próbę ratowania honoru i przyszłości marynarki kosztem życia marynarzy, a niektórzy wręcz za bunt admirałów przeciw władzy cywilnej. Doprowadził on do upadku cesarstwa, któremu Scheer chciał służyć, i do rewolucji, z której wyrosła Republika Weimarska. Wspomnienie listopada 1918 roku prześladowało potem marynarkę wojenną III Rzeszy, kierowaną przez ludzi wychowanych we flocie Scheera i Hippera.