Johannes Bell

Johannes Bell, adwokat i notariusz z Essen, przez ponad dwadzieścia lat był jednym z ważniejszych posłów Niemieckiej Partii Centrum, partii niemieckich katolików. Do historii przeszedł jednym podpisem. 28 czerwca 1919 roku w Sali Lustrzanej w Wersalu, razem z ministrem spraw zagranicznych Hermannem Müllerem, podpisał w imieniu Niemiec traktat wersalski. Obaj zrobili to, czego nie chcieli zrobić ani premier Philipp Scheidemann, ani minister Ulrich von Brockdorff-Rantzau. Dla nacjonalistów, a potem dla nazistów Bell był odtąd jednym z „ludzi Wersalu”, choć jego późniejsza kariera przebiegała spokojnie, w parlamencie i w ministerstwach republiki.

Katolik z Zagłębia Ruhry

Urodził się 23 września 1868 roku w Essen, szybko rosnącym mieście przemysłowym w Zagłębiu Ruhry, jako syn mierniczego Josefa Bella. Chodził do gimnazjów w Essen, Dortmundzie i Minden. W latach 1886–1889 studiował prawo i nauki polityczne w Tybindze, Lipsku i Bonn. Należał do katolickich korporacji studenckich, które wychowały wielu polityków Centrum. Po studiach uzyskał doktorat z prawa i odbył aplikację w sądach w Werden, Essen i Hamm.

Od 1894 roku był adwokatem przy sądzie krajowym w Essen, a od 1900 roku także notariuszem. W tym samym roku został radnym miejskim i zasiadał w radzie Essen do 1919 roku. Polityka w Zagłębiu Ruhry oznaczała wtedy rywalizację o głosy robotników, katolików i protestantów, socjaldemokratów i partii mieszczańskich. Centrum, które powstało w czasach walki Bismarcka z Kościołem katolickim, łączyło wyborców z różnych warstw społecznych wspólną wiarą i było jedną z najstabilniejszych partii Niemiec.

Poseł

W 1908 roku Bell został wybrany do pruskiej Izby Deputowanych, a w 1912 roku do Reichstagu, w którym, nie licząc okresu Zgromadzenia Narodowego, zasiadał do 1933 roku. Należał do władz klubu Centrum w Reichstagu i do zarządu partii w Nadrenii. W czasie wojny należał do skrzydła, które razem z Matthiasem Erzbergerem w lipcu 1917 roku poparło rezolucję pokojową Reichstagu, wzywającą do pokoju porozumienia bez aneksji, i domagało się reform ustrojowych, przede wszystkim odpowiedzialności rządu przed parlamentem.

Po rewolucji listopadowej Centrum zaakceptowało republikę i weszło do koalicji z socjaldemokratami i liberałami z Niemieckiej Partii Demokratycznej. W styczniu 1919 roku Bell został wybrany do Zgromadzenia Narodowego, które obradowało w Weimarze. 13 lutego 1919 roku objął w rządzie Scheidemanna urząd ministra kolonii. Był to urząd bez przyszłości. Wszystkie niemieckie kolonie w Afryce i na Pacyfiku zajęli w czasie wojny sprzymierzeni, a od początku konferencji pokojowej było wiadomo, że Niemcy ich nie odzyskają.

Podpis w Wersalu

W czerwcu 1919 roku spór o przyjęcie warunków pokoju rozbił rząd. 20 czerwca Scheidemann podał się do dymisji, a nowy rząd Gustava Bauera oparł się tylko na socjaldemokratach i Centrum. Bell zachował w nim ministerstwo kolonii. Centrum, pod wpływem Erzbergera, opowiedziało się za podpisaniem traktatu, bo jego zdaniem odmowa oznaczała okupację kraju i jego rozpad. Gdy 23 czerwca Zgromadzenie Narodowe zgodziło się na podpisanie bez warunków, trzeba było znaleźć ludzi, którzy pojadą do Wersalu. Członkowie dotychczasowej delegacji odmówili. Ostatecznie pojechali przedstawiciele obu partii koalicji: socjaldemokrata Müller, od kilku dni minister spraw zagranicznych, i Bell z Centrum.

28 czerwca 1919 roku po południu obaj weszli do Sali Lustrzanej pałacu wersalskiego, gdzie czekały delegacje zwycięzców z Georges’em Clemenceau, Woodrowem Wilsonem i Davidem Lloydem George’em na czele. Clemenceau wybrał tę salę, bo w 1871 roku proklamowano w niej Cesarstwo Niemieckie. Müller i Bell podpisali traktat jako pierwsi, a po nich przedstawiciele państw sprzymierzonych i stowarzyszonych. Po ceremonii wyprowadzono ich z sali osobno. Według relacji obecnych zachowali spokój.

Traktat odebrał Niemcom kolonie, którymi Bell formalnie zarządzał, a także Alzację i Lotaryngię, Prowincję Poznańską i większość Prus Zachodnich, ograniczył armię do stu tysięcy żołnierzy i nałożył reparacje. W kraju uznano go powszechnie za „dyktat”. Nacjonaliści zaliczyli wszystkich, którzy przyłożyli do niego rękę, do „zbrodniarzy listopadowych”. Ofiarą tej nagonki padł w 1921 roku Erzberger, partyjny kolega Bella, zastrzelony przez skrajnie prawicowych zamachowców.

Minister i wiceprzewodniczący Reichstagu

Ministerstwo kolonii straciło rację bytu i w drugiej połowie 1919 roku Bell przejął nowe ministerstwo komunikacji. Źródła różnie podają datę objęcia tego urzędu, od czerwca do listopada 1919 roku. Najważniejszym zadaniem resortu było połączenie kolei krajów niemieckich, Prus, Bawarii, Saksonii i innych, w jedną sieć należącą do Rzeszy. Przewidywała to nowa konstytucja weimarska, a koleje przeszły na Rzeszę wiosną 1920 roku. Bell kierował ministerstwem do maja 1920 roku.

Od 1920 do 1926 roku był wiceprzewodniczącym Reichstagu. W 1926 roku, w trzecim rządzie kanclerza Wilhelma Marksa, swojego partyjnego kolegi, objął ministerstwo sprawiedliwości i ministerstwo do spraw terenów okupowanych, które zajmowało się Nadrenią, wciąż zajętą przez wojska sprzymierzonych. Urzędy te sprawował do stycznia 1927 roku. Zajmował się także reformą prawa karnego.

Od 1930 roku przewodniczył komisji Reichstagu, która w ramach parlamentarnej komisji śledczej badała naruszenia prawa międzynarodowego w czasie wojny światowej. Był wydawcą przygotowanej przez nią serii „Völkerrecht im Weltkrieg” (Prawo międzynarodowe w wojnie światowej). Komisja śledcza, powołana w 1919 roku do zbadania przyczyn wojny i klęski, w praktyce służyła także obronie Niemiec przed zarzutem wyłącznej winy za wojnę, zapisanym w artykule 231 traktatu, który Bell sam podpisał.

Po 1933 roku

Po przejęciu władzy przez Adolfa Hitlera Centrum, podobnie jak inne partie, zostało zmuszone do samorozwiązania latem 1933 roku. Bell zasiadał w Reichstagu do końca kadencji w listopadzie 1933 roku, a potem wycofał się z życia politycznego. Przeżył wojnę, która zaczęła się od niemieckiego ataku na Polskę i sporu o Gdańsk i „korytarz”, czyli od rewizji postanowień traktatu, pod którym widniał jego podpis. Zmarł 21 października 1949 roku w Würgassen nad Wezerą, kilka miesięcy po powstaniu Republiki Federalnej Niemiec.

Znaczenie

Bell nie był politykiem pierwszego szeregu. Jego biografia pokazuje jednak, jak traktat wersalski dzielił niemiecką politykę. Podpis pod nim złożyli przedstawiciele partii, które zbudowały republikę, socjaldemokratów i Centrum, a nie wojskowi, którzy przegrali wojnę i którzy w czerwcu 1919 roku sami uznali, że opór jest niemożliwy. Prawica latami wykorzystywała ten fakt, by przedstawiać republikę jako dzieło ludzi, którzy przyjęli „hańbę Wersalu”. Postać Bella przypomina też, że nawet politycy, którzy podpisali traktat, nie uważali go za sprawiedliwy. Republika Weimarska od początku dążyła do jego rewizji, a Hitler zdobył poparcie, obiecując zrobić to szybciej i brutalniej.