Hermann Müller

Hermann Müller był jednym z tych socjaldemokratów, którzy wzięli na siebie najcięższe obowiązki Republiki Weimarskiej. 28 czerwca 1919 roku jako minister spraw zagranicznych złożył w Sali Lustrzanej w Wersalu pierwszy podpis pod traktatem wersalskim, co nacjonaliści zapamiętali mu na zawsze. Dwukrotnie był kanclerzem Rzeszy. Jego drugi rząd, wielkiej koalicji od socjaldemokratów po partię przemysłowców, upadł w marcu 1930 roku, w pierwszych miesiącach wielkiego kryzysu. Był to ostatni rząd republiki oparty na większości w Reichstagu. Po nim przyszły rządy prezydenckie, które otworzyły drogę Adolfowi Hitlerowi.

Kupiec z Mannheimu

Urodził się 18 maja 1876 roku w Mannheimie w rodzinie producenta wina musującego. W 1888 roku rodzina przeniosła się w okolice Drezna, gdzie ojciec kierował wytwórnią szampana. Po śmierci ojca w 1892 roku Hermann musiał przerwać naukę w gimnazjum bez matury i odbył praktykę kupiecką we Frankfurcie nad Menem. Pracował potem jako subiekt we Frankfurcie i we Wrocławiu.

W 1893 roku wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Niemiec, a rok później do związków zawodowych. Od 1899 roku był redaktorem socjaldemokratycznej gazety w Görlitz, a w latach 1903–1906 radnym miejskim i przewodniczącym partii w tym mieście. Zauważył go przywódca socjaldemokratów August Bebel. W 1906 roku Müller wszedł do zarządu partii w Berlinie, gdzie odpowiadał za prasę. Ponieważ znał języki i miał zręczność dyplomaty, utrzymywał kontakty z partiami socjalistycznymi innych krajów i zyskał przydomek nieformalnego ministra spraw zagranicznych partii. W sporach wewnątrzpartyjnych stał pośrodku, między rewolucyjną lewicą a rewizjonistami.

Wojna i rewolucja

W ostatnich dniach lipca 1914 roku zarząd SPD wysłał go do Paryża, żeby uzgodnił z francuskimi socjalistami wspólne stanowisko wobec wojny. Przyjechał 1 sierpnia, dzień po zamordowaniu przywódcy francuskich socjalistów Jeana Jaurèsa. Porozumienia nie osiągnięto. W następnych dniach socjaldemokraci w obu krajach poparli kredyty wojenne. Müller, jak większość kierownictwa partii, stanął po stronie „pokoju grodowego”, a od 1916 roku sprawował wstępną cenzurę w partyjnym „Vorwärts”. W 1916 roku w wyborach uzupełniających zdobył mandat do Reichstagu. W 1917 roku był razem z Friedrichem Ebertem i Philippem Scheidemannem na konferencji socjalistów w Sztokholmie, która miała przybliżyć pokój, ale nie przyniosła wyników.

W czasie rewolucji listopadowej Müller był jednym z socjaldemokratów w berlińskiej Radzie Wykonawczej rad robotniczych i żołnierskich, a potem w Centralnej Radzie, która zastąpiła ją w grudniu 1918 roku. Popierał szybkie wybory do Zgromadzenia Narodowego, a nie władzę rad. W czerwcu 1919 roku, gdy Ebert został prezydentem, a Scheidemann premierem, Müller i Otto Wels zostali przewodniczącymi SPD.

Podpis w Wersalu

20 czerwca 1919 roku rząd Scheidemanna podał się do dymisji, bo nie chciał podpisać pokoju na warunkach sprzymierzonych. Nowy kanclerz Gustav Bauer powierzył Müllerowi 21 czerwca ministerstwo spraw zagranicznych. Müller uważał traktat za ledwie znośny, ale był przekonany, że odmowa oznacza wznowienie wojny, okupację i rozpad Rzeszy. Po ultimatum sprzymierzonych i zgodzie Zgromadzenia Narodowego to on pojechał do Wersalu z ministrem kolonii Johannesem Bellem, bo nikt z dotychczasowej delegacji hrabiego Ulricha von Brockdorffa-Rantzaua nie zgodził się złożyć podpisu.

28 czerwca 1919 roku po trzeciej po południu Müller i Bell weszli do Sali Lustrzanej, w której w 1871 roku proklamowano Cesarstwo Niemieckie, i podpisali traktat przed zgromadzonymi delegacjami zwycięzców. Jako pierwsi z niemieckich polityków poczuli, czym jest ten podpis. Prawica nazywała Müllera zdrajcą, a propaganda nacjonalistów i nazistów stawiała go obok Erzbergera wśród „zbrodniarzy listopadowych”.

Jako minister Müller próbował odbudować zaufanie do Niemiec. Wykorzystywał kontakty z czasów międzynarodówki z socjalistami Francji i Wielkiej Brytanii, zreformował ministerstwo, łącząc służbę dyplomatyczną i konsularną i otwierając ją dla ludzi spoza dawnej arystokracji. Opowiadał się za wykonywaniem traktatu w takim stopniu, w jakim to możliwe, by stopniowo przekonać zwycięzców do jego złagodzenia.

Pierwszy rząd i lata opozycji

Gdy w marcu 1920 roku pucz Kappa-Lüttwitza wymusił dymisję rządu Bauera, Müller 27 marca został kanclerzem. Jego rząd stłumił lewicowe powstanie w Zagłębiu Ruhry, które wybuchło w czasie strajku generalnego przeciw puczystom, i przygotowywał się do konferencji ze sprzymierzonymi w sprawie odszkodowań. Wybory z czerwca 1920 roku przyniosły jednak klęskę partiom koalicji weimarskiej i Müller ustąpił. Od tego czasu, jako poseł z okręgu we Frankonii, nazywany był Müller-Franken.

Przez osiem lat kierował klubem socjaldemokratów w Reichstagu. Partia była zwykle w opozycji, ale Müller dbał, by nie zamieniła się w opozycję wobec samej republiki. Popierał politykę zagraniczną Gustava Stresemanna, ministra spraw zagranicznych z prawicowo-liberalnej Niemieckiej Partii Ludowej: porozumienie z Zachodem w Locarno i wejście Niemiec do Ligi Narodów. Przekonywał partyjną lewicę, że udział w koalicjach z partiami mieszczańskimi jest sprawą taktyki, a nie zasad.

Wielka koalicja

W wyborach w maju 1928 roku socjaldemokraci odnieśli wyraźny sukces, a 28 czerwca Müller ponownie został kanclerzem. Jego gabinet, z czasem formalna wielka koalicja od SPD po Niemiecką Partię Ludową, był od początku kruchy. Już w sierpniu 1928 roku ministrowie socjaldemokratyczni zgodzili się na budowę krążownika pancernego A (Panzerkreuzer A), mimo że partia szła do wyborów z hasłem „żywność dla dzieci zamiast krążowników pancernych”. Klub SPD zmusił potem samego kanclerza do głosowania w Reichstagu przeciw decyzji własnego rządu, co mocno podważyło jego autorytet.

W polityce zagranicznej odniósł ważne sukcesy. We wrześniu 1928 roku, w zastępstwie chorego Stresemanna, przemawiał w Genewie i doprowadził do zgody mocarstw na rozmowy o reparacjach i o wcześniejszym opuszczeniu Nadrenii. W 1929 roku uzgodniono plan Younga, który obniżył spłaty i znosił kontrolę zagraniczną nad finansami Niemiec, a na konferencji w Hadze zwycięzcy zobowiązali się wycofać ostatnie wojska z Nadrenii do 30 czerwca 1930 roku, pięć lat przed terminem z Wersalu. Przeciw planowi Younga skrajna prawica zorganizowała wielką kampanię i plebiscyt. Przegrała go, ale Hitler, który przyłączył się do kampanii obok nacjonalisty Alfreda Hugenberga, zyskał dzięki niej po raz pierwszy rozgłos w całym kraju i dostęp do prasy oraz pieniędzy Hugenberga.

W tym czasie Müller był już ciężko chory. Wiosną 1929 roku przeszedł zapalenie pęcherzyka żółciowego i powikłania po zabiegu, ale nie ustąpił. Jesienią 1929 roku zmarł Stresemann, a krach na nowojorskiej giełdzie rozpoczął wielki kryzys. Rosnące bezrobocie zrujnowało kasę ubezpieczeń. Niemiecka Partia Ludowa, związana z przemysłem, domagała się cięcia świadczeń, a związki zawodowe i klub SPD podwyżki składek. 27 marca 1930 roku, gdy klub socjaldemokratów odrzucił kompromis, Müller podał się do dymisji. Liczył, że prezydent Paul von Hindenburg da mu prawo rządzenia dekretami, ale otoczenie prezydenta, z generałem Kurtem von Schleicherem, miało już gotowego następcę. 30 marca kanclerzem został Heinrich Brüning, który rządził bez większości w parlamencie.

Śmierć

We wrześniu 1930 roku naziści zdobyli ponad sześć milionów głosów i stali się drugą siłą w Reichstagu. Müller namawiał partię, by tolerowała rząd Brüninga jako mniejsze zło, bo alternatywą były rządy prawicy z udziałem Hitlera. Nie doczekał dalszego rozwoju wypadków. Zmarł 20 marca 1931 roku w Berlinie w wyniku powikłań po operacji. Hindenburg odmówił mu państwowego pogrzebu, ale za trumną szły dziesiątki tysięcy ludzi, a setki tysięcy stały wzdłuż trasy konduktu. Była to jedna z ostatnich wielkich manifestacji zwolenników republiki. Przyjechał francuski socjalista Léon Blum. Pochowano go na cmentarzu Friedrichsfelde w Berlinie.

Znaczenie

Müller nie był porywającym mówcą ani wizjonerem, ale lojalnym i rzetelnym politykiem, którego szanowano także poza partią. Jego biografia łączy dwa momenty, które dla drogi do drugiej wojny światowej mają szczególne znaczenie. Podpis w Wersalu uczynił go w oczach prawicy symbolem „hańby”, choć składał go z poczucia obowiązku, gdy wojsko uznało opór za niemożliwy. Upadek jego rządu w 1930 roku zakończył okres rządów parlamentarnych w Niemczech. Odtąd o tym, kto rządzi, decydowali prezydent i jego doradcy, a nie Reichstag, i to w tym systemie Hitler w styczniu 1933 roku został kanclerzem. Wielu historyków uważa, że spór o wysokość składki na ubezpieczenie od bezrobocia, o który rozbiła się wielka koalicja, był jednym z najbardziej brzemiennych w skutki błędów niemieckiej demokracji.