Josef Mengele

Josef Mengele był niemieckim lekarzem i antropologiem, oficerem SS, który od maja 1943 do stycznia 1945 roku pełnił służbę w obozie Auschwitz-Birkenau. Jako jeden z lekarzy SS decydował na rampie kolejowej, którzy z przywiezionych ludzi pójdą prosto do komór gazowych, a w obozowych barakach prowadził pseudonaukowe eksperymenty na więźniach – przede wszystkim na żydowskich i romskich bliźniętach – w ramach badań wspieranych przez renomowane instytucje naukowe Rzeszy. Nie był najwyższym rangą lekarzem w obozie ani jedynym, który popełniał tam zbrodnie, ale zeznania ocalałych uczyniły go symbolem zbrodniczej medycyny III Rzeszy. Po wojnie przez ponad trzydzieści lat ukrywał się w Ameryce Południowej i zmarł, nie stanąwszy przed sądem.

Dzieciństwo i studia

Urodził się 16 marca 1911 roku w Günzburgu w Bawarii jako najstarszy z trzech synów Karla Mengelego, właściciela dobrze prosperującej fabryki maszyn rolniczych, i jego żony Walburgi. Rodzina była zamożna, katolicka i konserwatywna. W 1930 roku zdał maturę i rozpoczął studia filozofii i medycyny na Uniwersytecie Monachijskim, uzupełniane semestrami w innych ośrodkach. W 1931 roku wstąpił do młodzieżówki Stahlhelmu, organizacji kombatanckiej, którą po przejęciu władzy przez nazistów wcielono do SA.

Studiował w czasie, gdy niemiecka antropologia i genetyka coraz ściślej wiązały się z ideologią „higieny rasowej”. Wśród jego nauczycieli byli antropolog Theodor Mollison i psychiatra Ernst Rüdin, współtwórca nazistowskiej ustawy o przymusowej sterylizacji z 1933 roku. W 1935 roku Mengele uzyskał w Monachium doktorat z antropologii na podstawie pracy o morfologii żuchwy u czterech grup „rasowych”. W 1936 roku zdał państwowy egzamin lekarski i krótko pracował w klinice uniwersyteckiej w Lipsku.

1 stycznia 1937 roku został asystentem w Instytucie Biologii Dziedziczności i Higieny Rasowej przy Uniwersytecie we Frankfurcie nad Menem, kierowanym przez genetyka Otmara von Verschuera, specjalistę od badań nad bliźniętami. Verschuer stał się jego mentorem i protektorem na całe życie zawodowe. Mengele zajmował się dziedziczeniem rozszczepu wargi i podniebienia – na tej podstawie w 1938 roku uzyskał doktorat z medycyny – a wraz z Verschuerem sporządzał ekspertyzy „rasowe” dla sądów orzekających na podstawie ustaw norymberskich. W 1937 roku wstąpił do NSDAP, w 1938 roku – po sprawdzeniu rodowodu – do SS. 28 lipca 1939 roku poślubił Irene Schönbein, poznaną w Lipsku.

Wojna

W 1940 roku został powołany do służby medycznej i trafił do Waffen-SS. Najpierw pracował w Urzędzie Rasy i Osadnictwa SS w okupowanym Poznaniu, gdzie oceniano „wartość rasową” mieszkańców przeznaczonych do zniemczenia lub wysiedlenia. Latem 1941 roku, po rozpoczęciu operacji „Barbarossa”, walczył na Ukrainie i otrzymał Krzyż Żelazny II klasy. Od stycznia 1942 roku był lekarzem batalionu w dywizji SS „Wiking”. Za wyciągnięcie dwóch rannych żołnierzy z płonącego czołgu pod ostrzałem dostał Krzyż Żelazny I klasy. Latem 1942 roku, w czasie niemieckiej ofensywy na południu, został ciężko ranny w rejonie Rostowa nad Donem i uznany za niezdolnego do służby frontowej.

Po wyleczeniu trafił do centrali Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS w Berlinie, a na początku 1943 roku znów pracował u Verschuera, który kierował już Instytutem Antropologii, Dziedziczności Człowieka i Eugeniki Cesarza Wilhelma w Berlinie-Dahlem. W kwietniu 1943 roku awansował na SS-Hauptsturmführera (kapitana). Za namową Verschuera zgłosił się do służby w obozach koncentracyjnych.

Auschwitz

24 maja 1943 roku otrzymał przydział do Auschwitz, a 30 maja zameldował się w obozie. Naczelny lekarz garnizonu SS Eduard Wirths wyznaczył go na lekarza cygańskiego obozu rodzinnego w Birkenau (odcinek BIIe) – wbrew powtarzanej często wersji nie objął więc funkcji naczelnego lekarza Auschwitz. Komendantem obozu był wówczas Rudolf Höß, a cały system obozowy podlegał Heinrichowi Himmlerowi.

Lekarze SS nie leczyli więźniów – nadzorowali uwięzionych lekarzy i decydowali o śmierci chorych. Mengele regularnie kierował do komór gazowych pacjentów obozowych szpitali, a epidemie zwalczał, zabijając chorych i całe bloki więźniów: gdy w obozie kobiecym wybuchł tyfus, kazał zagazować około 600 żydowskich więźniarek z jednego bloku. Za tę „skuteczność” otrzymał Krzyż Zasługi Wojennej z mieczami. Jak inni lekarze SS pełnił dyżury na rampie, przeprowadzając selekcje przybywających transportów; przychodził tam także poza dyżurami, by wyszukiwać obiekty badań. Szczególnie wiele selekcji przypadło na wiosnę i lato 1944 roku, gdy do Birkenau przywożono Żydów z Węgier. Po likwidacji obozu cygańskiego w nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku, w której zamordowano w komorach gazowych około 2900 Romów, został pierwszym lekarzem obozu w Birkenau.

Swoje badania prowadził na rzecz instytutu Verschuera i za pieniądze Niemieckiej Wspólnoty Badawczej. Najbardziej interesowały go bliźnięta – głównie dzieci, żydowskie i romskie – których według szacunków historyka Nikolausa Wachsmanna mogło być nawet tysiąc par, a także ludzie z niskorosłością, różnobarwnymi tęczówkami i innymi anomaliami. Poddawał ich wielogodzinnym pomiarom, pobierał krew, wykonywał zabiegi bez znieczulenia i zakażał chorobami. Część ofiar zabito, by przeprowadzić sekcje i porównać narządy; uwięziony patolog Miklós Nyiszli zeznał, że był świadkiem zabicia przez Mengelego czternastu par bliźniąt w ciągu jednej nocy. Krew i preparaty, w tym gałki oczne, wysyłano do Berlina. Mengele badał też nomę, chorobę tkanek twarzy szerzącą się wśród wygłodzonych romskich dzieci. Część krążących o nim opowieści historycy uznają za niepotwierdzone, a większość dokumentacji jego badań zaginęła. Nie miały one żadnej wartości naukowej.

Ocaleni zapamiętali sprzeczność jego zachowania: wobec dzieci potrafił być uprzejmy, przynosił im słodycze, a zarazem bez wahania kierował je na śmierć. Wśród więźniów nazywano go „Aniołem Śmierci”.

Ucieczka

17 stycznia 1945 roku, dziesięć dni przed wkroczeniem Armii Czerwonej do Auschwitz, Mengele wyjechał wraz z innymi lekarzami do obozu Groß-Rosen na Dolnym Śląsku, zabierając część dokumentacji i preparatów. Gdy i ten obóz ewakuowano, przemieszczał się po podobozach i dotarł do Czech, gdzie dołączył do szpitala polowego Wehrmachtu i zamienił mundur SS na mundur armii. W czerwcu 1945 roku dostał się do niewoli amerykańskiej. Zarejestrowano go pod prawdziwym nazwiskiem, ale nie rozpoznano: nie miał wytatuowanej grupy krwi, typowej dla członków SS, a alianckie listy poszukiwanych zbrodniarzy krążyły chaotycznie. Pod koniec lipca zwolniono go z dokumentami, które później przerobił na nazwisko Fritz Hollmann.

Przez prawie cztery lata pracował jako parobek w gospodarstwie w okolicach Rosenheimu w Bawarii, utrzymując kontakt z rodziną, która zapewniała otoczenie, że zginął. W tym czasie jego nazwisko padało w zeznaniach świadków i w powojennych procesach, ale alianci długo uważali go za zmarłego. 17 kwietnia 1949 roku wyjechał z Niemiec. Przy pomocy siatki byłych esesmanów dotarł do Genui, gdzie uzyskał paszport na nazwisko Helmut Gregor, i w lipcu 1949 roku odpłynął do Argentyny.

W Ameryce Południowej

W Buenos Aires pracował początkowo jako stolarz, później jako przedstawiciel rodzinnej firmy, a także wspólnik przedsiębiorstwa farmaceutycznego. Żona odmówiła wyjazdu, w 1954 roku rozwiedli się. W 1956 roku, czując się bezpiecznie, uzyskał dokumenty na prawdziwe nazwisko i odbył podróż do Europy, gdzie spotkał się z synem Rolfem (urodzonym w 1944 roku), który znał go jako „wujka Fritza”. W 1958 roku poślubił w Urugwaju Marthę, wdowę po swoim bracie Karlu.

Tymczasem łowcy nazistów Szymon Wiesenthal i były więzień Auschwitz Hermann Langbein zebrali zeznania świadków i ustalili adres Mengelego w Argentynie. W 1959 roku zachodnioniemiecki sąd wydał nakaz jego aresztowania, a RFN wystąpiła o ekstradycję. Zanim Argentyna rozpatrzyła wniosek, Mengele wyjechał do Paragwaju, gdzie zamieszkał w niemieckiej osadzie Hohenau i otrzymał obywatelstwo. Porwanie Adolfa Eichmanna z Buenos Aires przez Mosad w maju 1960 roku przekonało go, że nigdzie nie jest bezpieczny. Jeszcze w 1960 roku przeniósł się do Brazylii.

Tam z pomocą austriackiego sympatyka nazizmu Wolfganga Gerharda zamieszkał u węgierskich emigrantów, małżeństwa Stammerów, na farmach w Nova Europa, Serra Negra, a później w Caieiras pod São Paulo. Izraelski wywiad prowadził poszukiwania, ale w latach sześćdziesiątych nadał im niższy priorytet. Mengele żył w izolacji i w ciągłym lęku przed schwytaniem, podtrzymywany pieniędzmi rodziny przesyłanymi przez zaufanego pracownika firmy w Günzburgu. Od 1971 roku posługiwał się dokumentami Gerharda. Do końca nie wyrzekł się swoich poglądów; w rozmowie z synem, który odwiedził go w 1977 roku, nie okazał skruchy.

7 lutego 1979 roku, podczas kąpieli w oceanie w kurorcie Bertioga, doznał udaru i utonął. Pochowano go pod nazwiskiem Wolfgang Gerhard na cmentarzu w Embu das Artes. Jego śmierć utrzymywano w tajemnicy.

Odnalezienie szczątków

Przez kolejne lata świat wciąż szukał Mengelego. Napływały doniesienia o jego pobycie w Paragwaju, Hiszpanii czy Egipcie, wyznaczano coraz wyższe nagrody, a w 1985 roku w Jerozolimie odbył się symboliczny „proces” z udziałem ocalałych bliźniąt. Przełom nastąpił 31 maja 1985 roku, gdy policja zachodnioniemiecka przeszukała dom zaufanego pracownika firmy Mengele w Günzburgu i znalazła korespondencję, w tym list informujący o śmierci zbiega. Brazylijska policja ustaliła miejsce pochówku; 6 czerwca 1985 roku ekshumowano szczątki, a międzynarodowy zespół ekspertów medycyny sądowej uznał z dużym prawdopodobieństwem, że należą do Mengelego. Kilka dni później Rolf Mengele potwierdził śmierć ojca. W 1992 roku badania DNA rozwiały ostatnie wątpliwości.

Znaczenie

Mengele był jednym z kilkudziesięciu lekarzy SS w Auschwitz i nie kierował obozową służbą zdrowia. O jego wyjątkowym miejscu w pamięci zbiorowej zdecydowały zeznania ocalałych – szczególnie bliźniąt, które jako dzieci przeszły przez jego ręce i przez całe życie zmagały się z następstwami – a także jego udana ucieczka przed sprawiedliwością. Jego historia pokazuje, że zbrodnie w Auschwitz nie były dziełem wyłącznie strażników i funkcjonariuszy: uczestniczyli w nich ludzie z tytułami naukowymi, a ich badania finansowały i odbierały renomowane instytucje. Verschuer, mentor Mengelego, po wojnie kontynuował karierę akademicką jako profesor genetyki w Münster.

To, że Mengele przez trzydzieści cztery lata unikał sądu, stało się z kolei symbolem powojennych zaniedbań w ściganiu zbrodniarzy nazistowskich – zarówno ze strony aliantów, jak i władz RFN, krajów Ameryki Południowej oraz środowisk, które pomagały zbiegom. Jego nazwisko pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Zagłady Żydów i ludobójstwa Romów, a pamięć o jego ofiarach przechowuje dziś Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu.