Argentyna wypowiada wojnę Osi

27 marca 1945 roku prezydent Argentyny gen. Edelmiro Farrell podpisał dekret nr 6945, którym jego kraj porzucił neutralność zachowywaną od września 1939 roku. Pod dokumentem podpisali się także wszyscy ministrowie, z wiceprezydentem i ministrem wojny płk. Juanem Perónem na czele. Kolejność zapisów jest znamienna. Pierwszy artykuł ogłaszał przystąpienie Argentyny do aktu końcowego konferencji międzyamerykańskiej w Meksyku, drugi – stan wojny z Japonią, w imię solidarności z republikami amerykańskimi, które zaatakowano w Pearl Harbor. Dopiero trzeci rozciągał stan wojny na Niemcy, „jako sojusznika Japonii”. Czwarty polecał ministerstwom podjęcie środków właściwych dla państwa wojującego, w tym zwalczanie działalności zagrażającej bezpieczeństwu państwa i wysiłkowi wojennemu Narodów Zjednoczonych.

Popularne ujęcie, według którego Argentyna wypowiedziała wojnę Niemcom jako ostatni kraj półkuli zachodniej, wymaga więc dwóch zastrzeżeń. Po pierwsze, dekret wymieniał w pierwszej kolejności Japonię, a Niemcy niejako przy okazji. Po drugie, Argentyna była ostatnią z republik amerykańskich, która porzuciła neutralność wobec Rzeszy, ale nie ostatnią, która w ogóle wypowiedziała wojnę: Chile, które z Osią zerwało stosunki już w 1943 roku, wypowiedziało wojnę Japonii dopiero w kwietniu 1945 roku – izba deputowanych zgodziła się na to 11 kwietnia, a prezydent Juan Antonio Ríos podpisał dekret 13 kwietnia. Wojna Argentyny, podobnie jak wiele innych deklaracji z tych tygodni, pozostała zresztą wyłącznie formalna: nie towarzyszyła jej żadna mobilizacja ani udział w walkach.

Neutralność z wyboru

Argentyna przez dziesięciolecia była związana gospodarczo z Wielką Brytanią: brytyjski kapitał zbudował jej koleje i porty, a do Wielkiej Brytanii płynęły argentyńskie mięso i zboże. Silne były też wpływy niemieckie i włoskie – liczne kolonie imigrantów, niemieckie szkoły, firmy i misje wojskowe szkolące armię. Neutralność miała w kraju długą tradycję sięgającą I wojny światowej i cieszyła się szerokim poparciem, od konserwatystów po nacjonalistów i – do czerwca 1941 roku – komunistów. Wojna dotarła do argentyńskich wybrzeży już w grudniu 1939 roku, gdy po bitwie u ujścia La Platy i samozatopieniu okrętu internowano w Argentynie załogę „Admirala Graf Spee”, a jej dowódca Hans Langsdorff odebrał sobie życie w Buenos Aires.

Po ataku na Pearl Harbor niemal wszystkie państwa Ameryki Łacińskiej zerwały stosunki z Osią albo wypowiedziały jej wojnę, a Brazylia i Meksyk weszły do niej w 1942 roku. Na konferencji w Rio de Janeiro w styczniu 1942 roku Argentyna – obok Chile – sprzeciwiła się jednak obowiązkowemu zerwaniu stosunków i skończyło się na niewiążącym zaleceniu. Rząd konserwatywnego prezydenta Ramóna Castilla trzymał się neutralności do końca.

Pułkownicy i nacisk Waszyngtonu

4 czerwca 1943 roku wojsko obaliło Castilla. Za przewrotem stała tajna loża oficerska GOU (Grupo de Oficiales Unidos), w której jedną z czołowych postaci był płk Perón. Pierwszy szef junty, gen. Arturo Rawson, który miał obiecać Brytyjczykom szybkie zerwanie z Osią, utrzymał się zaledwie dwa dni; zastąpił go gen. Pedro Ramírez. Nowa władza była autorytarna, nacjonalistyczna i w znacznej części życzliwa Niemcom, choć bardziej jako przeciwwadze dla Brytyjczyków i Amerykanów niż z ideowego wyboru. Rząd zamknął część prasy i rozwiązał partie, a Perón, najpierw jako szef departamentu pracy, potem minister wojny i wiceprezydent, budował sobie zaplecze wśród robotników.

Stany Zjednoczone traktowały Argentynę jako wyłom w systemie obrony kontynentu. Sekretarz stanu Cordell Hull odmawiał dostaw broni, wpisywał argentyńskie firmy powiązane z Osią na czarne listy, ograniczał eksport i zamroził argentyńskie aktywa; nazywał Buenos Aires ośrodkiem nazistowskich wpływów na półkuli zachodniej. Jesienią 1943 roku Brytyjczycy zatrzymali na Trynidadzie argentyńskiego wysłannika Osmara Hellmutha, który jechał do Europy m.in. po to, by kupować broń w Niemczech. Skompromitowany rząd Ramíreza 26 stycznia 1944 roku zerwał w końcu stosunki z Niemcami i Japonią – jako ostatni w Ameryce Łacińskiej. Oburzeni nacjonaliści w wojsku wymusili jednak w lutym jego ustąpienie, a władzę przejął gen. Farrell. Waszyngton odmówił uznania nowego rządu, latem 1944 roku odwołał ambasadora i nakłonił do tego większość republik amerykańskich.

Brytyjczycy patrzyli na tę politykę z niepokojem. Argentyńska wołowina i zboże były ważną częścią wyżywienia Wielkiej Brytanii, a statki pod neutralną banderą argentyńską w zasadzie nie powinny być celem U-Bootów – choć i to nie zawsze chroniło: w 1942 roku Niemcy zatopili m.in. argentyński statek „Río Tercero”. Winston Churchill przekonywał Franklina Delano Roosevelta, że ostre sankcje zagrażają dostawom żywności i mogą zepchnąć Argentynę w ramiona Osi, a Londyn starał się zawrzeć z Buenos Aires umowę na dostawy mięsa, której Amerykanie się sprzeciwiali. Historycy różnie oceniają wagę tego czynnika. Jedni widzą w brytyjskich interesach handlowych główny powód, dla którego Argentyna mogła tak długo trwać przy neutralności, inni podkreślają przede wszystkim wewnętrzne racje: tradycję neutralności, nacjonalizm wojskowych i ich nieufność wobec Stanów Zjednoczonych. Zgodni są co do tego, że Londyn i Waszyngton w sprawie Argentyny ciągnęły w przeciwne strony.

Droga do dekretu

Na przełomie 1944 i 1945 roku położenie się zmieniło. Schorowany Hull ustąpił w listopadzie 1944 roku, a jego następca Edward Stettinius i odpowiedzialny za Amerykę Łacińską Nelson Rockefeller szukali porozumienia, które pozwoliłoby zachować jedność kontynentu przed konferencją założycielską ONZ. Perón ze swojej strony uznał, że zwycięstwo aliantów jest przesądzone, a trwanie przy neutralności do końca grozi izolacją kraju w powojennym świecie.

Rozstrzygnęła konferencja międzyamerykańska w sprawie problemów wojny i pokoju, obradująca od 21 lutego do 8 marca 1945 roku w zamku Chapultepec w mieście Meksyk. Argentyny na nią nie zaproszono. Uczestnicy przyjęli 3 marca tzw. Akt z Chapultepec, zapowiadający wspólną obronę państw amerykańskich przed agresją, także ze strony innego państwa amerykańskiego, a w akcie końcowym, podpisanym 8 marca, wyrazili nadzieję, że Argentyna przyłączy się do wspólnej polityki i stanie w szeregu państw walczących z Osią. Drogę wskazano jasno: przystąpienie do aktu końcowego i wypowiedzenie wojny. Termin wyznaczony w Jałcie dla przyszłych gości z San Francisco, 1 marca, już minął, ale republiki latynoamerykańskie, które same w lutym masowo wypowiadały wojnę Osi, chciały mieć Argentynę przy stole. Kilka tygodni wcześniej podobny rachunek przeprowadziła na drugim końcu świata Arabia Saudyjska.

Farrell i Perón przyjęli warunki. Zanim podpisano dekret, rząd zaczął ograniczać działalność organizacji niemieckich, zakazał nazistowskich manifestacji i przejmował niemiecki majątek. Decyzja nie była w kraju popularna: część nacjonalistów uznała ją za kapitulację przed Waszyngtonem, a opozycja demokratyczna – za cyniczny manewr reżimu, który do końca sprzyjał Rzeszy. Dekret ogłoszono w chwili, gdy alianci forsowali Ren, a Armia Czerwona stała nad Odrą. Wojna miała dla Argentyny trwać niespełna pięć miesięcy i nie kosztować jej ani jednego żołnierza.

Nazistowskie pieniądze i zbiegowie

Niekiedy pisze się, że już wtedy przyglądano się polityce Argentyny wobec uciekających nazistów. W marcu 1945 roku pod lupą były jednak przede wszystkim inne sprawy: działalność niemieckich siatek wywiadowczych, które przez całą wojnę operowały w Buenos Aires, majątek niemieckich firm i obawy, że do Argentyny trafią pieniądze Rzeszy. Amerykanie domagali się likwidacji tych wpływów i to był jeden z ich warunków. Masowy napływ zbiegłych funkcjonariuszy III Rzeszy i ich kolaborantów to sprawa późniejsza, związana z pierwszą prezydenturą Peróna (od 1946 roku). Tzw. szczurzymi ścieżkami, przez Włochy i Hiszpanię, często z pomocą części duchownych i Czerwonego Krzyża, dotarli do Argentyny m.in. Josef Mengele w 1949 roku, Adolf Eichmann w 1950 roku, Erich Priebke i chorwacki przywódca Ante Pavelić. Skala tego zjawiska jest sporna: badania prowadzone od lat dziewięćdziesiątych, także na zlecenie argentyńskiej komisji rządowej, mówią o liczbach rzędu od stu kilkudziesięciu do kilkuset osób, a wyższe szacunki, sięgające tysięcy, uchodzą wśród historyków za przesadzone.

Co z tego wynikło

9–10 kwietnia 1945 roku Stany Zjednoczone, a wraz z nimi Wielka Brytania, Francja i republiki latynoamerykańskie uznały rząd Farrella. Pod koniec kwietnia, już po śmierci Roosevelta, Argentyna została przyjęta na konferencję w San Francisco – mimo ostrego sprzeciwu Wiaczesława Mołotowa, który wypominał jej faszystowskie sympatie i domagał się w zamian zaproszenia rządu Polski uznawanego przez Moskwę. Zgoda Amerykanów, wymuszona głosami bloku latynoamerykańskiego, stała się jednym z pierwszych zgrzytów w rodzącej się ONZ. Argentyna podpisała Kartę Narodów Zjednoczonych jako jedno z państw założycielskich.

Pojednanie z Waszyngtonem nie trwało długo. Nowy ambasador amerykański Spruille Braden otwarcie wspierał przeciwników Peróna, a w lutym 1946 roku Departament Stanu opublikował tzw. Niebieską Księgę o powiązaniach argentyńskich wojskowych z Niemcami. Efekt był odwrotny od zamierzonego: Perón wygrał wybory pod hasłem „Braden albo Perón”. Latem 1945 roku do Mar del Plata wpłynęły jeszcze dwa niemieckie okręty podwodne, U-530 i U-977, których załogi wolały poddać się Argentyńczykom niż aliantom – epilog, który na długo podsycił legendy o Argentynie jako przystani nazistów. Spóźniona deklaracja z 27 marca zamknęła historię najbardziej upartej neutralności na kontynencie amerykańskim i zapewniła Argentynie miejsce w powojennym porządku, ale nie rozwiała podejrzeń, które miały ciążyć na jej stosunkach ze Stanami Zjednoczonymi przez kolejne lata.