Operacja Barbarossa

Operacja „Barbarossa” była największą operacją lądową w dziejach i początkiem najkrwawszej wojny, jaką znała Europa. O świcie w niedzielę 22 czerwca 1941 roku, bez wypowiedzenia wojny, wojska niemieckie uderzyły na Związek Radziecki na froncie od Bałtyku po Karpaty, a wkrótce także z Rumunii i Finlandii. W ciągu pierwszych tygodni Wehrmacht rozbił radzieckie armie w przygranicznych bitwach, okrążył je pod Białymstokiem, Mińskiem i Smoleńskiem, a we wrześniu zamknął w kotle pod Kijowem cały Front Południowo-Zachodni. Na północy Niemcy i Finowie odcięli Leningrad, na południu Wehrmacht doszedł do Krymu i Rostowa nad Donem. W październiku, w operacji „Tajfun”, Grupa Armii „Środek” rozbiła pod Wiaźmą i Briańskiem obronę Moskwy.

Mimo to plan Adolfa Hitlera się nie powiódł. Armia Czerwona straciła w 1941 roku ponad cztery miliony ludzi, a Niemcy wzięli według własnych danych ponad trzy miliony jeńców, ale wciąż wystawiała nowe armie. Niemieckie dywizje, wyczerpane, źle zaopatrywane i bez zimowego wyposażenia, zatrzymały się na początku grudnia kilkadziesiąt kilometrów od Kremla, a 5 grudnia wojska radzieckie przeszły do kontrofensywy. Od pierwszego dnia była to też wojna na wyniszczenie: za frontem grupy operacyjne SS i policji rozstrzeliwały Żydów, a jeńcy radzieccy umierali masowo z głodu w niemieckich obozach.

Nazwa i daty

Kryptonim nadała wojnie dyrektywa nr 21 z 18 grudnia 1940 roku, która mówiła o „Fall Barbarossa”, wariancie „Barbarossa”. Nazwa odwoływała się do średniowiecznego cesarza Fryderyka I Barbarossy, „Rudobrodego”, a od stycznia 1941 roku w dokumentach Wehrmachtu mówiono o operacji „Barbarossa”. W historiografii radzieckiej i rosyjskiej wojna z Niemcami, która zaczęła się 22 czerwca 1941 roku, to wielka wojna ojczyźniana. Taka rachuba pomija lata 1939–1941, gdy ZSRR na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow najechał Polskę, zaatakował Finlandię i wcielił państwa bałtyckie.

Operacja zaczęła się 22 czerwca 1941 roku. Niemiecka artyleria otworzyła ogień, a samoloty Luftwaffe przekroczyły granicę około 3.15 czasu niemieckiego (4.15 czasu moskiewskiego). Za jej koniec uznaje się 5 grudnia 1941 roku, gdy do kontrofensywy pod Moskwą przeszły wojska radzieckiego Frontu Kalinińskiego (Front Zachodni ruszył następnego dnia). Część opracowań kończy operację wcześniej, na początku października, kiedy zaczęła się ofensywa na Moskwę, albo później, w styczniu 1942 roku. Zimowa kontrofensywa radziecka oraz walki w Finlandii, która od 25 czerwca toczyła ze ZSRR własną wojnę, nazywaną przez Finów wojną kontynuacyjną, należą do odrębnych rozdziałów tej historii.

Tło

Podbój „przestrzeni życiowej” na wschodzie i zniszczenie „żydowskiego bolszewizmu” były od lat dwudziestych głównym celem Hitlera, a pakt z 1939 roku traktował on jako manewr, który pozwolił mu rozbić Polskę i Francję bez wojny na dwa fronty. 31 lipca 1940 roku, gdy Wielka Brytania nie chciała zawrzeć pokoju, oznajmił generałom, że Rosję trzeba „załatwić” wiosną 1941 roku, bo jest ostatnią nadzieją Anglii na kontynencie. Po wizycie Wiaczesława Mołotowa w Berlinie w listopadzie 1940 roku, która pokazała, że Józef Stalin nie zrezygnuje z wpływów w Finlandii, Rumunii, Bułgarii i nad cieśninami, Hitler podpisał 18 grudnia dyrektywę nr 21. Wehrmacht miał rozbić Armię Czerwoną „w szybkiej kampanii”, głębokimi uderzeniami klinów pancernych, i dojść do linii od Archangielska po Wołgę (linia A-A).

Plan zakładał uderzenie trzech grup armii. Najsilniejsza, środkowa, miała rozbić wojska radzieckie na Białorusi i iść przez Smoleńsk, północna przez kraje bałtyckie na Leningrad, południowa na Kijów i Ukrainę, z pomocniczym uderzeniem z Rumunii. Moskwa miała przyjść dopiero po zajęciu Leningradu. Planiści liczyli, że Armia Czerwona zostanie zniszczona na zachód od Dźwiny i Dniepru w ciągu kilku tygodni, a dalsza kampania będzie już pościgiem. Pola naftowe Kaukazu nie były celem pierwszej fazy. Pojawiły się w rozkazach Hitlera dopiero w sierpniu, gdy plan zaczął się rozpadać.

Od marca 1941 roku Hitler mówił dowódcom, że będzie to „walka dwóch światopoglądów”, w której „żydowsko-bolszewicką inteligencję” trzeba zniszczyć. Z jego poleceń powstały rozkazy, które z góry wyłączały żołnierzy spod sądów wojskowych za przestępstwa wobec ludności cywilnej (13 maja), nakazywały bezwzględność wobec „bolszewickich podżegaczy, partyzantów, sabotażystów i Żydów” (19 maja) i polecały rozstrzeliwać schwytanych komisarzy politycznych Armii Czerwonej (rozkaz o komisarzach, 6 czerwca). Heinrich Himmler dostał „zadania specjalne” na zapleczu frontu, a Reinhard Heydrich przygotował cztery grupy operacyjne Policji Bezpieczeństwa i SD, Einsatzgruppen A, B, C i D, liczące razem około trzech tysięcy ludzi. Planiści gospodarczy z góry przyjęli, że gdy Wehrmacht będzie żywić się zasobami okupowanego kraju, „dziesiątki milionów ludzi” umrą z głodu (plan głodowy).

Dyrektywa wyznaczała gotowość na 15 maja 1941 roku. Wiosną Niemcy musieli jednak najpierw zająć Jugosławię i Grecję, a 30 kwietnia Hitler ustalił termin ataku na 22 czerwca. Czy przesunięcie wymusiła kampania bałkańska, czy raczej mokra wiosna i niedokończona koncentracja wojsk, historycy spierają się do dziś. Większość uważa, że nie przesądziło ono o wyniku wojny.

Po stronie radzieckiej przygotowania szły powoli i w złym kierunku. Stalin wiedział, że wojna z Niemcami jest możliwa, ale był przekonany, że Hitler nie zaatakuje, dopóki walczy z Wielką Brytanią, i że Armia Czerwona potrzebuje jeszcze roku lub dwóch. ZSRR do ostatniego dnia dostarczał Rzeszy zboże, ropę i rudy na podstawie umowy ze stycznia 1941 roku, a w kwietniu zawarł pakt o neutralności z Japonią, by zabezpieczyć sobie tyły na Dalekim Wschodzie. Ostrzeżenia płynęły z wielu stron: od radzieckiego wywiadu w Berlinie, od Richarda Sorgego w Tokio, od rządów brytyjskiego i amerykańskiego, wreszcie od niemieckich dezerterów. Stalin uważał je za prowokacje, zwłaszcza te z Londynu, a lot Rudolfa Heßa do Szkocji w maju jeszcze wzmógł jego podejrzliwość wobec Brytyjczyków. 14 czerwca agencja TASS ogłosiła, że pogłoski o bliskiej wojnie są „niezręczną propagandą” wrogich sił. Tego samego dnia NKWD przeprowadziło wielkie deportacje z krajów bałtyckich i zajętych ziem polskich.

Armia Czerwona była liczna, ale w środku przebudowy. Wielka czystka z lat 1937–1938 pozbawiła ją znacznej części kadry dowódczej, a szybka rozbudowa sprawiła, że większość oficerów zajmowała stanowiska krócej niż rok. Korpusy zmechanizowane formowano od nowa i brakowało im ciężarówek, radiostacji i wyszkolonych kierowców. Nowe czołgi T-34 i KW-1, lepsze od niemieckich, stanowiły niewielką część parku. Wojska stały blisko nowej granicy, na ziemiach zajętych w latach 1939–1940, gdzie umocnienia dopiero budowano, a stare rejony umocnione na dawnej granicy (linia Stalina) w dużej części rozbrojono. Ludowy komisarz obrony marsz. Siemion Timoszenko i szef Sztabu Generalnego gen. armii Gieorgij Żukow prosili w czerwcu o postawienie wojsk przygranicznych w stan gotowości, ale Stalin się nie zgodził, by nie dać Niemcom pretekstu. Dopiero późnym wieczorem 21 czerwca podpisali dyrektywę, która nakazywała gotowość bojową, ale zarazem zakazywała „prowokacyjnych działań”. Do wielu jednostek dotarła ona już po rozpoczęciu ataku.

Siły stron

Na wschodzie Niemcy skoncentrowali około trzech milionów żołnierzy, 153 dywizje, w tym 19 pancernych i kilkanaście zmotoryzowanych, od 3350 do około 3600 czołgów, ponad 600 tysięcy pojazdów mechanicznych i około 600–700 tysięcy koni. Wsparcie zapewniało około 2500–2800 samolotów bojowych Luftwaffe, prawie dwie trzecie jej sił. Z wojskami rumuńskimi i fińskimi siły Osi liczyły około 3,8 miliona żołnierzy.

Grupa Armii „Północ” feldmarsz. Wilhelma von Leeba, z 16 i 18 Armią oraz 4 Grupą Pancerną gen. Ericha Hoepnera, stała w Prusach Wschodnich i miała iść przez Litwę, Łotwę i Estonię na Leningrad. Najsilniejsza Grupa Armii „Środek” feldmarsz. Fedora von Bocka miała dwie grupy pancerne, 2 gen. Heinza Guderiana i 3 gen. Hermanna Hotha, oraz 4 i 9 Armię. Stała między Suwałkami a Brześciem, na ziemiach polskich, które Niemcy zajęli w 1939 roku. Grupa Armii „Południe” feldmarsz. Gerda von Rundstedta, z 1 Grupą Pancerną gen. Ewalda von Kleista, 6 i 17 Armią, uderzała z Lubelszczyzny i spod Przemyśla, a jej 11 Armia razem z dwiema armiami rumuńskimi stała nad Prutem. Każdą grupę armii wspierała jedna flota powietrzna, a środkową 2 Flota Powietrzna feldmarsz. Alberta Kesselringa. Na dalekiej północy, z Norwegii i fińskiej Laponii, nacierała na Murmańsk Armia „Norwegia”.

Armia Czerwona liczyła w czerwcu 1941 roku około 5,4 miliona żołnierzy, a w zachodnich okręgach wojskowych stało według różnych obliczeń 2,6–2,9 miliona w 171 dywizjach. Miała tam od 11 do kilkunastu tysięcy czołgów i 7–9 tysięcy samolotów, więcej niż Niemcy, ale w dużej części przestarzałych, niesprawnych albo bez załóg. Na kierunku niemieckich uderzeń stały, od północy, Front Północno-Zachodni gen. Fiodora Kuzniecowa, Front Zachodni gen. armii Dmitrija Pawłowa i Front Południowo-Zachodni gen. Michaiła Kirponosa, najsilniejszy, bo Stalin spodziewał się głównego uderzenia na Ukrainę. Za nimi formował się drugi rzut strategiczny, kilkadziesiąt dywizji nad Dźwiną i Dnieprem, o którym niemiecki wywiad nie wiedział. Największym atutem ZSRR okazały się jednak rezerwy: kilkanaście milionów mężczyzn z przeszkoleniem wojskowym, z których Armia Czerwona przez całe lato i jesień formowała nowe armie.

22 czerwca

Atak zaczął się od nalotów i nawały artyleryjskiej na całej długości granicy. Luftwaffe uderzyła na kilkadziesiąt lotnisk, na których samoloty stały w równych rzędach. Według różnych obliczeń pierwszego dnia ZSRR stracił od 1200 do ponad 2000 samolotów, w większości zniszczonych na ziemi, Niemcy kilkadziesiąt. Grupy dywersyjne i naloty przecięły łączność, a sztaby frontów przez wiele godzin nie wiedziały, co się dzieje. W Berlinie Joachim von Ribbentrop wręczył ambasadorowi radzieckiemu notę, która oskarżała ZSRR o przygotowywanie ataku. W Moskwie ambasador Friedrich-Werner von der Schulenburg przekazał ją Mołotowowi około 5.30 rano, gdy wojska niemieckie od ponad godziny przekraczały granicę.

Stalin długo nie przyjmował do wiadomości skali uderzenia. Rano dyrektywa nr 2 nakazała zniszczyć wojska, które naruszyły granicę, ale jej nie przekraczać. Wieczorem dyrektywa nr 3 kazała przejść do natarcia i przenieść działania na terytorium nieprzyjaciela. Oderwana od rzeczywistości, pchała w następnych dniach korpusy zmechanizowane do chaotycznych kontrataków. W południe wojnę ogłosił obywatelom przez radio Mołotow, kończąc słowami: „Nasza sprawa jest słuszna. Wróg zostanie rozbity. Zwycięstwo będzie nasze”. Stalin przemówił dopiero 3 lipca, zwracając się do słuchaczy „bracia i siostry”.

Twierdza w Brześciu nad Bugiem, którą Niemcy w 1939 roku przekazali Armii Czerwonej, stała się pierwszym symbolem radzieckiego oporu. Niemiecka 45 Dywizja Piechoty miała ją zająć w kilka godzin, ale walki w cytadeli trwały do 29 czerwca, a pojedyncze grupy broniły się jeszcze w lipcu. Wieczorem 22 czerwca Winston Churchill, przez lata zdeklarowany przeciwnik komunizmu, zapowiedział w radiu, że Wielka Brytania udzieli Rosji i narodowi rosyjskiemu wszelkiej pomocy, jaką zdoła. Tego samego dnia wojnę ZSRR wypowiedziały Włochy Benita Mussoliniego, a Ion Antonescu wydał rumuńskim żołnierzom rozkaz przekroczenia Prutu, by odzyskać Besarabię i północną Bukowinę, utracone rok wcześniej. Słowacja przystąpiła do wojny 23 czerwca, Węgry 27 czerwca, a 25 czerwca, po radzieckich nalotach, stan wojny ogłosiła Finlandia.

Bitwy graniczne i wielkie kotły

Na kierunku centralnym Niemcy osiągnęli w pierwszych dniach więcej, niż zakładali. Grupy pancerne Guderiana i Hotha ominęły występ białostocki od południa i północy i 27–28 czerwca spotkały się pod Mińskiem. W kotłach pod Białymstokiem i Mińskiem znalazła się większość Frontu Zachodniego. 9 lipca Niemcy podali, że wzięli tam ponad 320 tysięcy jeńców. Stalin kazał aresztować gen. Pawłowa i kilku jego generałów, a 22 lipca zostali rozstrzelani. Na północy 4 Grupa Pancerna rozbiła radzieckie korpusy zmechanizowane pod Rosieniami, a korpus gen. Ericha von Mansteina już 26 czerwca zdobył mosty na Dźwinie w Dyneburgu. 1 lipca Niemcy weszli do Rygi, a 8–9 lipca do Pskowa. Na Ukrainie, gdzie radziecka obrona była najsilniejsza, posuwali się wolniej. W bitwie pancernej w rejonie Dubna, Łucka i Brodów (23–30 czerwca) pięć radzieckich korpusów zmechanizowanych, wprowadzanych do walki kolejno i bez osłony z powietrza, straciło większość czołgów, ale opóźniło marsz 1 Grupy Pancernej. 30 czerwca Niemcy zajęli Lwów. 2 lipca do natarcia ruszyły z Rumunii wojska niemieckie i rumuńskie.

Wycofując się, NKWD mordowało więźniów politycznych. Według szacunków historyków zginęło w ten sposób kilkadziesiąt tysięcy ludzi, z tego około 20–30 tysięcy na dawnych ziemiach wschodnich Polski, w tym we Lwowie, Łucku, Dubnie i Brzeżanach (masakry więzienne NKWD).

W Moskwie 23 czerwca powstała Stawka Naczelnego Dowództwa, a 30 czerwca Państwowy Komitet Obrony pod przewodnictwem Stalina, który w sierpniu został też naczelnym wodzem. 10 lipca utworzono trzy dowództwa kierunków: północno-zachodniego pod marsz. Klimientem Woroszyłowem, zachodniego pod Timoszenką i południowo-zachodniego pod marsz. Siemionem Budionnym. Rozkaz nr 270 z 16 sierpnia uznawał żołnierzy, którzy poddali się do niewoli, za zdrajców i groził represjami ich rodzinom. Jednocześnie nad Wołgę, na Ural i do Azji Środkowej ewakuowano przemysł: według radzieckich danych do końca 1941 roku ponad półtora tysiąca zakładów i miliony ludzi.

W połowie lipca Grupa Armii „Środek” stanęła nad Dnieprem. 16 lipca niemiecka dywizja zmotoryzowana wdarła się do Smoleńska, a na wschód od miasta powstał kolejny kocioł. Tym razem radzieckie armie broniły się zacięcie i kontratakowały, a część żołnierzy wyrwała się z okrążenia. Gdy walki w kotle wygasły na początku sierpnia, Bock zameldował o ponad 300 tysiącach jeńców. Na Ukrainie 1 Grupa Pancerna i 17 Armia okrążyły w początkach sierpnia pod Humaniem radziecką 6 i 12 Armię i wzięły do niewoli około 100 tysięcy żołnierzy.

Szef sztabu generalnego wojsk lądowych gen. Franz Halder zanotował 3 lipca, że „nie będzie przesadą”, jeśli stwierdzi, iż kampania przeciw Rosji została wygrana w ciągu 14 dni. 11 sierpnia pisał już co innego: przed wojną liczono się z mniej więcej 200 dywizjami nieprzyjaciela, „teraz naliczyliśmy już 360”. Dywizje traciły ludzi i sprzęt szybciej, niż napływały uzupełnienia, a zaopatrzenie szło setki kilometrów po złych drogach i torach o innym rozstawie. Pod Jelnią, na wschód od Smoleńska, wojska Frontu Rezerwowego Żukowa, odwołanego pod koniec lipca ze Sztabu Generalnego, zmusiły na początku września Niemców do opuszczenia wysuniętego przyczółka. Był to pierwszy taki sukces Armii Czerwonej w tej wojnie.

Moskwa czy Ukraina: Kijów i Leningrad

Latem w niemieckim dowództwie wybuchł spór o dalszy kierunek. Halder, Bock i naczelny dowódca wojsk lądowych feldmarsz. Walther von Brauchitsch chcieli całą siłą iść na Moskwę, gdzie stały główne siły radzieckie i gdzie zbiegały się koleje kraju. Hitler uważał, że ważniejsze są zboże i węgiel Ukrainy, przemysł Zagłębia Donieckiego, Krym, z którego radzieckie lotnictwo mogło atakować rumuńskie pola naftowe, odcięcie ZSRR od ropy z Kaukazu oraz Leningrad. 21 sierpnia rozstrzygnął spór rozkazem, a dwa dni później przekonał do swojego planu nawet Guderiana, wysłanego przez Bocka i Haldera, by bronił natarcia na Moskwę. 2 Grupa Pancerna i 2 Armia skręciły na południe, na tyły Frontu Południowo-Zachodniego, który wciąż trzymał się nad Dnieprem.

Stalin nie pozwolił na czas wycofać wojsk spod Kijowa. Żukow stracił stanowisko szefa Sztabu Generalnego, gdy pod koniec lipca zaproponował porzucenie miasta, a Budionny, który we wrześniu prosił o zgodę na odwrót, został odwołany i zastąpiony przez Timoszenkę. 15–16 września czołówki Guderiana i Kleista spotkały się pod Łochwicą, około 200 kilometrów na wschód od Kijowa. 19 września Niemcy weszli do miasta, a 20 września gen. Kirponos zginął, próbując wyrwać się z okrążenia. Niemcy ogłosili wzięcie 665 tysięcy jeńców. Liczba jest zawyżona, ale według rosyjskich danych Front Południowo-Zachodni stracił w bitwie o Kijów ponad 600 tysięcy zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Pod względem liczby okrążonych żołnierzy uchodzi ona za największą bitwę okrążającą w dziejach.

Na północy Grupa Armii „Północ” przez lipiec i sierpień przebijała się przez umocnienia nad Ługą. 28 sierpnia Flota Bałtycka ewakuowała pod ogniem Tallinn, tracąc dziesiątki statków, a 8 września niemiecka dywizja zmotoryzowana zajęła Szlisselburg nad jeziorem Ładoga. Lądowe połączenia Leningradu z resztą kraju zostały przecięte. Od północy, na Przesmyku Karelskim, stanęli Finowie marsz. Carla Gustafa Mannerheima, którzy zatrzymali się tam w pobliżu dawnej granicy, a na wschód od Ładogi doszli do rzeki Świr. We wrześniu do miasta przyleciał Żukow, który zastąpił Woroszyłowa i razem z sekretarzem partii Andriejem Żdanowem zorganizował obronę. Hitler nie zamierzał jednak szturmować miasta. Pod koniec września niemieckie dowództwo postanowiło je otoczyć, ostrzeliwać i zagłodzić, a ewentualnej kapitulacji nie przyjmować. Tak zaczęła się blokada Leningradu. 8 listopada Niemcy zajęli Tichwin, przez który szły dostawy dla miasta, i od tej pory zaopatrywać je można było tylko przez jezioro, a od drugiej połowy listopada drogą po lodzie, nazwaną Drogą Życia.

Na południu wojska rumuńskie od 8 sierpnia oblegały Odessę. Zdobyły ją dopiero 16 października, gdy radziecki garnizon ewakuował się morzem na Krym, i straciły pod jej murami ponad 90 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Niemiecka 11 Armia, którą po śmierci gen. Eugena von Schoberta objął Manstein, przełamała obronę Przesmyku Perekopskiego i do połowy listopada zajęła prawie cały Krym poza Sewastopolem. Kleist okrążył na początku października nad Morzem Azowskim dwie radzieckie armie, 24 października Niemcy zajęli Charków, a 21 listopada Rostów nad Donem, bramę na Kaukaz. Tydzień później kontratak radzieckiego Frontu Południowego wyparł ich z miasta. Rundstedt wycofał wojska nad rzekę Mius wbrew woli Hitlera i 1 grudnia stracił dowództwo. Bitwa o Rostów była pierwszym poważnym odwrotem Wehrmachtu w tej wojnie.

Tajfun i zatrzymanie pod Moskwą

Po Kijowie Hitler wrócił do Moskwy. Natarcie, nazwane operacją „Tajfun”, zaczęło się 30 września na południu i 2 października na głównym kierunku. Wzmocniona Grupa Armii „Środek” liczyła blisko dwa miliony żołnierzy. Już 3 października Guderian wziął Orzeł, a 7 października zamknęły się dwa wielkie kotły pod Wiaźmą i Briańskiem. Niemcy podali, że wzięli w nich ponad 600 tysięcy jeńców, a ich propaganda ogłosiła, że wojna na wschodzie jest rozstrzygnięta. Między Wiaźmą a Moskwą prawie nie było wojsk. 10 października dowództwo Frontu Zachodniego objął Żukow, który zbierał każdą jednostkę na linię pod Możajskiem. 15 października Państwowy Komitet Obrony postanowił ewakuować z Moskwy rząd, ministerstwa i korpus dyplomatyczny do Kujbyszewa (Samara). Następnego dnia w mieście wybuchła panika, a 19 października ogłoszono w nim stan oblężenia. Stalin został na Kremlu, a 7 listopada przyjął na placu Czerwonym tradycyjną defiladę w rocznicę rewolucji, z której oddziały szły prosto na front.

W połowie października zaczęła się rasputica, jesienne roztopy, które zamieniły drogi w błoto. Pod koniec miesiąca niemieckie natarcie utknęło. Gdy na początku listopada chwycił mróz, Niemcy ruszyli znowu. 15 listopada uderzyli na północ od Moskwy, a 18 listopada Guderian na Tułę, której nie zdołał zdobyć. Pod koniec listopada niemieckie czołówki przekroczyły na północ od miasta kanał Moskwa–Wołga, a na początku grudnia patrole dochodziły do przedmieść stolicy w rejonie Chimek. Na tym skończyły się siły. Niemieckie dywizje miały często połowę stanów albo mniej, czołgi stawały bez paliwa, a żołnierze bez zimowych mundurów zamarzali przy temperaturach spadających do minus 30 stopni i niżej. Tymczasem Stawka zgromadziła za Moskwą nowe armie. Część dywizji przyszła z Syberii i Dalekiego Wschodu, bo jesienią Stalin, także dzięki meldunkom Sorgego, uzyskał pewność, że Japonia nie zaatakuje ZSRR.

5 grudnia wojska Frontu Kalinińskiego gen. Iwana Koniewa uderzyły na północnym skrzydle Grupy Armii „Środek”, a następnego dnia do natarcia przeszły wojska Żukowa. Operacja „Barbarossa” się skończyła. 8 grudnia Hitler nakazał przejście do obrony na całym froncie wschodnim.

Wojna na wyniszczenie

Od pierwszych dni za frontem trwało ludobójstwo. Einsatzgruppen, bataliony policji porządkowej, brygady SS i oddziały Wehrmachtu rozstrzeliwały najpierw żydowskich mężczyzn, komunistów i „podejrzanych”, a od sierpnia całe społeczności żydowskie, z kobietami i dziećmi. Pod Kamieńcem Podolskim zabito pod koniec sierpnia ponad 23 tysiące Żydów, w wąwozie Babi Jar pod Kijowem 29–30 września według niemieckiego meldunku 33 771, w Odessie w październiku wojska rumuńskie według różnych szacunków 25–34 tysiące, w lesie Rumbula pod Rygą na przełomie listopada i grudnia około 25 tysięcy. Według szacunków historyków do końca 1941 roku na zajętych ziemiach radzieckich zamordowano co najmniej pół miliona Żydów. W pierwszych tygodniach w pogromach, często podżeganych przez Niemców, brała udział także część miejscowej ludności: na Litwie, we Lwowie i w innych miastach Galicji Wschodniej, a w lipcu w miasteczkach Łomżyńskiego, jak Radziłów i Jedwabne, gdzie Żydów mordowali, w obecności i z inspiracji Niemców, ich polscy sąsiedzi.

Równie straszny był los jeńców radzieckich. Do końca 1941 roku Niemcy wzięli ich około 3,3 miliona. Trzymani pod gołym niebem, za drutami, prawie bez jedzenia, umierali z głodu, chorób i zimna, a komisarzy i Żydów wśród nich wyłapywano i rozstrzeliwano. Do lutego 1942 roku zmarło około dwóch milionów z nich. Od września na radzieckich jeńcach w Auschwitz próbowano gazu Cyklon B. Okupanci rabowali żywność, palili wsie w odwecie za akcje partyzantów i brali zakładników. ZSRR odpowiadał własnym terrorem: oprócz mordów w więzieniach jesienią 1941 roku deportował na wschód Niemców nadwołżańskich i inne grupy uznane za niepewne.

Straty

Dane o stratach różnią się w zależności od źródła i okresu, który obejmują. Według niemieckich meldunków sanitarnych, przytaczanych przez historyków, wojska lądowe straciły na wschodzie w 1941 roku około 186 tysięcy zabitych, 40 tysięcy zaginionych i 655 tysięcy rannych, razem blisko 880 tysięcy ludzi, czyli ponad jedną czwartą sił, z którymi zaczęły kampanię. Halder oceniał straty do końca listopada na około 740 tysięcy. Luftwaffe straciła około 2800 samolotów, a wojska lądowe około 2700 czołgów. Rumunia straciła ponad 110 tysięcy ludzi, w większości pod Odessą.

Straty radzieckie były wielokrotnie wyższe. Według rosyjskich zestawień opartych na archiwach (Grigorij Kriwoszejew) w 1941 roku Armia Czerwona straciła bezpowrotnie około 3,1 miliona żołnierzy, w tym ponad 2,3 miliona zaginionych i wziętych do niewoli, a kolejne 1,3 miliona rannych i chorych. Utraciła też około 20 tysięcy czołgów i 21 tysięcy samolotów. Pod okupację dostały się obszary, na których przed wojną mieszkało około 40 procent ludności ZSRR i powstawała znaczna część jego węgla, stali i zboża.

Znaczenie

Operacja „Barbarossa” była największym zwycięstwem operacyjnym i zarazem największą porażką strategiczną Wehrmachtu. Armia Czerwona i państwo radzieckie przetrwały pierwszy cios, a Rzesza, która miała pobić ZSRR w kilka tygodni, utknęła w wojnie na wyniszczenie z przeciwnikiem dysponującym większymi zasobami ludzi i przemysłu. Po klęsce pod Moskwą Hitler odwołał Brauchitscha i 19 grudnia 1941 roku sam objął dowództwo wojsk lądowych. 11 grudnia, kilka dni po japońskim ataku na Pearl Harbor, wypowiedział wojnę Stanom Zjednoczonym. Latem 1942 roku Niemcy uderzyli ponownie, już tylko na południu, ku Wołdze i Kaukazowi. Ofensywa ta skończyła się klęską pod Stalingradem.

Atak na ZSRR zmienił też układ sił politycznych. Wielka Brytania 12 lipca 1941 roku zawarła z ZSRR układ o wspólnej walce, a pod koniec sierpnia do Archangielska przypłynął pierwszy konwój z pomocą. Dla Polski oznaczał koniec okupacji radzieckiej i początek okupacji całego kraju przez Niemców, ale też zwrot w stosunkach z Moskwą. Rząd gen. Władysława Sikorskiego zawarł 30 lipca układ z ZSRR, a z Polaków zwolnionych z łagrów i zesłania zaczęto formować polską armię w ZSRR. Wojna na wschodzie, która zaczęła się 22 czerwca 1941 roku, trwała prawie cztery lata. Była najkrwawszym frontem drugiej wojny światowej i pochłonęła według najczęściej przyjmowanych szacunków życie około 26–27 milionów obywateli ZSRR. Na zajętych w 1941 roku ziemiach Niemcy rozpoczęli też masową, zorganizowaną zagładę Żydów, którą w następnych latach rozszerzyli na całą okupowaną Europę.