Kinmochi Saionji

Książę Kinmochi Saionji był potomkiem starej arystokracji dworskiej z Kioto, przyjacielem z dzieciństwa cesarza Mutsuhito i najbardziej liberalnym z japońskich mężów stanu swojej epoki. Dziesięć lat studiował we Francji, gdzie poznał między innymi Georges’a Clemenceau, i do końca życia pozostał zwolennikiem monarchii konstytucyjnej, rządów partyjnych i współpracy z Zachodem. Dwukrotnie był premierem, w 1919 roku stał na czele delegacji japońskiej na konferencji pokojowej w Paryżu, a jako ostatni z genrō, nieformalnych doradców tronu, przez kilkanaście lat wskazywał cesarzowi kandydatów na premiera. W latach dwudziestych dzięki niemu rządziły w Japonii partie parlamentarne. W latach trzydziestych próbował powstrzymać wojsko, które opanowało Mandżurię i przejmowało władzę w państwie, ale nie odważył się rzucić przeciw niemu autorytetu cesarza. Zmarł w listopadzie 1940 roku, dwa miesiące po zawarciu przez Japonię sojuszu z Niemcami i Włochami, przed którym ostrzegał.

Arystokrata i rebeliant

Urodził się 7 grudnia 1849 roku w Kioto jako drugi syn Tokudaiji Kin’ito, wysokiego rangą arystokraty dworskiego (kuge). W 1851 roku adoptowała go rodzina Saionji, gałąź tego samego starego rodu Fujiwara. Wychowywał się przy dworze cesarskim, gdzie był towarzyszem zabaw młodego księcia, przyszłego cesarza Meiji. Już jako młodzieniec uchodził za buntownika: ćwiczył szermierkę, co arystokraci z Kioto uważali za prostackie, i czytał zakazane książki. W 1867 roku nakłaniał dwór do walki z siogunatem, a w czasie wojny boshin dziewiętnastoletni Saionji dowodził w imieniu cesarza oddziałami, które przyjmowały kapitulację zwolenników siogunatu w kilku prowincjach. W 1869 roku założył w Kioto prywatną szkołę Ritsumeikan, którą władze wkrótce zamknęły. Jego sekretarz założył później szkołę pod tą samą nazwą, z której wyrósł dzisiejszy Uniwersytet Ritsumeikan.

Dziesięć lat we Francji

W 1871 roku przybył do Paryża, w czasie gdy miasto dochodziło do siebie po Komunie Paryskiej, i spędził we Francji blisko dziesięć lat. Studiował prawo na Sorbonie pod kierunkiem radykalnego prawnika Émile’a Acollasa, za którego pośrednictwem poznał między innymi Clemenceau. Francja uczyniła go liberałem: przekonanym zwolennikiem rządów prawa, konstytucji i parlamentu. Do Japonii wrócił w październiku 1880 roku. W marcu 1881 roku założył razem z publicystą Chōminem Nakae dziennik „Tōyō Jiyū Shinbun” („Wolna Gazeta Wschodu”), który wspierał ruch na rzecz praw ludu, ale po kilku tygodniach musiał się z niego wycofać pod naciskiem dworu, któremu nie podobało się, że arystokrata redaguje radykalne pismo.

Od tej pory działał w obozie rządowym, pod opieką Hirobumiego Itō. W 1882 roku towarzyszył mu w osiemnastomiesięcznej podróży po Europie, w czasie której Itō badał konstytucje państw europejskich przed napisaniem japońskiej. Potem był posłem w Austro-Węgrzech, a w latach 1887–1891 w Niemczech. W 1894 roku wszedł do drugiego rządu Itō jako minister oświaty. Starał się ograniczyć w szkołach nauczanie klasyków konfucjańskich i rozszerzyć naukę angielskiego. Gdy chorował minister spraw zagranicznych Munemitsu Mutsu, Saionji kierował ministerstwem, a w 1896 roku formalnie objął jego tekę. W latach 1900–1903 przewodniczył Tajnej Radzie.

Premier ery Kei-En

W 1900 roku Itō założył partię Rikken Seiyūkai, a w 1903 roku przekazał jej przywództwo Saionjiemu. Przez kolejne dziesięć lat Saionji i generał Tarō Katsura, protegowany marszałka Aritomo Yamagaty, wymieniali się na stanowisku premiera. Okres ten nazwano od pierwszych znaków ich nazwisk erą Kei-En. Katsura reprezentował armię i biurokrację, Saionji partię, która miała większość w parlamencie, a obie strony porozumiewały się za kulisami. Po zakończeniu wojny z Rosją i zamieszkach w Tokio wywołanych traktatem z Portsmouth Katsura ustąpił, a 7 stycznia 1906 roku Saionji po raz pierwszy został premierem.

Jego pierwszy rząd próbował ograniczyć wpływy wojska w Mandżurii i zastąpić tam zarząd wojskowy cywilnym. W 1907 roku zawarł ze Stanami Zjednoczonymi „porozumienie dżentelmeńskie”, w którym Japonia zobowiązała się ograniczyć emigrację do Ameryki. Ten sam rząd w lipcu 1907 roku, po wysłaniu przez cesarza Gojonga tajnych emisariuszy na konferencję w Hadze, zmusił go do abdykacji i narzucił Korei nowy układ, który oddawał jej rząd pod japoński nadzór. Była to ostatnia prosta do aneksji Korei w 1910 roku. W lipcu 1908 roku, gdy Yamagata i inni genrō odrzucili jego budżet, Saionji ustąpił, polecając na swoje miejsce Katsurę.

Drugi raz stanął na czele rządu 30 sierpnia 1911 roku. Tym razem doszło do otwartego konfliktu z wojskiem. Armia, wspierana przez Yamagatę, zażądała pieniędzy na dwie nowe dywizje w Korei. Rząd odmówił, minister armii podał się do dymisji, a wojsko nie wskazało następcy. Ponieważ według ówczesnych przepisów ministrem armii mógł być tylko generał, rząd musiał upaść. Saionji złożył dymisję w grudniu 1912 roku. Był to pierwszy wyraźny przykład tego, jak armia może obalić rząd, odmawiając ministra. Po ten sam sposób sięgnęła później, gdy w 1936 roku przywrócono wymóg, by ministrem armii był generał w czynnej służbie: w 1937 roku nie dopuściła do powstania rządu generała Kazushige Ugakiego, a w 1940 roku obaliła gabinet admirała Mitsumasy Yonaia. Upadek gabinetu Saionjiego wywołał kryzys polityczny, w którym fala protestów obaliła trzeci rząd Katsury.

Genrō i Paryż

W grudniu 1912 roku cesarski reskrypt zaliczył Saionjiego do grona genrō, starszych mężów stanu, którzy doradzali cesarzowi przy wyborze premiera. Był jedynym arystokratą dworskim w tym gronie i ostatnim, którego do niego powołano. W 1914 roku zrezygnował z przewodnictwa Seiyūkai i wycofał się z bieżącej polityki, choć wciąż miał wpływ na decyzje zza kulis.

18 grudnia 1918 roku Saionji został pierwszym pełnomocnikiem Japonii na konferencję pokojową w Paryżu. O wyborze zadecydował jego prestiż i znajomości na Zachodzie, przede wszystkim przyjaźń z Clemenceau. Na posiedzeniu otwierającym konferencję 18 stycznia 1919 roku wybrano go zaocznie na jednego z czterech wiceprzewodniczących, bo z Japonii wypłynął dopiero 14 stycznia, a do Paryża dotarł 2 marca. Delegacją faktycznie kierował jego zastępca, baron Nobuaki Makino. Saionji, już blisko siedemdziesięcioletni i schorowany, nie uczestniczył w obradach Rady Czterech, a jego rola była przede wszystkim reprezentacyjna i mediacyjna. Koordynował jednak stanowisko delegacji i bronił jej decyzji przed krytyką z Tokio.

Japonia zabiegała w Paryżu o dwie sprawy: o przejęcie dawnych niemieckich praw w chińskiej prowincji Szantung i niemieckich wysp na Pacyfiku na północ od równika oraz o wpisanie do paktu Ligi Narodów zasady równości ras. Tę drugą zablokował sprzeciw Australii, której premier Billy Hughes obawiał się, że otworzy drogę japońskiej imigracji, a prezydent Woodrow Wilson uznał, że poprawka wymaga jednomyślności. W sprawie Szantungu Japończycy zagrozili wyjazdem z konferencji i Wilson ustąpił, a traktat wersalski przyznał Japonii niemieckie prawa w tej prowincji. Wyspy na Pacyfiku Japonia otrzymała jako mandat Ligi Narodów. Saionji, wbrew instrukcjom z Tokio, które uzależniały udział Japonii w Lidze Narodów od spełnienia jej żądań, był gotów ustąpić, byle tylko Japonia weszła do nowego porządku międzynarodowego. W delegacji był też jego młody protegowany, książę Fumimaro Konoe, który jeszcze przed konferencją opublikował esej przeciw „pokojowi skrojonemu na miarę Anglików i Amerykanów”. Saionji radził mu, by zachował takie poglądy dla siebie. 24 sierpnia 1919 roku wrócił do Tokio, a we wrześniu 1920 roku otrzymał tytuł księcia (kōshaku).

Ostatni genrō

W latach dwudziestych wpływy Saionjiego sięgnęły szczytu. Po śmierci Yamagaty w 1922 roku i Masayoshiego Matsukaty w 1924 roku został jedynym żyjącym genrō, a jego ludzie, wśród nich Makino jako lord strażnik pieczęci, zajęli najważniejsze urzędy dworskie. Poparł podróż następcy tronu Hirohito do Europy w 1921 roku. Od 1924 roku konsekwentnie rekomendował na premiera przywódcę partii, która miała większość w parlamencie, i nazywał to „normalną drogą rządów konstytucyjnych”. Polityka zagraniczna tego okresu, oparta na współpracy z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi i na nieingerowaniu w sprawy Chin, odpowiadała jego poglądom.

Pierwszy wielki cios przyszedł w 1928 roku, gdy oficerowie Armii Kwantuńskiej zamordowali mandżurskiego przywódcę Zhang Zuolina. Saionji domagał się ukarania winnych, a gdy premier Giichi Tanaka tego nie zrobił, doprowadził do jego upadku w 1929 roku, wykorzystując niezadowolenie cesarza. W 1930 roku poparł rząd, który wbrew sztabowi marynarki ratyfikował traktat londyński o ograniczeniu zbrojeń morskich. Po incydencie mukdeńskim we wrześniu 1931 roku, gdy Armia Kwantuńska na własną rękę zajęła Mandżurię, Saionji nie zgodził się jednak, by cesarz osobiście wystąpił przeciw armii. Uważał, że takie wystąpienie nie odniosłoby skutku, a skompromitowałoby tron i mogło zagrozić samej monarchii. Po zabójstwie premiera Tsuyoshiego Inukaia w maju 1932 roku zrezygnował z rekomendowania przywódców partyjnych i wskazał admirała Makoto Saitō na czele rządu „jedności narodowej”. Był to koniec rządów partyjnych w przedwojennej Japonii.

W czasie zamachu 26 lutego 1936 roku młodzi oficerowie zamordowali kilku jego najbliższych współpracowników, w tym byłego premiera Saitō i ministra finansów Korekiyo Takahashiego. Saionji był na liście celów, ale nie został zaatakowany. Na wieść o zamachu schronił się w budynku władz prefektury Shizuoka. Od tego czasu jego wpływ słabł. W 1937 roku poparł kandydaturę Konoe na premiera, ale wkrótce zerwał ze swoim dawnym protegowanym, który wciągnął Japonię w wojnę z Chinami. Krytykował pakt antykominternowski z Niemcami i ostrzegał, że sojusz z Niemcami i Włochami zrazi do Japonii Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone. Jego rady coraz częściej ignorowano. We wrześniu 1940 roku rząd Konoe zawarł pakt trzech. Saionji zmarł 24 listopada 1940 roku w swojej willi Zagyosō w Okitsu, w wieku 90 lat. Pochowano go w uroczystym pogrzebie państwowym.

Znaczenie

Saionji uosabiał nadzieję, że Japonia stanie się monarchią konstytucyjną na wzór brytyjski i równoprawnym członkiem wspólnoty państw zachodnich. W Paryżu w 1919 roku Japonia osiągnęła szczyt tej drogi: zasiadła wśród pięciu mocarstw i weszła do Rady Ligi Narodów. Zarazem właśnie tam odrzucenie zasady równości ras dało japońskim nacjonalistom argument, że Zachód nigdy nie uzna Japończyków za równych, a młodzi ludzie z jego otoczenia, jak Konoe, wyciągnęli z Paryża inne wnioski niż on.

Historycy spierają się o jego postawę w latach trzydziestych. Jedni zarzucają mu, że nie wykorzystał autorytetu cesarza, gdy można było jeszcze zatrzymać armię, i że w 1932 roku sam zakończył epokę rządów partyjnych. Inni, jak brytyjska historyczka Lesley Connors, uważają, że trafnie ocenił, iż otwarte wystąpienie tronu przeciw wojsku zakończyłoby się klęską i zniszczyło monarchię. Pewne jest, że jego śmierć w 1940 roku zbiegła się z końcem świata, który budował: rok później Japonia zaatakowała Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię. Dzienniki jego sekretarza Kumao Harady, który przez lata notował rozmowy księcia z politykami i dworem, posłużyły po wojnie jako dowód przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu i są jednym z najważniejszych źródeł do dziejów japońskiej drogi do wojny.