Tamemoto Kuroki

Tamemoto Kuroki był jednym z czterech dowódców armii, którzy w latach 1904–1905 pobili Rosjan w Mandżurii, i z nich wszystkich najbardziej zaczepnym. Jego 1 Armia wylądowała w Korei w pierwszych dniach wojny rosyjsko-japońskiej, zajęła półwysep i 1 maja 1904 roku nad graniczną rzeką Jalu odniosła pierwsze lądowe zwycięstwo Japończyków nad armią europejskiego mocarstwa. W kolejnych bitwach pod Liaoyangiem, nad Szaho i pod Mukdenem nacierał na rosyjskie skrzydło, a Rosjanie, którzy bali się jego śmiałych manewrów, przezywali go „Kurokinem”. Kuroki nie był politykiem i niewiele wpływał na kierunek japońskiej polityki, ale jego marsz przez Koreę był pierwszym krokiem do zamiany półwyspu w japońską kolonię, a zwycięstwa, które odniósł, umocniły w Japonii przekonanie, że zaczepny duch może pokonać każdego przeciwnika.

Samuraj z Satsumy

Urodził się 3 maja 1844 roku w Kagoshimie, w samurajskiej dzielnicy Kajiya-chō, z której wyszło wielu przywódców ery Meiji, między innymi Takamori Saigō, marszałek Iwao Ōyama i admirał Heihachirō Tōgō. Był trzecim synem samuraja Chōsy Tameemona służącego książętom Shimazu, władcom domeny Satsuma, i został adoptowany przez rodzinę Kuroki, której nazwisko przyjął.

W wojnie boshin, która w latach 1868–1869 obaliła siogunat, dowodził niewielkim oddziałem strzelców Satsumy. W styczniu 1868 roku walczył w bitwie pod Toba-Fushimi koło Kioto, od której zaczęła się wojna, a wiosną przy szturmie zamku Utsunomiya na północ od Edo.

Oficer armii cesarskiej

W 1871 roku Kuroki wstąpił jako kapitan do nowej armii cesarskiej i trafił do Gwardii. Awansował szybko i w 1875 roku jako pułkownik objął dowództwo 12 pułku piechoty. W 1877 roku, podczas buntu Satsumy, poprowadził swój pułk przeciw powstańcom Saigō, ziomkom z rodzinnej Kagoshimy. W 1885 roku został generałem majorem, a w 1893 roku generałem porucznikiem i dowódcą 6 Dywizji w Kumamoto. Ożenił się z przybraną córką premiera Kiyotaki Kurody, jednego z przywódców stronnictwa Satsumy.

W wojnie chińsko-japońskiej jego 6 Dywizja dołączyła na początku 1895 roku do 2 Armii generała Ōyamy w Szantungu i wzięła udział w oblężeniu portu wojennego Weihaiwei, gdzie w lutym skapitulowała chińska Flota Beiyang. Po wojnie Kuroki dostał tytuł barona. Dowodził potem Dywizją Gwardii i okręgiem zachodnim, a w listopadzie 1903 roku, gdy wojna z Rosją była coraz bliższa, awansował na generała.

Jalu

Gdy w lutym 1904 roku wybuchła wojna, Kuroki objął dowództwo 1 Armii, złożonej z Dywizji Gwardii oraz 2 i 12 Dywizji. Jej pierwsze oddziały wylądowały w koreańskim porcie Czemulpo już 8 lutego, w dniu ataku na Port Artur, i zajęły Seul. Korea, która w styczniu ogłosiła neutralność, została zmuszona do zawarcia protokołu, który pozwalał Japończykom korzystać z jej terytorium do prowadzenia wojny. Armia Kurokiego przemaszerowała przez półwysep na północ i pod koniec kwietnia stanęła nad Jalu, rzeką oddzielającą Koreę od Mandżurii.

Na drugim brzegu czekał rosyjski Oddział Wschodni generała Michaiła Zasulicza, liczący około 25 tysięcy ludzi. Kuroki miał prawie dwukrotną przewagę i starannie przygotował przeprawę. Jego saperzy zbudowali mosty pontonowe, a pozorowane prace przy przeprawie odciągały uwagę i ogień Rosjan. Japończycy dobrze rozpoznali pozycje przeciwnika, a ciężkie haubice ustawili w ukryciu. 30 kwietnia i 1 maja 1 Armia przeprawiła się przez rzekę i w bitwie nad rzeką Jalu rozbiła Rosjan, którzy stracili około 2,7 tysiąca zabitych, rannych i jeńców oraz 21 z 24 dział polowych, które wzięły udział w bitwie. Japończycy stracili około tysiąca ludzi.

Sama bitwa nie była wielka, ale miała ogromne znaczenie. Była pierwszym lądowym starciem wojny i pierwszym od stuleci zwycięstwem armii azjatyckiej nad armią europejskiego mocarstwa. Rozwiała przekonanie, rozpowszechnione w Rosji i w Europie, że Japończycy będą łatwym przeciwnikiem, a wojna krótka. Przy kwaterze Kurokiego przebywali zagraniczni obserwatorzy wojskowi, między innymi brytyjski generał Ian Hamilton, który w wydanych potem wspomnieniach z wielkim uznaniem opisywał japońskiego dowódcę i jego armię. Dziesięć lat później Hamilton dowodził wojskami Ententy w nieudanej operacji w Dardanelach.

Liaoyang, Szaho i Mukden

Latem 1904 roku 1 Armia przeszła przez górskie przełęcze w kierunku Liaoyangu, głównej bazy rosyjskiej w południowej Mandżurii. Pod Liaoyangiem, gdzie bitwa trwała od 25 sierpnia do 3 września, Kuroki tworzył prawe skrzydło wojsk marszałka Ōyamy. Gdy armie Yasukaty Oku i Michitsury Nozu atakowały rosyjskie pozycje od południa, Kuroki przeprawił się z częścią sił przez rzekę Taizi na wschód od miasta i zagroził rosyjskiej linii odwrotu na północ. O wzgórze Manjuyama toczyły się zacięte walki, ale Aleksiej Kuropatkin, przeceniając siły Kurokiego, uznał, że grozi mu okrążenie, i 3 września nakazał odwrót do Mukdenu.

W październiku Kuropatkin uderzył nad rzeką Szaho właśnie na prawe skrzydło Kurokiego, chcąc je obejść. Kuroki trafnie ocenił zamiary Rosjan i utrzymał pozycje, a kontrnatarcie pozostałych armii japońskich odrzuciło Rosjan. W bitwie pod Mukdenem, od 20 lutego do 10 marca 1905 roku, 1 Armia nacierała na wschód od kolei na wojska generała Nikołaja Liniewicza, wiążąc je nocnymi atakami i infiltracją. Kuroki tak chętnie posuwał się naprzód, że kwatera główna kilka razy wstrzymywała jego natarcia. Ostatecznie Rosjanie opuścili Mukden. Kilka miesięcy później wojnę zakończył traktat z Portsmouth.

Po wojnie

Kuroki wyszedł z wojny jako jeden z jej najsłynniejszych dowódców, znany także za granicą. W 1906 roku dostał wysokie odznaczenia japońskie i brytyjski Order św. Michała i św. Jerzego. W 1907 roku odwiedził Stany Zjednoczone, gdzie podejmowano go z honorami, a we wrześniu tego roku otrzymał tytuł hrabiego. W odróżnieniu od Ōyamy, Oku i Nozu nie dostał jednak, podobnie jak Maresuke Nogi, godności marszałka (gensui). Japońskie źródła tłumaczą to różnie: jego szorstkim i porywczym charakterem, który nie zjednywał mu przyjaciół w dowództwie, albo niechęcią samego Kurokiego do tytułów honorowych. Część autorów widzi w tym także skutek rywalizacji stronnictw Satsumy i Chōshū w armii.

W 1909 roku przeszedł do rezerwy. Od 1917 roku zasiadał w Tajnej Radzie, która doradzała cesarzowi w sprawach konstytucyjnych i traktatowych. Zmarł 3 lutego 1923 roku w Tokio na zapalenie płuc po grypie, w wieku 78 lat.

Kuroki zapisał się w pamięci jako wcielenie dawnej śmiałości samurajów z Satsumy. Krążyła o nim anegdota, że gdy cesarz Mutsuhito dla żartu wyzwał go na pojedynek w zapasach sumo, generał bez wahania rzucił władcę na ziemię.

Znaczenie

Kuroki był sprawnym i odważnym dowódcą liniowym, a nie twórcą strategii czy polityki. Jego znaczenie dla drogi do drugiej wojny światowej leży w tym, co osiągnęła jego armia. Marsz 1 Armii przez Koreę w 1904 roku zamienił formalnie neutralne królestwo w japońskie zaplecze wojenne i otworzył drogę do protektoratu w 1905 roku i aneksji Korei w 1910 roku. Zwycięstwo nad Jalu pokazało światu, że Japonia jest mocarstwem wojskowym, a jej żołnierze potrafią pobić Europejczyków. W samej Japonii zwycięstwa Kurokiego i innych dowódców z lat 1904–1905 stały się wzorem, do którego odwoływała się armia w latach 30.: przekonaniem, że śmiałe natarcie i duch bojowy pokonają liczniejszego przeciwnika. W 1904 roku to przekonanie się sprawdziło. W wojnie z Chinami i Stanami Zjednoczonymi w latach 1937–1945 zaprowadziło armię japońską do katastrofy.