Tibor Szamuely

Tibor Szamuely był najbardziej bezwzględnym z przywódców Węgierskiej Republiki Rad. W 1919 roku, mając dwadzieścia osiem lat, jako zastępca komisarza wojny, a potem ludowy komisarz, jeździł po kraju pociągiem pancernym z oddziałem „chłopców Lenina” i rozprawiał się z buntującymi się chłopami i rzekomymi kontrrewolucjonistami. Jego nazwisko stało się symbolem czerwonego terroru, a jego teksty, w których wzywał do topienia kontrrewolucji we krwi, przytaczano przez całe dwudziestolecie. Nie przeżył upadku republiki: 2 sierpnia 1919 roku, zatrzymany po nielegalnym przekroczeniu granicy austriackiej, zginął od kuli z własnego rewolweru. Dla reżimu Miklósa Horthyego był uosobieniem „żydowskiego bolszewizmu”, którym usprawiedliwiano biały terror i antysemicką politykę, dla komunistycznych Węgier po 1945 roku bohaterem i męczennikiem rewolucji.

Dziennikarz z Nyíregyházy

Urodził się 27 grudnia 1890 roku w Nyíregyházie na północnym wschodzie Węgier, w żydowskiej rodzinie kupieckiej. Ojciec, Lajos Szamueli, handlował płodami rolnymi. Tibor był najstarszym z kilku synów. Szkołę średnią ukończył w 1908 roku w Győrze. Wcześnie zaczął pisać do gazet. W lokalnym piśmie komitatu Szabolcs opisywał warunki pracy robotników, potem pracował w socjaldemokratycznej „Népszavie”, gdzie za swoje artykuły miał kłopoty z prawem, i w antyklerykalnym tygodniku wydawanym w Nagyváradzie, czyli dzisiejszej Oradei. Od 1913 roku był zagranicznym korespondentem „Népszavy”. Podpisywał się pseudonimem „Tiborcz”. Należał do pokolenia młodych lewicowych intelektualistów, które przed wojną skupiało się wokół partii socjaldemokratycznej, ale gardziło jej umiarkowaniem.

Niewola i rewolucja w Rosji

W 1914 roku Szamuely został powołany do armii austro-węgierskiej. W maju 1915 roku dostał się na froncie wschodnim do rosyjskiej niewoli i trafił do obozów jenieckich w Zabajkalu, w okolicach Czyty i Daurii. Agitował wśród jeńców za socjalizmem. Po rewolucji październikowej przyłączył się do bolszewików. Od stycznia 1918 roku był w Moskwie, gdzie razem z Bélą Kunem kierował węgierską grupą komunistyczną przy partii bolszewików i zajmował się sprawami jeńców wojennych. Od kwietnia 1918 roku obaj wydawali gazetę „Szociális Forradalom” („Rewolucja Socjalna”), skierowaną do setek tysięcy węgierskich jeńców w Rosji. Werbowali ich do Armii Czerwonej i oddziałów międzynarodowych, które walczyły w wojnie domowej po stronie bolszewików.

Szamuely wyróżniał się radykalizmem. W maju 1918 roku mówił do jeńców, że kto nie zostanie żołnierzem rewolucji, w Rosji czy w kraju, ten jest wrogiem, z którym trzeba prowadzić bezlitosną walkę. Wśród Węgrów w Rosji krążyły relacje, że kazał rozstrzelać oficerów, którzy sprzeciwiali się werbunkowi do Armii Czerwonej. Pod koniec 1918 roku, po rozpadzie monarchii habsburskiej, wyruszył na zachód. Część biografów podaje, że po drodze przebywał w Niemczech i stykał się ze spartakusowcami. 3 stycznia 1919 roku dotarł do Budapesztu i wszedł do Komitetu Centralnego Partii Komunistów na Węgrzech, założonej w listopadzie przez Kuna.

Na czele terroru

Gdy po starciach przed redakcją „Népszavy” 20 lutego 1919 roku policja aresztowała Kuna i większość kierownictwa, Szamuely pozostał na wolności, kierował partią w półkonspiracji i tworzył uzbrojone grupy. W lutym napisał w komunistycznej gazecie „Vörös Újság” słowa, które potem przez lata przytaczano jako dowód jego okrucieństwa: kontrrewolucjonistów trzeba bić, gdziekolwiek się ich znajdzie, a zanim zdążą zdławić rewolucję, trzeba ich utopić we własnej krwi.

Po proklamacji Republiki Rad 21 marca 1919 roku Szamuely został jednym z dwóch zastępców ludowego komisarza wojny Józsefa Pogánya. Na początku kwietnia, gdy zastępcy zostali pełnoprawnymi komisarzami, wszedł do Rewolucyjnej Rady Rządzącej i w kolejnych tygodniach był, obok innych, ludowym komisarzem wojny, a potem oświaty. Jego prawdziwą domeną było jednak bezpieczeństwo nowej władzy. 21 kwietnia, gdy armia rumuńska przełamywała front w Siedmiogrodzie, powołano komisję do utrzymania porządku i walki z kontrrewolucją na zapleczu frontu, a Szamuely otrzymał nadzwyczajne pełnomocnictwa, które pozwalały mu działać z pominięciem sądów. W przemówieniach głosił, że kto sprzeciwia się władzy proletariatu, powinien zawisnąć, a krew hartuje serca i pięść proletariatu.

Szamuely jeździł po kraju pociągiem pancernym. Towarzyszył mu oddział około dwustu uzbrojonych ludzi nazywanych „chłopcami Lenina” (Lenin-fiúk), którymi bezpośrednio dowodził József Cserny. Ich siedzibą w Budapeszcie był pałac Batthyányich. Na początku maja, po odbiciu Szolnoka, oddziały Szamuelyego rozstrzeliwały i wieszały w tym mieście i w pobliskim Abony ludzi oskarżonych o współpracę z Rumunami lub o kontrrewolucję, często po kilkuminutowym „przesłuchaniu” w wagonie pociągu. Wśród zabitych w Szolnoku był szesnastoletni Ede Mellinger, który według relacji świadków powiedział Szamuelyemu, że nie jest sędzią, lecz bestią. W czerwcu „chłopcy Lenina” i inne oddziały tłumiły bunty chłopskie w Zadunaju i między Dunajem a Cisą, a po nieudanym powstaniu kadetów akademii Ludovika w Budapeszcie 24 czerwca rząd zapowiedział, że kontrrewolucję burżuazji „utopi we krwi”. Ofiary często wieszano publicznie, a sprawcy fotografowali się przy ciałach.

Ilu ludzi zginęło z rąk Szamuelyego i jego podwładnych, nie wiadomo dokładnie. Cały czerwony terror Republiki Rad kosztował według dzisiejszych szacunków historyków od około 300–400 do niemal 600 ofiar, a górna liczba pochodzi ze spisu opracowanego w 1922 roku przez prokuratora reżimu Horthyego, który liczył wszystkie gwałtowne zgony z tego okresu. Duża część ofiar zginęła przy tłumieniu buntów, którymi kierował Szamuely lub ludzie z nim związani. Jego metody budziły sprzeciw socjaldemokratów w rządzie. Ludowy komisarz Vilmos Böhm już pod koniec kwietnia nakazał rozwiązanie oddziałów paramilitarnych, ale „chłopców Lenina” jedynie kilka razy reorganizowano, a ich działalność trwała do końca republiki.

Lot do Moskwy

W maju 1919 roku Szamuely poleciał samolotem do Rosji Sowieckiej, przelatując nad frontami wojny domowej. W Moskwie spotkał się z Włodzimierzem Leninem. Według niemieckich opracowań wyleciał 21 maja, a 26 maja rozmawiał z Leninem w czasie defilady. Następnego dnia Lenin napisał list do robotników węgierskich, w którym zalecał bezlitosne rozprawianie się z wahającymi się socjaldemokratami i z oporem „wyzyskiwaczy”, bo dyktatura proletariatu wymaga „bezlitośnie twardego, szybkiego i zdecydowanego” użycia przemocy. 31 maja Szamuely wrócił do Budapesztu z listami i instrukcjami. Podróż wzmocniła jego pozycję wśród komunistów, ale zaniepokoiła nie tylko socjaldemokratów, lecz także samego Kuna, który obawiał się rywala.

Ucieczka i śmierć

Republika upadła w wojnie z Rumunią. Po klęsce ofensywy za Cisą 1 sierpnia 1919 roku Rewolucyjna Rada Rządząca ustąpiła, a Kun z większością komisarzy wyjechał specjalnym pociągiem do Austrii, gdzie zostali internowani. Szamuely nie znalazł się w tym pociągu. Próbował uciec na własną rękę, samochodem, a potem z pomocą przemytnika. 2 sierpnia przekroczył nielegalnie granicę w okolicach Savanyúkút, dziś Bad Sauerbrunn w Burgenlandzie, który wtedy należał jeszcze do Węgier. Austriaccy żandarmi zatrzymali go w miejscowości Lichtenwörth koło Wiener Neustadt. Według oficjalnych komunikatów austriackich i węgierskich w czasie rewizji wyciągnął ukryty rewolwer i strzelił sobie w pierś. Zmarł niedługo potem, według części źródeł w szpitalu w Wiener Neustadt. Żona Kuna wspominała, że Szamuely pokazywał jej wcześniej ukrytą broń i mówił, że nie da się wziąć żywcem. Część autorów, w tym węgierski słownik biograficzny wydany w czasach komunistycznych, uważała jednak, że został zastrzelony.

Pochowano go na cmentarzu w Savanyúkút, ale miejscowi protestowali przeciw obecności grobu. 12 sierpnia ciało ekshumowano na polecenie nowych władz węgierskich, a potem pogrzebano w nieoznaczonym miejscu, którego dokładnego położenia nie ustalono. Kilka tygodni później jego brat Zoltán, aresztowany przez kontrrewolucjonistów, powiesił się w więzieniu. Dowódcę „chłopców Lenina” Csernyego i kilkunastu jego podwładnych skazano po upadku republiki na śmierć i stracono w grudniu 1919 roku w Budapeszcie.

Znaczenie

Szamuely nie przeżył Republiki Rad, ale jego postać zaważyła na całym węgierskim dwudziestoleciu. Kontrrewolucja zrobiła z niego, obok Kuna i szefa policji politycznej Ottó Korvina, główny symbol „rządów komuny”, a to, że wszyscy trzej byli pochodzenia żydowskiego, posłużyło do utożsamienia komunizmu z Żydami. Historycy zwracają uwagę, że biały terror oficerskich oddziałów Horthyego był znacznie krwawszy od czerwonego, a jego ofiarami padali w większości ludzie, którzy z terrorem Szamuelyego nie mieli nic wspólnego. Czerwony terror dał mu jednak wygodne usprawiedliwienie. Pamięć o pociągu Szamuelyego służyła węgierskiej prawicy przez ćwierć wieku jako argument przeciw każdej lewicy, a ustawy antyżydowskie, od numerus clausus z 1920 roku po prawa z lat 1938–1941, przedstawiano jako obronę narodu przed „żydowskim bolszewizmem”. Ten sam obraz chętnie wykorzystywała propaganda nazistowska w Niemczech.

Po 1945 roku role się odwróciły. Komunistyczne Węgry Mátyása Rákosiego, który w 1919 roku zasiadał razem z Szamuelym w Radzie Rządzącej, uczyniły z niego bohatera i męczennika. W 1953 roku nazwano jego imieniem ulicę w Budapeszcie, która nosiła je do 1990 roku, a w Związku Radzieckim jego imię otrzymał statek. Jego bratanek i imiennik, historyk Tibor Szamuely, urodzony w 1925 roku w Moskwie, w czasach Rákosiego spędził półtora roku w sowieckim obozie pracy, a w 1964 roku osiadł w Wielkiej Brytanii i stał się jednym z ostrych krytyków systemu sowieckiego. Dziś historycy widzą w Szamuelym przede wszystkim przykład młodego rewolucjonisty, który w rosyjskiej wojnie domowej nauczył się, że przemoc jest zwykłym narzędziem polityki, i przeniósł tę lekcję do Europy Środkowej.