Mátyás Rákosi

Mátyás Rákosi przeszedł całą drogę węgierskiego komunizmu od pierwszej rewolucji do jej stalinowskiego spełnienia. W 1919 roku, jako dwudziestosiedmiolatek, był jednym z ludowych komisarzy Węgierskiej Republiki Rad. Po jej upadku pracował w Moskwie dla Kominternu, a gdy w 1924 roku wrócił potajemnie na Węgry, spędził piętnaście lat w więzieniach admirała Miklósa Horthyego. Jego procesy uczyniły go symbolem międzynarodowego ruchu komunistycznego, a jego imię nosił węgierski batalion brygad międzynarodowych w Hiszpanii. W 1940 roku, w czasie paktu Józefa Stalina z Hitlerem, Moskwa wymieniła go na sztandary węgierskiej rewolucji z 1849 roku. Wrócił do kraju w 1945 roku za Armią Czerwoną i w ciągu kilku lat „taktyką salami” zniszczył opozycję, a potem rządził Węgrami jako „najlepszy węgierski uczeń Stalina”, w atmosferze terroru, pokazowych procesów i kultu jednostki. Jego rządy były jedną z przyczyn powstania 1956 roku. Zmarł na wygnaniu w ZSRR, odsunięty przez tych samych sowieckich protektorów, którzy wynieśli go do władzy.

Młodość

Urodził się 9 marca 1892 roku w miasteczku Ada nad Cisą w komitacie Bács-Bodrog, dziś w serbskiej Wojwodinie, jako Mátyás Rosenfeld. Był jednym z dziewięciorga dzieci żydowskiego kupca Józsefa Rosenfelda i Cecílii Léderer. W 1904 roku rodzina zmieniła nazwisko na węgierskie Rákosi. Mátyás chodził do szkoły w Sopronie, a w latach 1905–1910 do szkoły realnej w Segedynie, gdzie jednym z jego nauczycieli był poeta Mihály Babits. Potem studiował w budapeszteńskiej Akademii Handlu Wschodniego, a jako stypendysta wyjechał na praktyki do Hamburga (1912) i Londynu (1913). Znał kilka języków, co później bardzo mu się przydało. W 1910 roku wstąpił do Węgierskiej Partii Socjaldemokratycznej i działał w Kole Galileusza, stowarzyszeniu radykalnych, antymilitarystycznych studentów.

Niewola i Republika Rad

W czasie pierwszej wojny światowej służył w armii austro-węgierskiej na froncie wschodnim, a w 1915 roku dostał się do rosyjskiej niewoli. Trzy lata spędził w obozach jenieckich na Dalekim Wschodzie. W odróżnieniu od Béli Kuna czy Tibora Szamuelyego nie odegrał w Rosji większej roli wśród komunistów. W 1918 roku wydostał się z obozu, przez Piotrogród wrócił do kraju z jednym z transportów jeńców i uniknął wysłania na front włoski. Jesienią przyłączył się do Partii Komunistów na Węgrzech, założonej w listopadzie przez Kuna.

21 marca 1919 roku, gdy socjaldemokraci połączyli się z komunistami i proklamowali Republikę Rad, Rákosi został jednym z zastępców ludowego komisarza handlu. W dokumencie powołującym rząd zapisano jego nazwisko z błędem, jako „Rákossy”, bo większość socjaldemokratów go nie znała. Od 3 kwietnia był jednym z ludowych komisarzy produkcji społecznej, odpowiedzialnych za upaństwowiony przemysł. Należał do radykalnego skrzydła partii. Pod koniec lipca, w ostatnich dniach republiki, objął dowództwo Gwardii Czerwonej, która pilnowała porządku w stolicy i tłumiła opór przeciw nowej władzy. Po klęsce w wojnie z Rumunią i ustąpieniu rządu rad 1 sierpnia Rákosi 2 sierpnia uciekł do Austrii. Razem z innymi komisarzami był internowany, między innymi w zamku Karlstein.

Komintern

W maju 1920 roku dotarł przez Wiedeń do Rosji Sowieckiej. Był jednym z pierwszych, którzy osobiście zdali Włodzimierzowi Leninowi relację z węgierskiej rewolucji, a latem dwukrotnie przemawiał na II Kongresie Międzynarodówki Komunistycznej, która rok wcześniej powstała w Moskwie. Komintern wysyłał go do Niemiec, Austrii i Czechosłowacji. W styczniu 1921 roku jako jego wysłannik był na zjeździe Włoskiej Partii Socjalistycznej w Livorno, który zakończył się rozłamem i powstaniem partii komunistycznej. W latach 1921–1924 był jednym z sekretarzy Komitetu Wykonawczego Kominternu.

W grudniu 1924 roku z polecenia Kominternu wrócił nielegalnie na Węgry, żeby odbudować rozbitą partię komunistyczną. 22 września 1925 roku policja go aresztowała. W procesie z lipca i sierpnia 1926 roku skazano go na osiem i pół roku więzienia za działalność wywrotową. Gdy kara dobiegała końca, władze wytoczyły mu drugi proces, tym razem za czyny z 1919 roku, w tym za współodpowiedzialność za zabójstwa w czasie czerwonego terroru. Proces, który toczył się od 21 stycznia do 4 lutego 1935 roku, obserwowała cała Europa, a ruch komunistyczny prowadził kampanię w jego obronie. Skazano go na dożywocie. Siedział w więzieniu Csillag w Segedynie.

Imię uwięzionego Rákosiego stało się hasłem ruchu komunistycznego. W kwietniu 1937 roku węgierscy ochotnicy w Hiszpanii utworzyli batalion jego imienia, który walczył w brygadach międzynarodowych pod Huescą i nad Ebro. Jednym z komisarzy politycznych batalionu był László Rajk, którego Rákosi dwanaście lat później posłał na szubienicę.

Wymiana i wojna

W 1939 roku Węgry i ZSRR przywróciły stosunki dyplomatyczne, a po zawarciu paktu Ribbentrop-Mołotow Moskwa i Budapeszt, oba wówczas w dobrych stosunkach z Berlinem, załatwiały dawne zaległości. 30 października 1940 roku Rákosi został warunkowo zwolniony z więzienia, a 2 listopada wyjechał do Związku Radzieckiego. W zamian Moskwa oddała Węgrom sztandary armii węgierskiej z czasów rewolucji 1848–1849 roku, zdobyte przez wojska carskie po kapitulacji pod Világos w 1849 roku. 7 listopada 1940 roku Rákosi stał obok Stalina na trybunie w czasie defilady na placu Czerwonym.

W czasie wojny kierował w Moskwie węgierskimi komunistami na emigracji i należał do kierownictwa Kominternu aż do jego rozwiązania w 1943 roku. Nadzorował propagandę skierowaną do Węgier, między innymi audycje radia Kossuth, w których komuniści wzywali Węgrów do zerwania z Niemcami. W czerwcu 1941 roku Węgry przyłączyły się do niemieckiej wojny przeciw ZSRR, a w styczniu 1943 roku nad Donem rozbita została węgierska 2 Armia. W 1942 roku Rákosi ożenił się z Fieodorą Korniłową. Gdy w 1944 roku Armia Czerwona wkroczyła na Węgry, komuniści z Moskwy przygotowywali się do przejęcia władzy. Rákosi wrócił do kraju 30 stycznia 1945 roku, do Debreczyna, gdzie urzędował tymczasowy rząd, a w Budapeszcie trwało jeszcze oblężenie.

Dyktator

W lutym 1945 roku Rákosi stanął na czele Węgierskiej Partii Komunistycznej jako jej sekretarz generalny, a od 1945 do 1952 roku był wicepremierem. W wolnych wyborach w listopadzie 1945 roku komuniści dostali tylko około 17 procent głosów, a większość zdobyła Niezależna Partia Drobnych Rolników. Rákosi, opierając się na obecności wojsk sowieckich i kontroli komunistów nad policją polityczną, systematycznie niszczył przeciwników, odcinając kolejne „plasterki” opozycji, co nazwano taktyką salami. Przywódców drobnych rolników oskarżano o spisek, aresztowano lub zmuszano do emigracji. W sfałszowanych w dużej mierze wyborach w sierpniu 1947 roku komuniści zdobyli około 22 procent głosów i stali się najsilniejszą partią. 14 czerwca 1948 roku wchłonęli socjaldemokratów, tworząc Węgierską Partię Pracujących, a w 1949 roku nowa konstytucja uczyniła z Węgier republikę ludową na wzór sowiecki.

Lata 1949–1953 były na Węgrzech okresem najcięższego terroru. W lutym 1949 roku prymas kardynał József Mindszenty został skazany na dożywocie, a jesienią w pokazowym procesie skazano na śmierć Rajka, byłego ministra spraw wewnętrznych i spraw zagranicznych, oskarżonego o szpiegostwo na rzecz Jugosławii i Zachodu. Stracono go 15 października 1949 roku. Proces był częścią kampanii Stalina przeciw Josipowi Broz Ticie, a Rákosi osobiście nadzorował jego przygotowanie. Policja polityczna ÁVH aresztowała dziesiątki tysięcy ludzi, w 1951 roku wysiedlono z Budapesztu tysiące rodzin uznanych za „wrogów klasowych”, wieś zmuszano do kolektywizacji, a sądy wydały kilkaset wyroków śmierci. Rákosi otaczał się kultem wzorowanym na kulcie Stalina, a od 14 sierpnia 1952 roku był także premierem.

Upadek i wygnanie

Śmierć Stalina w marcu 1953 roku zachwiała jego pozycją. W czerwcu wezwano go do Moskwy, gdzie nowi przywódcy ZSRR zarzucili mu doprowadzenie kraju na skraj katastrofy. 4 lipca 1953 roku premierem został reformator Imre Nagy, a Rákosi zachował stanowisko szefa partii. W 1955 roku zdołał jeszcze obalić Nagya, ale po tajnym referacie Chruszczowa z lutego 1956 roku, potępiającym zbrodnie Stalina, jego dni były policzone. 18 lipca 1956 roku, pod naciskiem wysłanników Moskwy, Komitet Centralny odwołał go z funkcji pierwszego sekretarza, oficjalnie ze względu na stan zdrowia. Zastąpił go Ernő Gerő, a Rákosi wyjechał do ZSRR. Trzy miesiące później wybuchło powstanie węgierskie, stłumione przez wojska sowieckie.

Nowy przywódca Węgier, János Kádár, uznał rządy Rákosiego i jego kult jednostki za główną przyczynę „kontrrewolucji” i nie pozwolił mu wrócić. Rákosi mieszkał w różnych miastach Związku Radzieckiego, w Krasnodarze, w Tokmoku w Kirgizji i w Arzamasie, pod nadzorem i w zapomnieniu. W 1962 roku wykluczono go z partii. W 1970 roku zaproponowano mu powrót pod warunkiem wyrzeczenia się polityki, ale odmówił. Zmarł 5 lutego 1971 roku w Gorkim, dziś Niżnym Nowogrodzie. Jego prochy pochowano po cichu w Budapeszcie, na cmentarzu Farkasréti, pod samymi inicjałami, żeby grób nie padł ofiarą zemsty.

Znaczenie

Życie Rákosiego łączy pierwszą węgierską rewolucję komunistyczną z drugą. W 1919 roku był jednym z młodszych komisarzy republiki, która upadła po 133 dniach, pozostawiając po sobie strach przed bolszewizmem, na którym reżim Horthyego zbudował swoją legitymację. Proces Rákosiego w 1935 roku był dla tego reżimu okazją, by przypomnieć „zbrodnie komuny”, a dla Kominternu, by zrobić z więźnia Horthyego męczennika antyfaszyzmu. Jego wymiana na sztandary z 1849 roku w czasie paktu Hitlera ze Stalinem pokazuje z kolei, jak w latach 1939–1941 obaj dyktatorzy i ich sojusznicy potrafili się układać kosztem ideologii.

Gdy w 1945 roku Rákosi wrócił do kraju, wyniósł z doświadczeń 1919 roku jedną lekcję: tym razem komuniści nie mogli dzielić władzy i nie mogli dopuścić, by ich obalono. Węgry, które Horthy wprowadził do wojny po stronie Hitlera, zapłaciły za to nie tylko klęską nad Donem i zniszczeniem kraju, ale też tym, że znalazły się w sowieckiej strefie wpływów. Rákosi był narzędziem tej zmiany. Jego stalinowska dyktatura z lat 1948–1956 była dla Węgier jednym z najdalszych skutków drugiej wojny światowej, a powstanie 1956 roku, które wywołała, jednym z najważniejszych kryzysów zimnej wojny.