Aurél Stromfeld

Aurél Stromfeld był jednym z najzdolniejszych oficerów sztabu generalnego, jakich wydała armia Austro-Węgier, i zarazem jedną z najbardziej niezwykłych postaci węgierskiej historii XX wieku. Wykładowca taktyki w Wiedniu i nauczyciel przyszłego premiera Gyuli Gömbösa, po rozpadzie monarchii wstąpił do partii socjaldemokratycznej, a wiosną 1919 roku jako szef sztabu Armii Czerwonej Węgierskiej Republiki Rad zatrzymał Rumunów nad Cisą i poprowadził ofensywę, która wyparła Czechosłowaków z dużej części Słowacji. Gdy rząd Béli Kuna pod naciskiem ententy wycofał wojsko ze zdobytych ziem, Stromfeld ustąpił. Nowa władza Miklósa Horthyego skazała go za zdradę stanu, a on sam pod koniec życia został komunistą. Węgrzy pamiętali jednak, że to jego żołnierze w 1919 roku na kilka tygodni odzyskali Koszyce. Dla nacjonalistów był zdolnym dowódcą na służbie złej sprawy, dla komunistów po 1945 roku „czerwonym generałem”.

Młodość i akademie

Urodził się 19 września 1878 roku w Újpeście, wówczas osobnym mieście pod Budapesztem, dziś jego dzielnicy. Był trzecim dzieckiem inżyniera fabryki maszyn Schlick–Nicholson Jánosa Stromfelda i Johanny Táborszky. Rodzina była pochodzenia niemieckiego i wyznania ewangelickiego. Ojciec zmarł, gdy Aurél miał sześć lat, i chłopiec dorastał w skromnych warunkach. Po czterech klasach gimnazjum, gdy jedyną alternatywą była praca terminatora, w październiku 1892 roku wstąpił na stypendium fundacyjne do Królewskiej Węgierskiej Akademii Honwedów Ludovika w Budapeszcie. Wybrał ją świadomie zamiast szkół kadetów armii wspólnej, w których wojskiem dowodzono po niemiecku. Brat Stromfelda, János (później piszący jako Somfai), został dziennikarzem socjalistycznym.

W 1896 roku Stromfeld ukończył Ludovikę i zaczął służbę w 18 pułku piechoty honwedów w Sopronie, a potem w Mukaczewie. W 1897 roku został podporucznikiem. W latach 1900–1905 studiował w Szkole Wojennej (Kriegsschule) w Wiedniu, kuźni oficerów sztabu generalnego, którą ukończył na dziewiątym miejscu. W kwietniu 1905 roku ożenił się z Adrienne Urbányi, córką emerytowanego generała. Po roku służby sztabowej w Wiedniu i roku w pułku w Iglo (dziś Nowa Wieś Spiska) w 1907 roku wrócił do Ludoviki jako wykładowca. Uczył nowoczesnej taktyki opartej na lekcjach wojny rosyjsko-japońskiej i napisał podręcznik organizacji armii, a w osobnym studium postulował, by o awansie na oficera decydowały zdolności, a nie świadectwa szkolne, i by drogę do korpusu oficerskiego otworzyć także dla biedniejszych.

W 1912 roku awansował na majora, a w 1913 roku jako pierwszy oficer honwedów objął katedrę w wiedeńskiej Szkole Wojennej, gdzie wykładał taktykę. Zaprzyjaźnił się tam z innym popularnym wykładowcą, majorem Theodorem Körnerem, późniejszym prezydentem Austrii. Wśród jego słuchaczy był porucznik Gyula Gömbös.

Pierwsza wojna światowa

W 1914 roku Stromfeld odpowiadał za zaopatrzenie XIII Korpusu w kampanii przeciw Serbii. Gdy w grudniu serbska kontrofensywa zmusiła Austriaków do odwrotu za Sawę, kierował ewakuacją zajętego wcześniej Belgradu i ocalił przy tym wiele sprzętu, co zyskało mu opinię specjalisty od uporządkowanych odwrotów. Potem walczył na froncie wschodnim jako szef sztabu korpusu generała Imrego Hadfyego i w stopniu podpułkownika kierował przeprawą przez Dniestr i obroną przyczółka na jego drugim brzegu. W czasie ofensywy Brusiłowa w 1916 roku cofał swoje oddziały powoli, zachowując ich wartość bojową.

W styczniu 1918 roku przeszedł razem z XXVI Korpusem na front włoski, gdzie był szefem sztabu korpusu. Kazał drążyć w zboczach gór schrony i budować kolejki linowe, bo włoska artyleria widziała austriackie stanowiska. Jesienią 1918 roku armia austro-węgierska zaczęła się rozpadać: w korpusie zbuntowały się pułki chorwackie, a potem węgierskie. Stromfeld kierował odwrotem korpusu w czasie rokowań o rozejm, który wszedł w życie 4 listopada. Do połowy listopada pozostał na linii demarkacyjnej, a potem na czele zdyscyplinowanego pułku ruszył na Węgry. Na granicy kazano mu oddział rozwiązać. Do Budapesztu dotarł w drugiej połowie listopada.

Rewolucja i republika

Po rewolucji astrów ministerstwo wojny mianowało Stromfelda komendantem Ludoviki. W grudniu 1918 roku wybrano go do władz utworzonego wtedy związku zawodowego oficerów. Gdy rząd Mihálya Károlyiego zarządził przeniesienie w stan spoczynku oficerów powyżej stopnia podpułkownika, Stromfeld przyszedł protestować do ministerstwa. Zastał tam tylko socjaldemokratycznego wiceministra Vilmosa Böhma, który pozwolił mu zostać w służbie. Był to początek współpracy, która zaważyła na reszcie jego życia. W styczniu 1919 roku Stromfeld wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Węgier. Gdy Böhm został ministrem wojny, uczynił go sekretarzem stanu odpowiedzialnym za organizację nowej armii. Stromfeld opracował plan wojska ochotniczego na 70 tysięcy żołnierzy, ale przez pięć tygodni zaciągu zgłosiło się zaledwie pięć tysięcy.

20 marca 1919 roku Böhm poprosił Stromfelda i pułkownika Jenő Tombora o opinię w sprawie noty francuskiego podpułkownika Fernanda Vixa, która żądała wycofania wojsk węgierskich daleko na zachód. Obaj uznali, że noty nie można przyjąć. Następnego dnia władzę przejęli komuniści i socjaldemokraci. Ludowym komisarzem wojny został József Pogány, przeciwnik Stromfelda, a jedną z pierwszych decyzji nowej władzy było zniesienie stopni wojskowych. Wstrząśnięty Stromfeld 27 marca poprosił o przeniesienie w stan spoczynku i wyjechał do brata w Győrze.

Szef sztabu Armii Czerwonej

W połowie kwietnia Rumuni rozpoczęli ofensywę w Siedmiogrodzie i front węgierski się rozpadł. Stromfeld, wezwany do Budapesztu, początkowo odmówił, ale 21 kwietnia (według części źródeł już 19 kwietnia) przyjął stanowisko szefa sztabu wojsk na Zatisiu, którymi dowodził Böhm. W ciągu jednego dnia zorganizował w Szolnoku dowództwo armii na froncie długości 250 kilometrów. Na początku maja Rumuni stanęli nad Cisą, a z północy weszli na Węgry Czechosłowacy, którzy zajęli Miszkolc. Stromfeld, już jako szef sztabu całej Armii Czerwonej, postanowił bronić się nad Cisą przed Rumunami i uderzyć na słabszych Czechosłowaków.

9 maja wojska węgierskie wyszły z rejonu Hatvanu i w kolejnych dniach odniosły ważne zwycięstwo pod Miszkolcem, które rozdzieliło wojska czechosłowackie i rumuńskie. Pod koniec maja ruszyła główna ofensywa północna. Armia Czerwona zajęła kolejno Sátoraljaújhely, Érsekújvár (Nowe Zamki), Koszyce i Preszów i w połowie czerwca odrzuciła Czechosłowaków o około 150 kilometrów. 16 czerwca w Preszowie proklamowano Słowacką Republikę Rad. Dla wielu oficerów, którzy walczyli o całość dawnych Węgier, a nie o rewolucję światową, był to zły znak.

W czerwcu premier Francji Georges Clemenceau zażądał wycofania wojsk węgierskich ze Słowacji i obiecał, że w zamian Rumuni opuszczą tereny na wschód od Cisy. Rząd rad się zgodził. Stromfeld uważał, że oddaje się owoce zwycięstwa bez żadnych gwarancji i że armia, która cofa się po wygranej kampanii, się rozpadnie. Według węgierskich opracowań był też oburzony, że Böhm zgodził się na zawieszenie broni bez porozumienia z nim. 3 lipca 1919 roku podał się do dymisji. Jego miejsce zajął Ferenc Julier. Rumuni nie opuścili linii Cisy, a lipcowa ofensywa za tę rzekę skończyła się klęską, która przesądziła o wyniku wojny węgiersko-rumuńskiej i o upadku republiki rad 1 sierpnia.

Proces i ostatnie lata

17 sierpnia 1919 roku, dwa tygodnie po upadku republiki, Stromfelda aresztowano w Siófoku. Jego proces przed sądem wojskowym zaczął się 1 lipca 1920 roku. Prokuratura oskarżyła go o zdradę stanu i podżeganie, bo miał namawiać innych oficerów do wstąpienia do partii socjaldemokratycznej. Nie oskarżono go o samo dowodzenie Armią Czerwoną. Stromfeld nie przyznał się do winy. Mówił, że przez cały czas rewolucji kierowała nim myśl narodowa i patriotyczna, a armia, która pobiła Czechów, nie walczyła za dyktaturę, lecz jako wojsko węgierskie przeciw wrogom kraju. Przypominał słowa Napoleona, że bez względu na ustrój miejsce każdego patrioty jest w wojsku, gdy na granicy stoi wróg. 19 lipca 1920 roku sąd skazał go na trzy lata więzienia (według niektórych źródeł na dwa lata i dziewięć miesięcy), utratę stopnia, odznaczeń i emerytury.

W 1921 roku wyszedł na wolność. Pracował jako magazynier, a potem urzędnik prywatnej firmy. Działał w Socjaldemokratycznej Partii Węgier i stał na czele jej straży porządkowej, która ochraniała zgromadzenia partyjne, a także w robotniczym towarzystwie turystycznym „Przyjaciele Przyrody”. W 1923 roku pół roku spędził w areszcie śledczym pod zarzutem udziału w spisku komunistycznym. Od 1925 roku należał do nielegalnej Komunistycznej Partii Węgier, nie zrywając związków z socjaldemokratami. Zmarł w Budapeszcie 10 października 1927 roku, nie dożywszy pięćdziesiątych urodzin. Pochowano go na cmentarzu Kerepesi.

Pamięć

W 1930 roku, na wniosek ministra obrony Gyuli Gömbösa, jego dawnego ucznia, regent przyznał wdowie po Stromfeldzie rentę odpowiadającą emeryturze pułkownika. Był to gest wobec oficera, którego sam reżim wcześniej skazał. Po drugiej wojnie światowej komunistyczne Węgry zrobiły ze Stromfelda bohatera. W 1945 roku pośmiertnie awansowano go na generała pułkownika, w 1952 roku poczta wydała znaczek z jego wizerunkiem, a jego imię nadano koszarom w Miszkolcu, szkołom i ulicom w wielu miastach.

Znaczenie

Stromfeld był wybitnym żołnierzem, którego talent przypadł na czas, gdy każda decyzja wojskowa była zarazem polityczną. Jego ofensywa z 1919 roku była jedynym zwycięstwem węgierskiego oręża w wojnach o granice po rozpadzie monarchii i dowodem, że Węgry potrafią jeszcze walczyć. Zarazem pokazała, że bez zgody wielkich mocarstw zdobycze na polu bitwy nic nie znaczą: Węgry musiały oddać Słowację, a w 1920 roku traktat w Trianon odebrał Węgrom około dwóch trzecich terytorium dawnego królestwa, głównie na rzecz Czechosłowacji, Rumunii i Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Koszyce, które jego żołnierze zajęli w czerwcu 1919 roku, Węgry odzyskały dopiero w listopadzie 1938 roku, dzięki pierwszemu arbitrażowi wiedeńskiemu, czyli z łaski Niemiec i Włoch. Na tej drodze Węgry Horthyego weszły w sojusz z Adolfem Hitlerem, a jedną z postaci, które ją wytyczyły, był jego dawny słuchacz Gömbös, premier w latach 1932–1936. Stromfeld pozostał w pamięci Węgrów postacią rozdartą: oficerem, który w 1919 roku walczył o granice dawnego królestwa w szeregach armii komunistycznej, a po latach sam stał się komunistą.