Miklós Horthy

Miklós Horthy rządził Węgrami dłużej niż ktokolwiek w XX wieku przed komunistami. Do 1918 roku był oficerem marynarki, adiutantem cesarza Franciszka Józefa i ostatnim dowódcą floty austro-węgierskiej. W 1919 roku, gdy Węgierska Republika Rad przegrała wojnę z Rumunią, stanął na czele kontrrewolucyjnej Armii Narodowej, a w marcu 1920 roku parlament wybrał go regentem królestwa bez króla. Przez ćwierć wieku jego państwo żyło jednym celem: rewizją traktatu w Trianon, który odebrał Węgrom dwie trzecie terytorium. Ten cel zbliżył Horthyego do Mussoliniego i Hitlera, dzięki którym w latach 1938–1941 odzyskał część utraconych ziem, i doprowadził Węgry do wojny przeciw ZSRR. Pod jego rządami uchwalono ustawy antyżydowskie, a w 1944 roku, już pod okupacją niemiecką, władze węgierskie wydały na śmierć ponad 430 tysięcy Żydów. Horthy wstrzymał deportacje w lipcu, a w październiku próbował wyprowadzić kraj z wojny. Niemcy obalili go i internowali. Zmarł na emigracji w Portugalii.

Marynarz i adiutant cesarza

Urodził się 18 czerwca 1868 roku w Kenderes na Wielkiej Nizinie Węgierskiej, w kalwińskiej rodzinie średniej szlachty. Ojciec, István Horthy, był ziemianinem. W wieku czternastu lat Miklós wstąpił do Akademii Marynarki Wojennej w Fiume, gdzie uczono po niemiecku. Został oficerem cesarsko-królewskiej marynarki wojennej, pływał po Morzu Śródziemnym i daleko poza nim, a w czasie kryzysu bośniackiego w 1908 roku dowodził okrętem stacjonarnym ambasady w Konstantynopolu. W 1901 roku ożenił się z Magdolną Purgly, z którą miał czworo dzieci. W latach 1909–1914 był jednym z adiutantów cesarza Franciszka Józefa I. Dla Węgra i protestanta w otoczeniu zdominowanym przez katolickich oficerów armii lądowej był to awans niezwykły. Na dworze zyskał zaufanie starego cesarza, a także sympatię jego późniejszego następcy, Karola.

Pierwsza wojna światowa

Na początku wojny dowodził starym pancernikiem Habsburg, a od końca 1914 roku nowym, szybkim krążownikiem Novara. Flota austro-węgierska, słabsza od floty włoskiej, francuskiej i brytyjskiej, większość wojny spędziła w portach, ale Horthy był jednym z najbardziej przedsiębiorczych jej oficerów. Prowadził wypady na włoskie i albańskie wybrzeże i na zaporę, którą alianci zbudowali w Cieśninie Otranto, by zamknąć okrętom podwodnym wyjście z Adriatyku. W nocy na 15 maja 1917 roku trzy krążowniki pod jego dowództwem zatopiły kilkanaście uzbrojonych kutrów strzegących zapory. W drodze powrotnej doszło do bitwy z okrętami brytyjskimi i włoskimi, w której Horthy został ciężko ranny, a uszkodzoną Novarę trzeba było wziąć na hol. Austriacy nie stracili żadnego okrętu, a ranny dowódca stał się bohaterem w kraju, który miał wtedy niewiele dobrych wiadomości.

Po buncie marynarzy w Zatoce Kotorskiej w lutym 1918 roku cesarz Karol z pominięciem wielu starszych admirałów mianował go 27 lutego kontradmirałem i dowódcą floty. W czerwcu Horthy wyprowadził ją do wielkiego uderzenia na zaporę w Cieśninie Otranto, ale gdy 10 czerwca włoski kuter torpedowy zatopił drednot Szent István, odwołał operację. 31 października 1918 roku, z rozkazu cesarza, przekazał flotę w Puli przedstawicielom nowego państwa jugosłowiańskiego i wyjechał do Kenderes. W tych samych dniach rewolucja astrów oddała władzę w Budapeszcie Mihályowi Károlyiemu.

Wódz Armii Narodowej

Gdy 21 marca 1919 roku władzę na Węgrzech przejęli komuniści Béli Kuna, przeciwnicy nowego reżimu zaczęli się zbierać w Segedynie, w strefie okupowanej przez Francuzów. Utworzono tam kontrrewolucyjny rząd hrabiego Gyuli Károlyiego, krewnego byłego premiera. Na przełomie maja i czerwca Horthy, sławny „bohater z Novary” i najwyższy stopniem oficer w kraju, został w nim ministrem wojny, a wkrótce wodzem naczelnym tworzonej tam Armii Narodowej. Liczyła ona z początku kilka tysięcy ludzi, w dużej części oficerów. Gdy w sierpniu Rumuni rozbili Armię Czerwoną i zajęli Budapeszt, Horthy przeniósł się z wojskiem na tereny, których nie zajęli, z kwaterą w Siófok nad Balatonem.

Oddziały jego armii, zwłaszcza kompanie oficerskie Pála Prónaya, Ivána Héjjasa i Antala Ostenburga, rozpętały tak zwany biały terror. Ofiarami padali prawdziwi i rzekomi komuniści, socjaldemokraci, chłopi podejrzani o sprzyjanie Republice Rad, a przede wszystkim Żydzi, których propaganda kontrrewolucji utożsamiała z bolszewizmem. Liczbę zabitych szacuje się zwykle na ponad tysiąc, w niektórych opracowaniach na kilka tysięcy. Historycy spierają się, w jakim stopniu Horthy kierował tymi oddziałami, ale tolerował ich działalność i osłaniał ich dowódców. Sam pisał później, że w takich czasach potrzebna była „żelazna miotła”.

14 listopada 1919 roku, pod naciskiem aliantów, Rumuni opuścili Budapeszt, a 16 listopada Horthy wjechał do stolicy na białym koniu na czele Armii Narodowej. W przemówieniu nazwał Budapeszt „grzesznym miastem”, które wyparło się swojej przeszłości i przyjęło rewolucję. Alianci, którzy szukali na Węgrzech siły zdolnej utrzymać porządek, uznali go za gwaranta spokoju. Pod ich nadzorem powstał rząd Károlya Huszára i odbyły się wybory.

Regent

1 marca 1920 roku parlament, w którego budynku stali żołnierze Armii Narodowej, wybrał Horthyego regentem. Węgry pozostały królestwem, ale bez króla, a regent, admirał państwa bez dostępu do morza, miał rządzić w zastępstwie monarchy. 4 czerwca 1920 roku Węgry podpisały traktat w Trianon. Utraciły na rzecz Rumunii, Czechosłowacji, Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców oraz Austrii ponad dwie trzecie terytorium, a ponad trzy miliony Węgrów znalazło się za granicami. Hasło „Nem, nem, soha!”, czyli „Nie, nie, nigdy!”, stało się przez kolejne dwadzieścia lat podstawą węgierskiej polityki.

W 1921 roku król Karol IV, jako cesarz Austrii Karol I, dwukrotnie próbował odzyskać tron węgierski: w marcu, w Wielkanoc, i w październiku, gdy z grupą zwolenników dotarł pod Budapeszt. Horthy, który wcześniej zapewniał go o swojej lojalności, za każdym razem odmówił mu oddania władzy, w październiku także zbrojnie, w potyczce pod Budaörs. Tłumaczył, że powrót Habsburga sprowokowałby interwencję sąsiadów. Parlament zdetronizował Habsburgów w listopadzie 1921 roku. Regent pozostał głową państwa bez ograniczeń kadencji, a jego uprawnienia z czasem rozszerzano.

Węgry Horthyego były państwem konserwatywnym i autorytarnym, ale nie totalitarnym. Działał parlament z ograniczoną opozycją, socjaldemokraci byli legalni, komuniści zakazani. W latach 1921–1931 rządził zręczny premier István Bethlen, który ustabilizował kraj, a w 1927 roku zawarł traktat przyjaźni z Włochami Benita Mussoliniego, pierwszy wyłom w izolacji Węgier. Już w 1920 roku parlament uchwalił ustawę numerus clausus, ograniczającą liczbę Żydów na uczelniach. Następca Bethlena, Gyula Gömbös, premier w latach 1932–1936, zbliżył kraj do Niemiec po dojściu do władzy Adolfa Hitlera.

Rewizja z rąk Hitlera

Po układzie monachijskim, w pierwszym arbitrażu wiedeńskim 2 listopada 1938 roku, Niemcy i Włochy przyznały Węgrom południowe pasmo Słowacji, a w marcu 1939 roku, gdy Hitler rozbijał Czechosłowację, wojska węgierskie zajęły Ruś Zakarpacką. Węgry uzyskały w ten sposób wspólną granicę z Polską, z którą łączyła je tradycyjna przyjaźń. W tych samych latach parlament uchwalił dwie ustawy antyżydowskie, z 1938 i 1939 roku, a trzecia, z 1941 roku, zakazała małżeństw Żydów z nie-Żydami. Horthy sam pisał w liście do premiera, że przez całe życie był antysemitą, choć gardził też nazistowskim radykalizmem.

We wrześniu 1939 roku rząd Pála Telekiego odmówił przepuszczenia przez Węgry wojsk niemieckich idących na Polskę, a po klęsce wrześniowej kraj przyjął ponad sto tysięcy polskich uchodźców i żołnierzy, z których wielu zdołało przedostać się do Francji. Za tę postawę Horthy jest w Polsce wspominany z wdzięcznością. Jednocześnie zabiegał u Hitlera o dalsze nabytki. 30 sierpnia 1940 roku, w drugim arbitrażu wiedeńskim, Węgry otrzymały północny Siedmiogród, o który dwadzieścia lat wcześniej walczyły z Rumunią. W listopadzie przystąpiły do paktu trzech. W kwietniu 1941 roku, gdy Węgry wbrew podpisanemu kilka miesięcy wcześniej traktatowi o przyjaźni z Jugosławią przyłączyły się do niemieckiej napaści na nią, Teleki popełnił samobójstwo. Węgrzy zajęli między innymi Baczkę.

Wojna i rok 1944

26 czerwca 1941 roku nieznane samoloty zbombardowały Koszyce, a następnego dnia Węgry wypowiedziały wojnę ZSRR. Na wschód poszły węgierskie dywizje, a w sierpniu 1941 roku władze wydaliły do okupowanej Ukrainy tysiące Żydów bez węgierskiego obywatelstwa, z których większość zamordowano pod Kamieńcem Podolskim. W styczniu 1942 roku węgierskie wojsko i żandarmeria wymordowały kilka tysięcy Serbów i Żydów w Nowym Sadzie i okolicach. W sierpniu tego roku zginął w katastrofie lotniczej na froncie wschodnim starszy syn regenta, István, którego ojciec uczynił swoim zastępcą. W styczniu 1943 roku nad Donem armia sowiecka rozbiła węgierską 2 Armię, która straciła ponad sto tysięcy ludzi. Rząd Miklósa Kállaya zaczął potajemnie szukać kontaktu z aliantami, ale Horthy nie zgodził się na deportacje Żydów, których domagali się Niemcy.

Hitler odpowiedział okupacją. 19 marca 1944 roku, gdy Horthy przebywał na wezwanie Führera w zamku Klessheim pod Salzburgiem, wojska niemieckie wkroczyły na Węgry. Regent pozostał na stanowisku i mianował proniemiecki rząd Döme Sztójaya. Od połowy maja do początku lipca węgierska żandarmeria, we współpracy z oddziałem Adolfa Eichmanna, wywiozła z prowincji ponad 430 tysięcy Żydów, w ogromnej większości do Auschwitz-Birkenau, gdzie większość zamordowano zaraz po przyjeździe. Horthy nie sprzeciwił się deportacjom, gdy się zaczynały. Dopiero na początku lipca, pod wpływem protestów papieża, króla Szwecji i prezydenta Stanów Zjednoczonych, wiadomości o losie deportowanych i alianckiego bombardowania Budapesztu, nakazał je wstrzymać. Ocalała dzięki temu większość Żydów stolicy.

Pod koniec sierpnia 1944 roku, po przejściu Rumunii na stronę aliantów, Horthy odwołał rząd Sztójaya, a jesienią wysłał do Moskwy delegację, która podpisała wstępne warunki rozejmu. 15 października ogłosił przez radio, że Węgry proszą o zawieszenie broni. Niemcy byli na to przygotowani. Komando Otto Skorzenego porwało tego samego dnia jego młodszego syna Miklósa, a wojska niemieckie otoczyły Zamek Królewski w Budzie. Następnego dnia Horthy, by ratować syna, podpisał rezygnację i przekazał władzę przywódcy strzałokrzyżowców, Ferencowi Szálasiemu. Niemcy wywieźli go do Bawarii. Rządy strzałokrzyżowców przyniosły nowe mordy i marsze śmierci budapeszteńskich Żydów.

Emigracja

W maju 1945 roku Horthy znalazł się w rękach amerykańskich. Był przesłuchiwany jako świadek przed trybunałem w Norymberdze, ale nie postawiono go przed sądem, a Amerykanie nie wydali go Jugosławii, która żądała jego ekstradycji. Do końca lat czterdziestych mieszkał z rodziną w Bawarii, potem wyjechał do Portugalii. Osiadł w Estoril, gdzie żył skromnie, w dużej mierze z pomocy dawnych przyjaciół i węgierskich emigrantów. W 1953 roku wydał wspomnienia. Zmarł 9 lutego 1957 roku w Estoril. Zgodnie z jego wolą jego szczątki wróciły na Węgry dopiero po upadku komunizmu. 4 września 1993 roku pochowano go w Kenderes, a w uroczystości uczestniczyło kilkadziesiąt tysięcy ludzi i członkowie rządu.

Ocena

Horthy jest jedną z najbardziej spornych postaci w dziejach Węgier. Dla swoich zwolenników był patriotą, który odbudował państwo po klęsce, rewolucji i Trianon, przez lata opierał się skrajnej prawicy, przyjął polskich uchodźców w 1939 roku, w lipcu 1944 roku ocalił Żydów Budapesztu i próbował wyprowadzić kraj z wojny. Dla krytyków, w tym większości historyków, był autorytarnym przywódcą, który doszedł do władzy na fali białego terroru, firmował ustawy antyżydowskie, związał Węgry z Hitlerem w zamian za nabytki terytorialne, wciągnął je do wojny z ZSRR i ponosi współodpowiedzialność za deportacje z 1944 roku.

W historii drogi do drugiej wojny światowej jego rządy mają znaczenie szczególne. Węgry były państwem, któremu Trianon nie dawał spokoju, i dlatego naturalnym partnerem każdego, kto chciał obalić ład wersalski. Horthy nie był nazistą i nie ufał Hitlerowi, ale to od Hitlera dostał to, czego pragnął najbardziej: zwrot części ziem utraconych w 1920 roku. Za te nabytki Węgry zapłaciły udziałem w wojnie, w której straciły setki tysięcy żołnierzy i cywilów, a także ponad pół miliona swoich obywateli pochodzenia żydowskiego. Po wojnie wszystkie nabytki przepadły, a granice z Trianon wróciły.