Fernand Vix

Fernand Vix był zawodowym oficerem francuskich wojsk kolonialnych, który zapisał się w historii jednym dokumentem. Jako podpułkownik i szef międzysojuszniczej misji wojskowej w Budapeszcie 20 marca 1919 roku wręczył prezydentowi Węgier Mihályowi Károlyiemu notę, w której mocarstwa żądały dalszego wycofania wojsk węgierskich na zachód. Rząd ją odrzucił i ustąpił, a następnego dnia socjaldemokraci i komuniści proklamowali Węgierską Republikę Rad. „Nota Vixa” stała się dla Węgrów symbolem niesprawiedliwości zwycięzców, a jej doręczyciel przez dziesięciolecia uchodził za bezdusznego wykonawcę francuskiej polityki. Nowsze badania pokazują go raczej jako oficera, który próbował egzekwować umowy rozejmowe w sytuacji, na którą nie miał wpływu, i który sam ostrzegał Paryż przed nadmiernymi żądaniami wobec Węgier. Poza tym epizodem jego życie toczyło się z dala od wielkiej polityki, w garnizonach kolonialnych i sztabach.

Oficer wojsk kolonialnych

Urodził się 26 października 1876 roku w Alzacji, według większości źródeł we wsi Sand w Dolnej Alzacji (część źródeł podaje Strasburg). Alzacja należała wtedy od pięciu lat do Cesarstwa Niemieckiego. Mimo to Vix został oficerem armii francuskiej. W 1898 roku ukończył szkołę oficerską Saint-Cyr i trafił do piechoty morskiej, z której wyrosły francuskie wojska kolonialne. Służył w różnych jednostkach kolonialnych i dał się poznać jako oficer sztabowy, specjalista od operacji poza Europą. Jego przedwojenna kariera nie wyróżniała się niczym szczególnym i źródła mówią o niej niewiele.

Za służbę w czasie pierwszej wojny światowej otrzymał Krzyż Wojenny. 6 lipca 1917 roku awansował na podpułkownika. W 1918 roku był szefem sztabu 17 Kolonialnej Dywizji Piechoty, która wchodziła w skład sprzymierzonej Armii Wschodu i walczyła na froncie macedońskim. Jesienią 1918 roku armie generała Louisa Francheta d’Espéreya rozbiły Bułgarów, wyzwoliły Serbię i doszły do Dunaju. Vix znalazł się w sztabie francuskich wojsk na Wschodzie w Belgradzie.

Misja w Budapeszcie

13 listopada 1918 roku w Belgradzie przedstawiciele rządu Károlyiego podpisali z dowództwem sprzymierzonych konwencję wojskową, która wyznaczyła linię demarkacyjną. Do nadzorowania jej wykonania sprzymierzeni wysłali do Budapesztu misję wojskową. Dowódca francuskiej Armii Wschodu generał Paul Prosper Henrys postawił na jej czele Vixa. Podpułkownik przyjechał do Budapesztu 26 listopada 1918 roku. Miał nadzorować wykonanie rozejmu z Villa Giusti i konwencji belgradzkiej, przygotować ewentualne wkroczenie wojsk francuskich, zbierać informacje wywiadowcze i pilnować obcokrajowców. Misja była w większości francuska, ale należeli do niej także oficerowie serbscy, brytyjscy, włoscy i amerykańscy. Chroniło ją około stu żołnierzy francuskich.

W praktyce Vix stał się pośrednikiem, przez którego zwycięzcy przekazywali Węgrom kolejne żądania. Linie wyznaczone w Belgradzie szybko przestały obowiązywać, bo sąsiedzi Węgier, uznani przez Paryż za sojuszników, zajmowali coraz to nowe ziemie. 3 grudnia 1918 roku Vix przekazał rządowi węgierskiemu żądanie opuszczenia Słowacji, której domagała się Czechosłowacja, a 23 grudnia notę wyznaczającą linię, za którą wojska węgierskie miały się wycofać, zbliżoną do późniejszej granicy. W Budapeszcie każda taka nota była ciosem dla rządu Károlyiego, który obiecywał Węgrom, że demokratyczne państwo zostanie potraktowane przez ententę łagodnie.

Raporty Vixa wysyłane do przełożonych były tymczasem znacznie bardziej przychylne Węgrom, niż sądzili Węgrzy. Podpułkownik radził, by Francja szybko obsadziła kraj własnymi wojskami i wsparła Károlyiego przeciw rosnącym w siłę komunistom. Protestował też przeciw wkraczaniu wojsk czechosłowackich i rumuńskich poza linie wyznaczone w Belgradzie, co naraziło go na zarzut, że służy interesom wroga. Francuscy generałowie na Bałkanach toczyli zresztą między sobą spory kompetencyjne, a o wszystkim i tak rozstrzygała konferencja pokojowa w Paryżu.

Nota z 20 marca 1919 roku

26 lutego 1919 roku konferencja pokojowa postanowiła rozdzielić wojska węgierskie i rumuńskie strefą neutralną. Rumuni mieli dojść do linii kolejowej Satu Mare – Oradea – Arad, a Węgrzy cofnąć się na linię biegnącą na zachód od Debreczyna, mniej więcej od Vásárosnamény po okolice Segedyna. Strefę pomiędzy miały obsadzić wojska sprzymierzone. Decyzję, zatwierdzoną w połowie marca, przesłał do Budapesztu dowódca wojsk sprzymierzonych na Węgrzech, francuski generał Paul de Lobit.

20 marca 1919 roku przed południem Vix w towarzystwie oficerów mocarstw sprzymierzonych wręczył notę Károlyiemu. Wycofanie miało się zacząć 23 marca i zakończyć w ciągu dziesięciu dni. Odpowiedzi zażądano do szóstej wieczorem 21 marca. Károlyi przyjął notę z gniewem. Uważał ją za złamanie konwencji belgradzkiej i zapowiedź utraty ziem zamieszkanych przez Węgrów. Rząd Dénesa Berinkeya uznał, że nie może jej przyjąć, i podał się do dymisji. 21 marca, kilka minut przed upływem terminu, Vix otrzymał odpowiedź odmowną, a wieczorem w Budapeszcie ogłoszono dyktaturę proletariatu. Faktycznym przywódcą nowej władzy był komunista Béla Kun.

W kolejnych dniach misja aliancka znalazła się w trudnym położeniu. Członkowie Gwardii Czerwonej odbierali jej samochody i broń, przecięto jej łączność, a biura splądrowano. 26 marca wieczorem Vix i wszyscy przedstawiciele sprzymierzonych opuścili Budapeszt pociągiem i wyjechali do Segedyna, w strefę zajętą przez wojska francuskie. Na tym jego węgierski epizod się zakończył.

Dalsza służba

Po powrocie Vix służył dalej w wojskach kolonialnych. W 1920 roku został oficerem Legii Honorowej, 23 września 1921 roku awansował na pułkownika, w latach 1926–1927 dowodził pułkami kolonialnymi, a 28 lutego 1928 roku został generałem brygady i objął dowództwo jednej z subdywizji wojskowych w okręgu Rouen. W latach 1929–1932 pełnił różne funkcje w Lewancie, na terenach mandatowych Francji w Syrii i Libanie. W 1932 roku otrzymał krzyż komandorski Legii Honorowej, a 20 marca 1933 roku awansował na generała dywizji wojsk kolonialnych. W latach 1934–1935 dowodził 2 Dywizją Kolonialną Senegalską, złożoną z żołnierzy z Afryki Zachodniej, a w 1935 roku przeszedł w stan spoczynku.

Gdy we wrześniu 1939 roku wybuchła druga wojna światowa, sześćdziesięciodwuletni generał został przywrócony do służby. Od 2 września do 24 listopada 1939 roku dowodził 54 Dywizją Piechoty, rezerwową jednostką zmobilizowaną w dolinie Oise. Ze względu na stan zdrowia przeniesiono go potem w stan spoczynku. Nie zobaczył więc jako dowódca klęski Francji w maju i czerwcu 1940 roku. Zmarł 21 marca 1941 roku w Neuilly-sur-Seine pod Paryżem, w kraju okupowanym przez Niemcy. W rodzinnym Sand jedna z ulic nosi jego imię.

Znaczenie

Vix był posłańcem, a nie autorem decyzji, która obaliła węgierską demokrację. Strefę neutralną wyznaczyły mocarstwa w Paryżu, które chciały rozdzielić armie węgierską i rumuńską, a według części historyków także odgrodzić Europę Środkową od bolszewickiej Rosji. Dla Węgrów to jednak jego nazwisko stało się symbolem całego ciągu upokorzeń, od konwencji belgradzkiej po traktat w Trianon. Emigracja węgierska i propaganda reżimu Miklósa Horthyego przedstawiały go jako bezdusznego tyrana, a historiografia komunistyczna jako narzędzie imperializmu, które pchnęło Węgry ku rewolucji. Dopiero badania francuskich archiwów, prowadzone także przez historyków węgierskich, pokazały, że Vix wielokrotnie ostrzegał przełożonych, iż nadmierne żądania wobec Węgier pchną kraj w ręce bolszewików. Wydarzenia z marca 1919 roku potwierdziły te obawy.

Nota, którą doręczył, miała skutki, które sięgnęły drugiej wojny światowej. Doprowadziła do powstania Republiki Rad, a ta do wojny z Rumunią, okupacji Budapesztu i władzy Horthyego. Poczucie, że zwycięzcy narzucili Węgrom granice, nie licząc się z ich racjami, stało się fundamentem węgierskiego rewizjonizmu w dwudziestoleciu. Ten rewizjonizm zbliżył Węgry najpierw do Włoch, a potem do Niemiec Adolfa Hitlera, które w latach 1938–1940 zwróciły Węgrom część ziem utraconych w Trianon i w zamian wciągnęły je do swojej wojny.