Vilmos Böhm

Vilmos Böhm był jednym z tych węgierskich socjaldemokratów, których rewolucja 1918 roku wyniosła z biur związków zawodowych do gabinetów ministerialnych. Z zawodu mechanik, z doświadczenia działacz związku metalowców, został w styczniu 1919 roku ministrem wojny, a w Węgierskiej Republice Rad naczelnym wodzem jej Armii Czerwonej. To pod jego dowództwem wojska węgierskie wiosną 1919 roku cofnęły się przed Rumunami do Cisy, a potem odbiły część Słowacji. Latem tego roku Böhm, rozczarowany rządami komunistów, rozmawiał w Wiedniu z przedstawicielami ententy o odsunięciu ich od władzy. Po upadku republiki przez ćwierć wieku żył na emigracji, najpierw w Wiedniu, potem w Czechosłowacji i Szwecji. W Sztokholmie, w czasie drugiej wojny światowej, współpracował z socjalistami z całej Europy, którzy planowali powojenny ład. Po 1945 roku wrócił jeszcze na krótko do służby państwowej, ale komunistyczne przejęcie władzy na Węgrzech zrobiło z niego po raz drugi emigranta.

Związkowiec z Budapesztu

Urodził się 6 stycznia 1880 roku w Budapeszcie w rodzinie żydowskiej, jako syn Lipóta Böhma i Rozálii Rosenzweig. Tak podaje węgierski słownik biograficzny „Magyar életrajzi lexikon”, część źródeł wskazuje jednak 20 stycznia. Ukończył szkołę średnią i wyuczył się zawodu mechanika precyzyjnego, a od młodości płynnie mówił po niemiecku. Na początku XX wieku pracował jako urzędnik techniczny. W 1905 roku ożenił się z Márią Steiner.

Do ruchu robotniczego wszedł jako młody robotnik. Został sekretarzem Krajowego Związku Robotników Przemysłu Żelaznego i Metalowego, jednego z najsilniejszych związków zawodowych na Węgrzech, a w 1911 roku wybrano go do Rady Związków Zawodowych. Na zjeździe w 1913 roku (według niektórych źródeł już w 1912) wszedł do kierownictwa Socjaldemokratycznej Partii Węgier. W partii należał do centrum, które stało między reformistycznym kierownictwem a lewicą.

W czasie pierwszej wojny światowej służył w armii austro-węgierskiej i dosłużył się stopnia oficerskiego. W 1918 roku, w czasie strajku generalnego, został aresztowany.

Rewolucja astrów i ministerstwo wojny

Böhm brał czynny udział w rewolucji astrów jesienią 1918 roku. Po objęciu władzy przez Mihálya Károlyiego został sekretarzem stanu, czyli wiceministrem, w ministerstwie wojny i przewodniczącym komisji demobilizacyjnej. Pierwszy minister wojny republiki, Béla Linder, chciał rozpuścić armię wracającą z frontów i oświadczył, że „nie chce już widzieć żołnierzy”. Böhm początkowo podzielał pacyfistyczne nastroje rewolucji. Pod koniec 1918 roku poznał jednak w ministerstwie pułkownika Auréla Stromfelda, komendanta akademii wojskowej Ludovika, i pozwolił mu pozostać w służbie, choć rząd zarządził właśnie przeniesienie wyższych oficerów w stan spoczynku.

W styczniu 1919 roku Böhm został ministrem wojny w rządzie Dénesa Berinkeya. Stromfelda wziął do siebie jako sekretarza stanu odpowiedzialnego za organizację nowej armii. Miała to być armia ochotnicza licząca 70 tysięcy żołnierzy, ale w ciągu pięciu tygodni zgłosiło się do niej około pięciu tysięcy ludzi. Kraj tracił tymczasem kolejne ziemie na rzecz sąsiadów, a w Siedmiogrodzie postępowała armia rumuńska, która od listopada 1918 roku zajmowała ziemie za Karpatami. Böhm, który jeszcze kilka miesięcy wcześniej był pacyfistą, zaczął mówić o obronie kraju. W przemówieniu do żołnierzy szeklerskich w Szatmárze (dziś Satu Mare), opublikowanym 4 marca 1919 roku w socjaldemokratycznej „Népszavie”, ostrzegał uczestników konferencji pokojowej w Paryżu, że rozbiór Węgier odbierze ludziom środki do życia i że wtedy dla Węgrów pozostanie już tylko kwestia życia i śmierci.

20 marca 1919 roku, gdy francuski podpułkownik Fernand Vix przekazał rządowi notę żądającą wycofania wojsk węgierskich daleko na zachód, Böhm poprosił Stromfelda i pułkownika Jenő Tombora o ocenę. Obaj oficerowie uznali, że noty nie da się przyjąć. Károlyi podał się do dymisji, a socjaldemokraci postanowili porozumieć się z komunistami. Böhm był jednym z socjaldemokratów, którzy negocjowali zjednoczenie obu partii z uwięzionym przywódcą komunistów Bélą Kunem. 21 marca proklamowano Węgierską Republikę Rad.

Naczelny wódz Armii Czerwonej

W rządzie rad Böhm był najpierw jednym z ludowych komisarzy do spraw socjalizacji, a potem ludowym komisarzem wojny. Dowodził też wojskami na Zatisiu, czyli na ziemiach na wschód od Cisy, które miały bronić kraju przed Rumunami. W połowie kwietnia 1919 roku Rumuni rozpoczęli ofensywę. Front węgierski się załamał i w ciągu dwóch tygodni Rumuni doszli do rzeki. To Böhm sprowadził wtedy do wojska Stromfelda, który po proklamowaniu republiki rad odszedł w proteście ze służby. Od 21 kwietnia Stromfeld był jego szefem sztabu i w ciągu jednego dnia zorganizował w Szolnoku dowództwo rozbitej armii.

Na początku maja Böhm objął dowództwo całej węgierskiej Armii Czerwonej, a Stromfeld został szefem sztabu generalnego. Związki zawodowe zmobilizowały w Budapeszcie dziesiątki tysięcy robotników, a do wojska zgłaszali się dawni oficerowie, którzy chcieli bronić granic. Przeciwnikiem, którego wybrano do uderzenia, byli słabsi od Rumunów Czechosłowacy. W ofensywie północnej Armia Czerwona odzyskała Miszkolc, weszła do Koszyc i doszła daleko na Słowację. Böhm był przy tym politykiem w mundurze: w maju złożył dymisję, której nie przyjęto, a jego stosunki z komunistami były coraz gorsze.

W czerwcu premier Francji Georges Clemenceau zażądał wycofania wojsk węgierskich ze Słowacji i obiecał w zamian, że Rumuni opuszczą tereny na wschód od Cisy. Rząd rad przyjął te warunki. Według węgierskich opracowań to Böhm 23–24 czerwca zgodził się na zawieszenie broni z Czechosłowacją i wydał rozkaz przerwania walk, nie radząc się szefa sztabu. Stromfeld, który uważał, że oddaje się owoce zwycięstwa bez żadnych gwarancji, 3 lipca podał się do dymisji. Rumuni nie wycofali się znad Cisy.

Wiedeń i koniec republiki rad

15 lipca 1919 roku socjaldemokratyczna „Népszava” ogłosiła, że Böhm, wyczerpany ośmioma miesiącami nieprzerwanej pracy, odchodzi z dowództwa na leczenie. Dowództwo objął komunista Jenő Landler. Kilka dni później Böhm wyjechał do Wiednia jako poseł Republiki Rad. W rzeczywistości, z polecenia kierownictwa partii socjaldemokratycznej, prowadził tam rozmowy z przedstawicielami misji ententy o odsunięciu komunistów od władzy i utworzeniu rządu socjaldemokratycznego, który alianci mogliby uznać. Rozmowy te nie zatrzymały wojny. 20 lipca węgierska Armia Czerwona, kierowana przez nowego szefa sztabu Ferenca Juliera, rozpoczęła ofensywę za Cisę, która po kilku dniach się załamała. Rumuni przeszli rzekę i ruszyli na stolicę, rozstrzygając wojnę węgiersko-rumuńską. 1 sierpnia rząd rad ustąpił, władzę przejął socjaldemokratyczny rząd Gyuli Peidla, a 3 i 4 sierpnia armia rumuńska wkroczyła do Budapesztu.

W pamiętnikach Böhm obarczył winą za klęskę Juliera i pisał o jego „nikczemnej zdradzie”. Tę wersję przejęła potem historiografia socjalistyczna i komunistyczna. Nowsze badania węgierskie nie potwierdzają, że Julier zdradził, choć podkreślają, że jako przeciwnik komunistów nie był zwolennikiem republiki rad.

Emigracja

Po upadku republiki Böhm nie wrócił na Węgry. W kraju trwał biały terror, a nowa władza Miklósa Horthyego ścigała ludzi rewolucji i utożsamiała komunizm z Żydami. Böhm osiadł w Wiedniu, gdzie zarabiał na życie jako kierownik działu w domu towarowym. Razem z Zsigmondem Kunfim i Sándorem Garbaiem stał na czele grupy emigracyjnych socjaldemokratów skupionej wokół wydawanego w Wiedniu w latach 1923–1933 miesięcznika „Világosság”. W 1923 roku w Monachium wydał wspomnienia „Két forradalom tüzében” („W ogniu dwóch rewolucji”), jedno z najważniejszych świadectw o latach 1918–1919. Od 1931 roku reprezentował węgierskich emigrantów z głosem doradczym we władzach Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej.

W lutym 1934 roku, po krótkiej wojnie domowej, autorytarny rząd austriacki rozbił i zdelegalizował socjaldemokrację. Böhm przeniósł się do Czechosłowacji, a w 1938 roku, gdy i tej republice zagroził Adolf Hitler, wyjechał do Szwecji.

Sztokholm w czasie wojny

W Sztokholmie Böhm należał do kręgu tak zwanej Małej Międzynarodówki, grupy demokratycznych socjalistów z kilkunastu krajów, która spotykała się od września 1942 roku. Do jej najaktywniejszych członków należeli młodzi emigranci Willy Brandt, późniejszy kanclerz RFN, i Bruno Kreisky, późniejszy kanclerz Austrii. 1 maja 1943 roku grupa ogłosiła swoje cele pokojowe: prawo narodów do samostanowienia, także dla demokratycznych Niemiec, demokratyzację państw, zjednoczenie Europy, koniec kolonializmu i utworzenie organizacji narodów zjednoczonych. Böhm uczestniczył w jej spotkaniach do 1945 roku.

Z tymi latami wiąże się też najbardziej sporny epizod jego życia. Szwedzki historyk Wilhelm Agrell twierdził, że Böhm był informatorem wywiadu sowieckiego, bo osoba o tym nazwisku pojawia się w rozszyfrowanych depeszach sowieckich z projektu Venona. Wnuki Böhma pozwały Agrella o zniesławienie. Sąd go uniewinnił, zgodnie ze szwedzkim prawem prasowym, choć poza samą wzmianką w depeszach nie przedstawił on innych dowodów. Sprawa pozostaje nierozstrzygnięta.

Powrót i druga emigracja

Böhm wrócił na Węgry dopiero 30 grudnia 1945 roku. Kraj, który zastał, rozczarował go. Liczył na powrót do zasad demokratycznej rewolucji z 1918 roku, a nawet na to, że prezydentem nowej republiki zostanie Mihály Károlyi. Tymczasem okres koalicji coraz bardziej stawał się fasadą, za którą o wszystkim decydowały aliancka komisja kontrolna pod przewodnictwem sowieckim i komuniści. Od 1 maja 1946 roku Böhm kierował poselstwem węgierskim w Sztokholmie, a w 1948 roku był też akredytowany w Norwegii i Danii. Gdy w czerwcu 1948 roku socjaldemokratów zmuszono do połączenia się z komunistami w Węgierską Partię Pracujących pod przywództwem Mátyása Rákosiego, Böhm zrezygnował z urzędu i po raz drugi został emigrantem. 3 czerwca 1949 roku odebrano mu obywatelstwo węgierskie. Zmarł w Sztokholmie 28 października 1949 roku. Na Węgrzech jego śmierć przemilczano.

Znaczenie

Losy Böhma pokazują drogę, jaką przeszła węgierska socjaldemokracja w latach 1918–1919: od pacyfizmu rewolucji astrów, przez obronę granic, do sojuszu z komunistami, który miał uratować całość kraju, a skończył się klęską. Pod jego dowództwem węgierska Armia Czerwona odniosła jedyne sukcesy w wojnach 1919 roku, ale nie była w stanie zatrzymać Rumunów. Upadek republiki rad, który próbował przyspieszyć w Wiedniu, otworzył drogę do władzy Horthyemu, a ten na ćwierć wieku zepchnął lewicę na margines, oskarżając ją o zdradę narodu, a Żydów o bolszewizm. Böhm, Żyd i socjalista, był w tej propagandzie jednym z wygodnych symboli „rządów rewolucji”. Z emigracji obserwował, jak Węgry Horthyego krok po kroku zbliżają się do Niemiec. W 1945 roku miał nadzieję, że kraj wróci do demokracji, ale po trzech latach był świadkiem, jak Węgry stają się państwem komunistycznym. Pozostawił wspomnienia, które do dziś są jednym z podstawowych źródeł do dziejów obu węgierskich rewolucji.