Grigorij Zinowjew

Grigorij Zinowjew przez dziesięć lat przed rewolucją był prawą ręką Włodzimierza Lenina na emigracji, a w 1917 roku wrócił z nim do Rosji w słynnym pociągu przez Niemcy. W październiku sprzeciwił się jednak przewrotowi bolszewickiemu, czego Lenin nigdy mu nie zapomniał. Mimo to został panem Piotrogrodu i pierwszym przewodniczącym Międzynarodówki Komunistycznej, która miała rozpalić rewolucję w Europie, a w praktyce podporządkowała komunistów całego świata Moskwie. Po śmierci Lenina razem z Lwem Kamieniewem i Józefem Stalinem rządził partią, pomógł Stalinowi pokonać Lwa Trockiego, a potem sam przegrał z nim walkę o władzę. W sierpniu 1936 roku był głównym oskarżonym pierwszego pokazowego procesu moskiewskiego i został rozstrzelany. Jego śmierć otworzyła wielki terror, który przed wojną zdziesiątkował partię, państwo i armię Związku Radzieckiego.

Młodość i emigracja

Urodził się jako Owsiej-Gerszon Radomyslski w Jelizawietgradzie (dziś Kropywnycki na Ukrainie), w zamożnej rodzinie żydowskich właścicieli farmy mlecznej. Oficjalną datą jego urodzin jest 23 września 1883 roku (11 września według kalendarza juliańskiego), ale zachowane rejestry podają też inne dni tego roku i dokładna data nie jest pewna. Uczył się w domu, pracował jako subiekt i jako szesnastolatek zetknął się z kółkami robotniczymi. W 1901 roku wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, a w 1902 roku, ścigany przez policję, wyjechał za granicę. Przez Berlin dotarł do Szwajcarii i zapisał się na uniwersytet w Bernie, gdzie studiował chemię, a potem inne kierunki, nigdy ich nie kończąc. Tam poznał Lenina i po rozłamie partii w 1903 roku stanął po stronie bolszewików.

W czasie rewolucji 1905 roku pracował w Petersburgu w bolszewickiej prasie i agitował na wiecach. Na zjeździe partii w Londynie w 1907 roku zwrócił na siebie uwagę jako mówca i został zastępcą członka Komitetu Centralnego. W 1908 roku policja aresztowała go w Petersburgu, a po zwolnieniu Lenin wezwał go do Genewy. Od tej pory przez prawie dziesięć lat byli nierozłączni: w Paryżu, a od 1912 roku w Krakowie i w podhalańskim Poroninie mieszkali po sąsiedzku, redagowali razem partyjne pisma i prowadzili szkołę partyjną. Pseudonim Zinowjew, utworzony od imienia jego żony Zinaidy Liliny, stał się wtedy jego nazwiskiem. W styczniu 1912 roku wszedł do Komitetu Centralnego samodzielnej już partii bolszewickiej.

Wybuch wojny w 1914 roku zastał go w Zakopanem. Obaj z Leninem przenieśli się do Berna i zostali ostatnimi członkami Komitetu Centralnego na wolności. W 1915 roku napisali razem broszurę „Socjalizm a wojna”, potępiającą socjalistów popierających własne rządy, a we wrześniu tego roku Zinowjew reprezentował bolszewików na konferencji w Zimmerwaldzie, gdzie był rzecznikiem jej radykalnej lewicy.

1917: przeciw powstaniu

Po rewolucji lutowej Zinowjew należał do grupy, która wynegocjowała z Niemcami przejazd emigrantów przez ich terytorium. 9 kwietnia 1917 roku wsiadł w Zurychu z Leninem do zaplombowanego wagonu, a 16 kwietnia był z nim na Dworcu Fińskim w Piotrogrodzie. Gdy na początku lipca żołnierze i robotnicy wyszli na ulice stolicy, kierownictwo bolszewików, w którym Zinowjew zastępował nieobecnego Lenina, próbowało nad nimi zapanować. Po upadku demonstracji lipcowych rząd oskarżył Lenina i Zinowjewa o pracę dla Niemiec i wydał nakazy aresztowania. Obaj ukrywali się przez kilka tygodni w szałasie nad jeziorem Razliw pod Piotrogrodem, gdzie Lenin kończył „Państwo a rewolucję”.

Zinowjew prawie zawsze szedł za Leninem, ale jesienią się wyłamał. 23 października (10 października st. st.) razem z Kamieniewem głosował w Komitecie Centralnym przeciw powstaniu zbrojnemu. Obaj uważali, że poparcie dla bolszewików po upadku buntu Ławra Korniłowa jest kruche, a o władzy powinno rozstrzygnąć Zgromadzenie Ustawodawcze. Gdy Kamieniew wyłożył te poglądy w gazecie Maksyma Gorkiego „Nowaja Żyzń”, podpisując się także za Zinowjewa, Lenin nazwał obu „łamistrajkami” i zażądał ich wykluczenia z partii. Komitet Centralny ich nie wykluczył. W samym przewrocie 7 listopada Zinowjew nie odegrał większej roli. Kilka dni później razem z Kamieniewem i innymi umiarkowanymi bolszewikami wystąpił z Komitetu Centralnego na znak protestu przeciw odrzuceniu rządu koalicyjnego wszystkich partii socjalistycznych, ale pod presją Lenina szybko się wycofał. Lenin wspomniał ten „epizod październikowy” w swoim politycznym testamencie, pisząc, że „nie był przypadkiem”.

Pan Piotrogrodu

Od grudnia 1917 roku Zinowjew stał na czele Rady Piotrogrodzkiej, a gdy w marcu 1918 roku rząd przeniósł się do Moskwy, został w dawnej stolicy jako jej niemal udzielny gospodarz. W sporze o pokój brzeski poparł Lenina. Latem 1918 roku Lenin zganił go za powstrzymywanie robotników, którzy po zabójstwie bolszewickiego agitatora Wołodarskiego domagali się odwetu, ale po zamachu na szefa piotrogrodzkiej Czeki Moisieja Urickiego w sierpniu Zinowjew mówił już o „socjalistycznym terrorze” i o tym, że z dziesięcioma milionami Rosjan, którzy nie pójdą z bolszewikami, trzeba będzie „skończyć”. W czasie czerwonego terroru Piotrogród był jednym z miejsc najkrwawszych represji. Inteligencja nazywała Zinowjewa „Griszką Trzecim”, po Griszce Otriepiewie i Rasputinie.

W 1919 roku dwukrotnie odpowiadał za obronę miasta przed białymi, przede wszystkim jesienią, gdy armia generała Nikołaja Judenicza doszła na przedmieścia. Trocki, który przyjechał wtedy ratować Piotrogród, oceniał jego przywództwo bardzo surowo, i od tamtej pory obaj byli wrogami. W lutym 1921 roku w głodującym mieście wybuchły strajki, a w marcu zbuntowali się marynarze z pobliskiego Kronsztadu. Zinowjew wprowadził w Piotrogrodzie stan oblężenia, a bunt stłumiła Armia Czerwona. Tego samego roku piotrogrodzka Czeka rozstrzelała domniemanych uczestników „spisku Tagancewa”, wśród nich poetę Nikołaja Gumilowa.

Wódz Kominternu

W marcu 1919 roku w Moskwie założono III Międzynarodówkę, Komintern, a Zinowjew został przewodniczącym jej Komitetu Wykonawczego. Wiosną 1919 roku wydawało się, że rewolucja idzie na zachód: na Węgrzech władzę objął Béla Kun, w Monachium proklamowano republikę rad. Zinowjew przepowiadał, że za rok cała Europa będzie komunistyczna. Na II Kongresie w 1920 roku Komintern przyjął warunki przyjęcia nowych partii, które wymagały zerwania z umiarkowanymi socjalistami i bezwzględnej dyscypliny wobec centrali. W październiku 1920 roku Zinowjew przemawiał przez cztery godziny po niemiecku na zjeździe Niezależnej Socjaldemokratycznej Partii Niemiec w Halle i przekonał jej większość do połączenia się z komunistami. Dzięki temu Komunistyczna Partia Niemiec stała się partią masową. We wrześniu tego roku w Baku, na zjeździe narodów Wschodu, wzywał ludy Azji do „świętej wojny” przeciw brytyjskiemu imperializmowi.

Kolejne próby rewolucji kończyły się klęskami. Jesienią 1923 roku kierownictwo Kominternu przygotowywało „niemiecki październik”, ale powstanie odwołano w ostatniej chwili, a powstanie hamburskie upadło po kilku dniach. W grudniu 1924 roku nie powiódł się komunistyczny pucz w Tallinnie. Na zachodzie nazwisko Zinowjewa kojarzono z „listem Zinowjewa”, opublikowanym przez brytyjską prasę cztery dni przed wyborami w październiku 1924 roku. List wzywał brytyjskich komunistów do przygotowań do rewolucji i zaszkodził Partii Pracy premiera Ramsaya MacDonalda, która wybory przegrała. Zinowjew od początku nazywał go fałszerstwem i historycy uważają go dziś za fałszywkę.

Z kominternowskiej polityki tamtych lat wyrosło coś, co zaważyło na losach Niemiec. Zinowjew narzucał partiom komunistycznym „bolszewizację”, czyli strukturę i dyscyplinę na wzór rosyjski, i zwalczał socjaldemokratów jako zdrajców klasy robotniczej. W 1924 roku mówił o socjaldemokracji jako o „skrzydle faszyzmu”. Z takich formuł pod koniec lat dwudziestych, już za Stalina, wyrosła teoria „socjalfaszyzmu”, przez którą niemieccy komuniści aż do 1933 roku walczyli z socjaldemokratami zamiast razem z nimi z Adolfem Hitlerem.

Triumwirat i upadek

W 1921 roku Zinowjew wszedł do Biura Politycznego. W czasie choroby Lenina był pierwszym wśród równych: to on wygłaszał sprawozdania Komitetu Centralnego na zjazdach w 1923 i 1924 roku, co dotąd należało do Lenina. Wraz z Kamieniewem i Stalinem utworzył „trojkę”, której celem było odsunięcie Trockiego. Według Trockiego i wielu historyków to właśnie Zinowjew w 1922 roku podsunął kandydaturę Stalina na sekretarza generalnego, licząc, że będzie on pomocnikiem, a nie rywalem. Gdy w maju 1924 roku na zjeździe partii odczytano delegacjom testament Lenina z radą odsunięcia Stalina, Zinowjew i Kamieniew wstawili się za nim. Piotrogród, przemianowany po śmierci Lenina na Leningrad, był bazą Zinowjewa, a jego rodzinny Jelizawietgrad nazywał się w latach 1924–1934 Zinowjewsk.

W 1925 roku Zinowjew i Kamieniew zorientowali się, że Stalin, sprzymierzony z Nikołajem Bucharinem, wymyka im się z rąk. Na XIV zjeździe w grudniu 1925 roku wystąpili przeciw niemu jako „nowa opozycja”, ale poparła ich tylko delegacja leningradzka. W styczniu 1926 roku do Leningradu przyjechała komisja z Wiaczesławem Mołotowem i przejęła tamtejszą organizację partyjną. Zinowjew stracił miasto, w lipcu 1926 roku miejsce w Biurze Politycznym, a wkrótce kierownictwo Kominternu. Razem z Kamieniewem zawarł sojusz z Trockim w tak zwanej zjednoczonej opozycji, która przegrała z aparatem Stalina. W połowie listopada 1927 roku, po próbie zorganizowania własnych pochodów w dziesiątą rocznicę rewolucji, Zinowjewa i Trockiego wykluczono z partii.

W przeciwieństwie do Trockiego Zinowjew skapitulował. W 1928 roku publicznie przyznał się do błędów i wrócił do partii, ale do władzy już nie. W październiku 1932 roku znów go wykluczono, za to, że nie doniósł o krążącej w partii platformie krytykującej Stalina, i zesłano do Kustanaju w Kazachstanie. Po kolejnej samokrytyce przywrócono go do partii, a w styczniu 1934 roku na XVII zjeździe wygłosił mowę pełną pochwał dla Stalina.

Proces i egzekucja

1 grudnia 1934 roku w Leningradzie zastrzelono Siergieja Kirowa. Według dokumentów ze śledztwa, w pierwszych dniach nikt nie łączył zamachu z dawną opozycją, ale po kilku dniach, na polecenie z samej góry, śledczy zaczęli szukać zabójców wśród „zinowjewowców”. 16 grudnia Zinowjewa aresztowano. W styczniu 1935 roku skazano go na dziesięć lat więzienia za „moralną odpowiedzialność” za zbrodnię. To był dopiero początek. Po wielu miesiącach przesłuchań, w dniach 19–24 sierpnia 1936 roku, Zinowjew, Kamieniew i czternastu innych oskarżonych stanęli przed sądem w pierwszym z trzech wielkich procesów moskiewskich, oskarżeni o zabójstwo Kirowa i przygotowywanie zamachów na Stalina z polecenia Trockiego. Przyznali się do wszystkiego, bo według relacji świadków obiecano im darowanie życia. 24 sierpnia skazano ich na śmierć, a w nocy na 25 sierpnia rozstrzelano. Relacje o ostatnich chwilach Zinowjewa, który miał błagać o litość, pochodzą od uciekinierów z NKWD i trzeba je traktować ostrożnie. Oskarżonych zrehabilitowano w 1988 roku.

Znaczenie

Historycy oceniają Zinowjewa surowo. Edward Hallett Carr widział w nim człowieka, który pierwszy zbudował kult Lenina, pierwszy uczynił z „trockizmu” obelgę i wprowadził zwyczaj, że pokonana mniejszość ma nie tylko się podporządkować, ale publicznie wyznać swoje błędy. Te same narzędzia zostały potem użyte przeciw niemu. Trocki pisał, że Zinowjew był świetnym agitatorem, ale brakowało mu charakteru. Nowsi badacze, jak Lars Lih, widzą w nim bardziej konsekwentnego polityka, choć bez zmysłu do walki o władzę.

Dla drogi do drugiej wojny światowej ważne są dwie rzeczy. Komintern, który Zinowjew zbudował, stał się narzędziem polityki zagranicznej Moskwy, a jego wojna z socjaldemokracją podzieliła niemiecką lewicę w latach, gdy rósł Hitler. A proces z sierpnia 1936 roku rozpoczął wielką czystkę: w kolejnych pokazowych procesach zginęli Bucharin i inni dawni przywódcy, a w latach 1937–1938 rozstrzelano setki tysięcy ludzi, w tym znaczną część dowództwa Armii Czerwonej. Związek Radziecki, który w 1939 roku zawarł pakt z Hitlerem, był już państwem, w którym nikt nie śmiał sprzeciwić się Stalinowi.