Wolfgang Kapp

Wolfgang Kapp był wysokim pruskim urzędnikiem i działaczem skrajnej prawicy, którego nazwisko przeszło do historii dzięki pięciu dniom marca 1920 roku. W czasie pierwszej wojny światowej stał się głośny jako rzecznik aneksji i nieograniczonej wojny podwodnej i współzałożyciel Niemieckiej Partii Ojczyźnianej, ruchu, który wzywał do wytrwania aż do zwycięskiego pokoju. Po klęsce nie uznał republiki i spiskował, by ją obalić. 13 marca 1920 roku, gdy żołnierze generała Walthera von Lüttwitza zajęli Berlin, ogłosił się kanclerzem Rzeszy. Jego rząd nie zdołał rządzić ani jednego dnia: sparaliżował go strajk generalny i odmowa urzędników. Pucz Kappa był pierwszą wielką próbą obalenia republiki weimarskiej przez prawicę i zapowiedzią kolejnych.

Syn emigranta

Urodził się 24 lipca 1858 roku w Nowym Jorku. Jego ojciec Friedrich Kapp, prawnik i publicysta, wyemigrował do Ameryki po klęsce rewolucji 1848 roku, a po powrocie do Niemiec był posłem do Reichstagu z ramienia Partii Narodowo-Liberalnej. Matka, Luise Engels, była córką pruskiego generała. Rodzina nie zadomowiła się w Stanach Zjednoczonych i na początku lat siedemdziesiątych, gdy Wolfgang miał dwanaście–trzynaście lat, wróciła do Berlina. Syn, w przeciwieństwie do ojca, już za młodu przyjął poglądy konserwatywne. Studiował prawo w Tybindze, Getyndze i Berlinie. W Getyndze należał do korporacji studenckiej Hannovera, z której wyniósł blizny po pojedynkach na twarzy. Uzyskał doktorat z prawa.

W 1884 roku ożenił się z Margarethe Rosenow, córką właściciela majątku ziemskiego w Prusach Wschodnich. Mieli syna, który zginął w pierwszej wojnie światowej, i dwie córki. Dzięki rodzinie żony Kapp zbliżył się do konserwatywnych junkrów ze wschodu, a w 1890 roku sam został właścicielem dóbr Pilzen w powiecie Preußisch Eylau.

Urzędnik i agrarysta

Po egzaminie asesorskim w 1886 roku rozpoczął karierę w pruskim ministerstwie finansów, gdzie pracował nad reformą podatkową ministra Johannesa von Miquela. W latach 1891–1900 był starostą powiatu Guben (dziś Gubin i niemieckie Guben). Od 1900 roku jako radca w pruskim ministerstwie rolnictwa zajmował się sprawami robotników rolnych i uczestniczył w przygotowaniu nowej taryfy celnej z 1902 roku oraz w rokowaniach o traktaty handlowe. Gdy pominięto go przy obsadzie stanowisk prezesów rejencji, w 1906 roku przyjął wybór na generalnego dyrektora ziemstwa kredytowego Prus Wschodnich (Ostpreußische Landschaft), samorządowej instytucji udzielającej kredytów właścicielom ziemskim. Urząd w Królewcu sprawował, z przerwą w latach 1916–1917, do 1920 roku.

Był sprawnym i pomysłowym administratorem. Wspierał osadnictwo chłopskie, które miało powstrzymać ucieczkę ludzi ze wsi, i wbrew silnemu oporowi założył publiczną kasę ubezpieczeń na życie, która miała pomóc w oddłużeniu majątków. Uniwersytet w Królewcu nadał mu doktorat honorowy, a w 1912 roku zasiadł w radzie nadzorczej Deutsche Banku. Utrzymywał dobre stosunki z bankierami i przemysłowcami, między innymi z Hugo Stinnesem.

Rzecznik zwycięskiego pokoju

Wojna zrobiła z niego postać publiczną. Należał do najgłośniejszych rzeczników dalekosiężnych celów wojennych: domagał się aneksji, wysokich kontrybucji od przeciwników, trwałego podporządkowania Rzeszy okupowanej Belgii i baz marynarki na wybrzeżu Flandrii. Był gorącym zwolennikiem nieograniczonej wojny podwodnej przeciw Wielkiej Brytanii. W maju 1916 roku napisał memoriał „Die nationalen Kreise und der Reichskanzler” („Kręgi narodowe a kanclerz Rzeszy”), ostrą krytykę polityki zagranicznej i aprowizacyjnej rządu, który rozesłał do wpływowych osób. Kanclerz Theobald von Bethmann Hollweg w Reichstagu nazwał jego autorów „piratami opinii publicznej”, a władze nie zatwierdziły ponownego wyboru Kappa na dyrektora ziemstwa. Kapp wyzwał kanclerza na pojedynek, ale ten wyzwania nie przyjął.

Gdy w lipcu 1917 roku Reichstag przyjął rezolucję pokojową, wzywającą do pokoju bez aneksji, Kapp odpowiedział na nią założeniem we wrześniu, razem z wielkim admirałem Alfredem von Tirpitzem, Niemieckiej Partii Ojczyźnianej. Tirpitz został jej przewodniczącym, Kapp zastępcą. Partia łączyła konserwatystów, narodowych liberałów i pangermanistów i domagała się „silnej polityki Rzeszy” i zwycięskiego pokoju. 2 lutego 1918 roku Kapp wygrał wybory uzupełniające w okręgu Gumbinnen (Gusiew) i jako konserwatysta zasiadł w ostatnim Reichstagu cesarstwa.

Spiskowiec

Klęskę i rewolucję uznał za narodową hańbę i zdradę. Był jednym z propagatorów legendy o ciosie w plecy, według której niepokonaną armię zdradzili socjaliści i Żydzi w kraju. W lipcu 1919 roku wszedł do zarządu Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej, ale jej kierownictwo nie chciało poprzeć planów przewrotu. Od lata 1919 roku planował więc obalenie republiki z ludźmi, którzy myśleli tak jak on: politykami, takimi jak pastor Gottfried Traub, i oficerami, takimi jak generał Erich Ludendorff, pułkownik Max Bauer i kapitan Waldemar Pabst. Jesienią 1919 roku powstał pod jego kierownictwem Związek Narodowy (Nationale Vereinigung), który miał połączyć skrajną prawicę i ochotnicze Freikorpsy. Spiskowcy chcieli zastąpić rząd partyjny autorytarnym gabinetem, ale nie planowali przywrócenia monarchii.

Przygotowania nie były skończone, gdy do akcji przystąpił generał Walther von Lüttwitz. 8 marca 1920 roku Kapp przyjechał do Berlina z delegacją wschodniopruską i w następnych dniach spotykał się z generałem. Gdy 11 marca minister Gustav Noske zawiesił Lüttwitza, ten wydał rozkaz marszu na Berlin, a Kappa i spiskowców zawiadomił dopiero później.

Pięć dni marca

Rano 13 marca 1920 roku Brygada Morska Ehrhardta weszła do Berlina, a rząd uciekł. Kapp ogłosił obalenie rządu kanclerza Gustava Bauera, rozwiązanie Zgromadzenia Narodowego i rządu pruskiego i mianował się kanclerzem Rzeszy i premierem Prus. Proklamował „rząd porządku, wolności i czynu”, ale nie miał gotowej listy ministrów, a kilku znanych konserwatystów odmówiło udziału w jego gabinecie. Wezwany przez legalny rząd i związki zawodowe strajk generalny sparaliżował kraj, a urzędnicy ministerstw nie wykonywali jego poleceń. Wkrótce okazało się też, że on i Lüttwitz chcą czego innego. Kapp chciał obalić republikę i konstytucję, generał przede wszystkim ocalić wojsko i wymusić nowe wybory.

17 marca, pod naciskiem wojskowych, Kapp złożył urząd, przekazał władzę Lüttwitzowi i uciekł z Berlina. Przez kilka dni ukrywał się w Brandenburgii, a w kwietniu przedostał się do Szwecji, gdzie dostał prawo pobytu, bo rząd niemiecki nie zażądał jego wydania. Zamieszkał w Hellekis nad jeziorem Wener, gdzie dołączyła do niego żona i młodsza córka. Na wygnaniu przedstawiał swój pucz jako ostatnią próbę ratowania „staropruskiego państwa urzędniczego” przed „rządami dziennikarzy i związkowców” i „żydowskim reżimem”, porównując republikę weimarską z węgierską republiką rad.

Proces, który się nie odbył

W grudniu 1921 roku przed Sądem Rzeszy w Lipsku stanęli trzej jego współpracownicy. Dawny prezydent policji berlińskiej Traugott von Jagow został skazany na pięć lat twierdzy, a sprawy pozostałych umorzono. W procesie powstało wrażenie, że Lüttwitzowi chodziło tylko o wymuszenie przestrzegania konstytucji. Kapp postanowił wrócić i przed sądem otwarcie wyłożyć swoje cele. Zamierzał dowodzić, że jego „przedsięwzięcie marcowe” nie było zdradą stanu, bo prawdziwymi zbrodniarzami byli rewolucjoniści z listopada 1918 roku. W kwietniu 1922 roku stawił się w Lipsku i trafił do aresztu śledczego. Badanie lekarskie wykazało złośliwego guza za okiem. Operował go zięć, chirurg Martin Kirschner, ale nowotwór dawał już przerzuty. Kapp zmarł w szpitalu w Lipsku 12 czerwca 1922 roku, zanim doszło do procesu.

Znaczenie

Kapp nie był ani charyzmatycznym przywódcą, ani wodzem masowego ruchu. Był przedstawicielem starej pruskiej elity urzędniczej i ziemiańskiej, która nie pogodziła się z klęską, rewolucją i demokracją. Pucz, któremu dał nazwisko, przygotowali i wywołali wojskowi, a on w ich planach odgrywał rolę cywilnej twarzy. Mimo to jego droga od wojennej Partii Ojczyźnianej do spisku przeciw republice pokazuje, jak nacjonalistyczna prawica przeniosła wojenną mobilizację w czasy pokoju. Wiele haseł Partii Ojczyźnianej, od zwycięskiego pokoju po walkę z „wrogiem wewnętrznym”, podjęła potem NSDAP, do której przeszło wielu dawnych działaczy prawicy. Klęska puczu nauczyła Adolfa Hitlera, który w marcu 1920 roku przyleciał do Berlina, by nawiązać kontakt z ludźmi Kappa, że władzy w Niemczech nie zdobywa się wbrew armii i urzędnikom. Łagodność, z jaką republika potraktowała puczystów, w porównaniu z surowością wobec robotników z Zagłębia Ruhry, była dla wrogów demokracji zachętą, z której skorzystali w następnych latach.