Walther von Lüttwitz

Walther Freiherr von Lüttwitz był śląskim arystokratą i zawodowym oficerem pruskim, który w pierwszej wojnie światowej dowodził korpusem armijnym i był szefem sztabu armii pod Verdun. Po klęsce i rewolucji rząd socjaldemokratów oddał mu dowództwo nad wojskami w Berlinie, a on, opierając się na ochotniczych Freikorpsach, stłumił powstania lewicy w 1919 roku. Żołnierze nazywali go „ojcem Freikorpsów”. Gdy traktat wersalski nakazał rozwiązanie ochotników i zmniejszenie armii, Lüttwitz zbuntował się przeciw rządowi, który bronił. W marcu 1920 roku jego rozkazem Brygada Morska Ehrhardta zajęła Berlin, a pucz, któremu nadano jego nazwisko obok nazwiska Wolfganga Kappa, pokazał, jak niewiele republika weimarska może oczekiwać od swojej armii.

Śląski oficer

Urodził się 2 lutego 1859 roku w zameczku myśliwskim Bodland w powiecie kluczborskim na Górnym Śląsku, dziś w Bogacicy w województwie opolskim. Pochodził ze starego śląskiego rodu baronów von Lüttwitz. Jego ojciec Ernst był nadleśniczym, kapitanem w stanie spoczynku i naczelnikiem związku wałowego, matka Cecile z hrabiów Strachwitz była katoliczką. Starszy brat Hinko także został generałem, a w następnym pokoleniu rodzina dała Niemcom jeszcze kilku generałów.

Po korpusie kadetów 15 kwietnia 1878 roku został podporucznikiem w śląskim 38 Pułku Fizylierów. Pod koniec lat osiemdziesiątych ukończył Akademię Wojenną w Berlinie i odtąd jego kariera przebiegała, jak to było w zwyczaju, na przemian w sztabie generalnym i w linii. W 1884 roku poślubił hrabiankę Louise von Wengersky, z którą miał syna i trzy córki. W 1911 roku jako generał major dowodził brygadami piechoty, w tym 2 Brygadą Piechoty Gwardii w Poczdamie, w 1912 roku został jednym z oberkwatermistrzów w Wielkim Sztabie Generalnym, a 1 stycznia 1914 roku, jako generał porucznik, objął 25 Dywizję w Darmstadt.

Wielka Wojna

W sierpniu 1914 roku został szefem sztabu 4 Armii księcia Albrechta Wirtemberskiego, która uderzała przez Ardeny. Pod koniec września objął dowództwo 33 Dywizji, w 1915 roku 2 Dywizji Gwardii, a jesienią tego roku X Korpusu Armijnego, z którym bronił się w Szampanii. W sierpniu 1916 roku, po załamaniu się niemieckiej ofensywy pod Verdun, został szefem sztabu 5 Armii, którą dowodził następca tronu Wilhelm. Biograf w „Neue Deutsche Biographie” uważa za jedną z jego największych zasług to, że ograniczył skutki wyniszczającej bitwy. Kronprinz ocenił go jednak jako „bardziej dowódcę wojsk niż szefa sztabu armii, bardziej Blüchera niż Gneisenaua”.

Od 25 listopada 1916 roku do końca wojny dowodził III Korpusem Armijnym. W marcu 1918 roku jego korpus uczestniczył w ofensywie wiosennej w rejonie Saint-Quentin i La Fère. Za tę operację dostał liście dębu do orderu Pour le Mérite, który otrzymał w sierpniu 1916 roku. W sierpniu 1918 roku awansował na generała piechoty. Po rozejmie był jednym z najstarszych i najbardziej doświadczonych generałów armii, która wracała do kraju ogarniętego rewolucją.

„Ojciec Freikorpsów”

Po walkach bożonarodzeniowych w Berlinie, gdy 24 grudnia 1918 roku oddziały regularnej armii nie poradziły sobie z rewolucyjną Ludową Dywizją Marynarki, rewolucyjny rząd, Rada Pełnomocników Ludowych, mianował 28 grudnia Lüttwitza dowódcą wojsk w Berlinie i okolicach i naczelnym dowódcą w Marchii Brandenburskiej. Stare pułki się rozpadały, więc Lüttwitz oparł się na ochotniczych Freikorpsach, formowanych przez oficerów z ludzi, którzy nienawidzili rewolucji. Z ministrem Gustavem Noskem w styczniu 1919 roku poprowadził rozprawę z powstaniem spartakusowców. Podlegała mu Gwardyjska Dywizja Kawalerii Strzelców, której oficerowie na rozkaz kapitana Waldemara Pabsta zamordowali Karla Liebknechta i Różę Luksemburg. W marcu 1919 roku jego wojska krwawo stłumiły kolejne walki w Berlinie, w których zginęło ponad tysiąc ludzi. W tym czasie podlegało mu kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy, co czyniło go jednym z najpotężniejszych dowódców w Niemczech. W maju 1919 roku rząd wyznaczył go na naczelnego dowódcę wszystkich wojsk Rzeszy na wypadek wojny lub zagrożenia.

Szybko zaczął stawiać żądania wykraczające poza rolę żołnierza, między innymi zakazu strajków i zniesienia zasiłków dla bezrobotnych. Latem 1919 roku, w czasie sporu o przyjęcie pokoju, w otoczeniu generała mówiono o przewrocie, a według części historyków był wtedy wtajemniczony w spiskowe plany. Gdy jednak w lipcu Pabst chciał na własną rękę poprowadzić żołnierzy na Berlin, Lüttwitz razem z generałem Georgiem Maerckerem go powstrzymał. 1 października 1919 roku został dowódcą Grupy nr 1 tymczasowej Reichswehry, której podlegały wojska w Prusach Wschodnich, na Pomorzu, w Brandenburgii, na Śląsku i w Saksonii. Był wtedy, po odejściu Hindenburga, najstarszym czynnym generałem armii.

Bunt przeciw Wersalowi

Traktat wersalski Lüttwitz uważał za katastrofę, która rozbije wojsko. Najbardziej sprzeciwiał się zmniejszeniu armii do 100 tysięcy ludzi, rozwiązaniu Freikorpsów i wydaniu sprzymierzonym około 900 Niemców oskarżonych o zbrodnie wojenne. Gdy 10 stycznia 1920 roku traktat wszedł w życie, a 29 lutego minister Noske nakazał rozwiązać Brygadę Morską Ehrhardta, generał publicznie oświadczył, że nie pozwoli rozbić tak doborowej formacji. Wieczorem 10 marca postawił prezydentowi Friedrichowi Ebertowi ultimatum: żądał rozwiązania Zgromadzenia Narodowego, nowych wyborów, wyboru prezydenta przez naród, ministrów fachowców, dymisji szefa wojsk lądowych i naczelnego dowództwa dla siebie. Ebert odmówił, a 11 marca Noske zawiesił go w obowiązkach.

Lüttwitz od dawna utrzymywał kontakt z nacjonalistycznym urzędnikiem Wolfgangiem Kappem i jego Związkiem Narodowym, ale, jak pisze jego biograf, nigdy się z nim naprawdę nie zgadzał. Zawieszony, sam podjął decyzję i dopiero potem zawiadomił spiskowców. W nocy z 12 na 13 marca Brygada Ehrhardta wyruszyła na Berlin, a rano zajęła dzielnicę rządową, z której uciekli Ebert i ministrowie. Kapp ogłosił się kanclerzem, Lüttwitz został ministrem Reichswehry i naczelnym dowódcą.

Obaj chcieli czego innego. Kapp chciał obalić republikę i jej konstytucję. Lüttwitz, jak wskazują jego żądania, chciał przede wszystkim ocalić wojsko i Freikorpsy, wymusić nowe wybory, w których liczył na zwycięstwo prawicy, i rząd fachowców. Był gotów rozmawiać nawet z socjaldemokratami. Nie przewidział, że przeciw puczowi stanie strajk generalny milionów robotników, a urzędnicy odmówią wykonywania poleceń. Część wojska stanęła po jego stronie, większość zachowała się wyczekująco. 17 marca Kapp ustąpił i uciekł, a Lüttwitz próbował jeszcze rządzić jako dyktator wojskowy. Opuszczony przez własnych dowódców, wieczorem tego dnia, według części źródeł 18 marca, złożył dymisję. Wicekanclerz Eugen Schiffer przyjął ją w imieniu prezydenta, zachował mu prawo do emerytury i zasugerował wyjazd z kraju do czasu decyzji o amnestii.

Wygnanie i powrót

Lüttwitz ukrywał się najpierw w Saksonii, a potem z paszportem, który dostał od sympatyków w berlińskiej policji, wyjechał na Węgry, rządzone przez admirała Miklósa Horthyego, gdzie schronienie znalazło wielu niemieckich prawicowców. Nigdy nie stanął przed sądem. W procesie Traugotta von Jagowa w 1921 roku powstało nawet wrażenie, że Lüttwitzowi chodziło tylko o wymuszenie przestrzegania konstytucji, w przeciwieństwie do Kappa, który chciał ją obalić. W 1921 roku, po śmierci pierwszej żony, ożenił się w Salzburgu z baronówną Adelheid Sardagna von Meanberg und Hohenstein. Do Niemiec wrócił po amnestii, według Niemieckiego Muzeum Historycznego w sierpniu 1924 roku (niektóre źródła podają 1925 rok), i osiadł na Śląsku.

Do polityki już nie wrócił, choć jej nie porzucił. Popierał Niemiecką Narodową Partię Ludową. W 1931 roku wzywał do utworzenia frontu harzburskiego, sojuszu nacjonalistów, Stahlhelmu i nazistów przeciw rządowi kanclerza Heinricha Brüninga. W 1933 roku pogratulował listownie nazistowskiemu ministrowi spraw wewnętrznych Rzeszy Wilhelmowi Frickowi przejęcia władzy, a w 1934 roku wydał wspomnienia „Im Kampf gegen die November-Revolution” („W walce z rewolucją listopadową”), w których przedstawił siebie jako obrońcę Niemiec przed bolszewizmem. Zmarł 20 września 1942 roku we Wrocławiu.

Rodzina w III Rzeszy

Losy jego rodziny dobrze pokazują rozdarcie niemieckiej elity wojskowej. Córka Maria wyszła za oficera Kurta von Hammerstein-Equorda, który w latach 1930–1934 był szefem dowództwa wojsk lądowych, uchodził za jednego z niewielu generałów wrogich Hitlerowi i po 1933 roku został odsunięty. Wnuczka Lüttwitza, Marie Luise von Hammerstein, sympatyzowała z komunistami. Syn Smilo służył w Wehrmachcie i doszedł do stopnia generała wojsk pancernych, był odznaczony Krzyżem Rycerskim z Liśćmi Dębu i Mieczami, a po wojnie był generałem Bundeswehry.

Znaczenie

Lüttwitz nie był ideologiem ani politykiem. Był generałem starej szkoły, który uważał, że armia jest ponad państwem, i który przecenił siłę swoich żołnierzy, nie rozumiejąc nowej, demokratycznej rzeczywistości. Republika weimarska, która w 1919 roku oparła się na nim i na Freikorpsach przeciw lewicy, w marcu 1920 roku przekonała się, że ci sami ludzie mogą się zwrócić przeciw niej. Pucz, który wywołał, przyniósł skutki trwalsze od pięciu dni zamętu: rozbicie koalicji weimarskiej w wyborach w czerwcu 1920 roku, ucieczkę skrajnej prawicy do Bawarii, gdzie wyrastała NSDAP, krwawe powstanie w Zagłębiu Ruhry i armię pod rządami Hansa von Seeckta, formalnie apolityczną, ale obojętną wobec losu republiki. Bezkarność Lüttwitza i większości jego żołnierzy utwierdziła wrogów demokracji w przekonaniu, że zamach na nią nie niesie ryzyka. Gdy trzynaście lat później republika upadała, armia, której bunt w 1920 roku ominął kary, znowu stała z boku.